ο κόσμος μας γίνεται όλο και πιο πολύ ....

Νομίζω πως ο κόσμος μας γίνεται όλο και πιο πολύ κάτι σαν το αμερικανικό μπιλιάρδο : πολλές περίκλειστες σφαίρες , χωρόχρονοι εσώκλειστοι και εσωστρεφείς , αποκλίνοντες κόσμοι , σφιχτές συλλογικές ταυτότητες , παρτικουλαρισμοι αποκλίνοντες και όλο και πιο πολλές καραμπόλες και μια αίσθηση του χρόνου όχι ευθύγραμμου Ανοδικού ή έστω καθοδικού αλλά σαν σβούρα που κινείται προς πολλές κατευθύνσεις , πότε εδώ ποτέ εκεί , ο κόσμος , σήμερα , σαν το Μαλλί της γριάς , όλο και πιο ορατή η κενότητα του Μηδενός από μέσα , όλο και πιο φυγόκεντρες οι κλωστές που τον συγκρατούν από έξω....

(ενα ξεχωριστο κειμενο που βαζει τα πραγματα στη θεση τους)Μια κουρασμένη επανάσταση Αντώνης Λιάκος/αναδημοσιευση απο τον Χρονο

Μια κουρασμένη επανάσταση

Αντώνης Λιάκος

Στην Κούβα, τρεις μήνες μετά τον θάνατο του Φιντέλ Κάστρο

Δεν υπάρχει μελαγχολία στην Κούβα μετά τον θάνατο του Φιντέλ, ούτε κάτι αντίστοιχο της post-socialist κατάθλιψης στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 1989. Γιατί «1989» κουβανικό δεν υπήρξε και ενδεχομένως δε θα υπάρξει. Δε λέγαμε παλιά ότι υπάρχουν ενδεχομένως πολλοί δρόμοι μετάβασης από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό και πως η Κούβα ήταν μια διακριτή περίπτωση; Τώρα, πράγματι, υπάρχουν πολλοί δρόμοι μετάβασης από τον σοσιαλισμό στον καπιταλισμό. 

Ρυθμός και έξαψη

Καμιά μελαγχολία γιατί υπάρχει το αντίδοτο: η μουσική και η σεξουαλικότητα. Στην Αβάνα, η μουσική σε συνοδεύει παντού, είναι σαν τα κύματα της θάλασσας που τα διασχίζεις περνώντας από τη μια πλατεία στην άλλη, από το ένα σοκάκι στο επόμενο, από τη μια αυλή στην άλλη. Μια μείξη ρυθμών και ήχων από τη δυτική Αφρική και την Ισπανία, με την ισχυρή παρουσία του αφροκουβανικού στοιχείου που φοράει τον ρυθμό κατάσαρκα. Tο μπολερό, η ρούμπα, το τσατσατσά, το μάμπο, η τζαζ συγκροτούν ένα ηχητικό σύμπαν στο οποίο ο ερωτικός στεναγμός και οι φωνές διαμαρτυρίας γίνονται ένα ρυθμικό συνεχές που ταυτόχρονα σε ωθεί και σε συγκρατεί, διατηρώντας την έξαψη χωρίς να την αφήνει να ξεδώσει, αλλά και χωρίς να την αφήνει να σβήσει. Και η σεξουαλικότητα. Επιδεικτική, διάχυτη, ρέουσα και ρευστή, ανάμεσα σε σφριγηλά αλλά και ώριμα σώματα, θηλυκά και ανδρικά, σε όλες τις εκδοχές. Η αναφορά στη σεξουαλικότητα δεν είναι κάτι δευτερεύον. Είναι η πρώτη εντύπωση από τα κορίτσια αστυνομικούς που ελέγχουν τα διαβατήρια μόλις προσγειωθείς, είναι οι καθημερινές εικόνες σεξουαλικής απενοχοποίησης στον δρόμο, είναι ακόμη οι φωτογραφίες των ηγετών, του Φιντελ, του Τσε, του Σιενφουέγος, και των άλλων ωραίων ανδρών, με χαλαρή εμφάνιση και αρρενωπή ελκυστικότητα. Είναι αδύνατο να καταλάβεις τη γοητεία που άσκησε η κουβανική επανάσταση χωρίς αυτούς τους τύπους με το πούρο στο στόμα να διασχίζουν τη ζούγκλα ή να παίζουν γκολφ με στολές εκστρατείας, χωρίς αυτές τις εικόνες των επαναστατών με αιτία που ανταποκρίνονται σ’ εκείνες του «Επαναστάτη χωρίς αιτία», του φιλμ του Nicholas Ray το 1955 που ανέδειξε τον James Dean στον ομώνυμο ρόλο και τον μετέτρεψε σε σύμβολο μιας γενιάς, ακριβώς της γενιάς του Φιντέλ στην πιο σκληρή εποχή του ψυχρού πολέμου. Το φιλμ γυρίστηκε την ίδια χρονιά που ο Κάστρο έβγαινε από τη φυλακή του Μπατίστα, του διεφθαρμένου δικτάτορα της Κούβας. Η κουβανική επανάσταση ήταν η αρχή των long sixties. Οι φωτογραφίες του Burt Glinn, των πρώτων ημερών της επανάστασης, δημοσιευμένες στο Life, στο Time και στους New York Times και από εκεί around the world, την ανέδειξαν, ταυτόχρονα με το φωτορεπορτάζ, και ως επανάσταση του στιλ. Αν αποσπάσεις την κουβανική επανάσταση από αυτό το πλαίσιο, που έχει χαρακτηριστικά μιας γενεακής εξέγερσης απέναντι στους παγιωμένους νικητές του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, αν την αποσπάσεις από την αισθητική της, δεν έχεις καταλάβει τίποτα. Μένεις μόνο με τις εμμονές, που εκφράστηκαν στα ελληνικά αλλά και τα διεθνή ΜΜΕ και στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης μετά τον θάνατο του Κάστρο τον περασμένο Νοέμβριο: Ο κόσμος απαλλάχτηκε από έναν απαίσιο δικτάτορα που κατάργησε τον φιλελευθερισμό στην Κούβα. Υστερία εναντίον ιστορίας, pas du tout la première fois! Γιατί εξάλλου η πορεία της επανάστασης δεν ήταν προδιαγεγραμμένη. Ο Μπατίστα κατέρρευσε με τη συναίνεση και των παλιών κουβανέζικων ελίτ. Θα πρέπει να γνωρίζει κανείς, πριν από τελεσίδικες κρίσεις, ότι η Κούβα είχε πίσω της μια ιστορία 500 χρόνων. Ήταν μία από τις πρώτες αποικίες των Ισπανών και είχε αποκτήσει ένα καθεστώς δουλοκτησίας μεγάλων φυτειών, στις οποίες οι ιθαγενείς που πέθαιναν ή αυτοκτονούσαν από απελπισία αντικαταστάθηκαν με σκλάβους από την Αφρική. Αυτό το καθεστώς του μαστίγιου ανέτρεψε ο Κάστρο, και η αντίδραση των Αμερικάνων τον οδήγησε στην αγκαλιά του μόνου αντιστηρίγματος που υπήρχε την εποχή εκείνη, δηλαδή της ΕΣΣΔ. Η σοβιετοποίηση της Κούβας, που ποτέ δεν ήταν πλήρης, ακολούθησε, δεν υπήρχε στις προθέσεις της παρέας που εισήλθε θριαμβικά στην Αβάνα την Πρωτοχρονιά του 1959 και έγινε δεκτή από έξαλλα πλήθη. Ήταν αποτέλεσμα μιας κλιμάκωσης έντασης ανάμεσα στην Κούβα και στις ΗΠΑ, καθόλου προδιαγεγραμμένη.

Κομμουνισμός και φτώχεια

Οι πρώτες εικόνες της Αβάνας, όταν φτάνεις, είναι ότι βυθίζεσαι σε μια ιστορία δεκαετιών πριν από την εποχή μας. Μια εικόνα που δεν προέρχεται μόνο από τις γραφικές λιμουζίνες του ’50 –που χρησιμοποιούνται κυρίως ως ταξί– αλλά και από τους σκοτεινούς μα πολυπληθείς δρόμους –στους οποίους τρέχει η παλιά σεβρολέτα αναπηδώντας κάθε τόσο στις λακούβες–, από τα μίζερα μαγαζάκια με τις έρημες βιτρίνες και τις σιδεριές –που αφήνουν μόλις ένα άνοιγμα για τις δοσοληψίες–, από το λιγοστό νερό στις βρύσες, από τον χαμηλό φωτισμό στο δωμάτιο, από την όψη των ρημαγμένων σπιτιών όπου φωλιάζει ένα μελίσσι από παιδόπουλα, από τους μισόγυμνους σκελετωμένους γέρους και γριές με το πούρο στα σκαλοπάτια της εξώπορτας, από τις οσμές και τη σκόνη. ΟΚ, that’s communism, μουρμούριζε με απέχθεια ένας πλαδαρός Αμερικάνος τουρίστας. OK, αυτή είναι η Καραϊβική, αυτή είναι η Λατινική Αμερική, θα μπορούσε να του απαντήσει κάποιος. Αν γνωρίζεις τις φαβέλες της Βραζιλίας, τις γειτονιές της πόλης του Μεξικού και της Οαχάκα, αν έχεις διατρέξει με λεωφορείο την απόσταση από το Κούσκο του Περού ως τη Λα Πάζ στη Βολιβία, αν συνειδητοποιείς ότι η Κούβα βρίσκεται δίπλα στην Αϊτή και στην Τζαμάικα, χώρες σε μόνιμη ανθρωπιστική κρίση, δε θα είσαι τόσο κατηγορηματικός στις επικρίσεις σου. Ενδεχομένως θα ξανασκεφτείς τη γνώμη του Braudel για τον καταναγκαστικό ρόλο της longue durée, της μακράς διάρκειας και των γεωγραφικών προσδιορισμών πάνω στην τρέχουσα ιστορία. Το ερώτημα επομένως θα μπορούσε να είναι αν μια επανάσταση είναι ικανή και αναγκαία συνθήκη προκειμένου μια χώρα να ξεφύγει από τους ιστορικούς και γεωγραφικούς καταναγκασμούς. Ένα ερώτημα που έχει νόημα, αλλά post-factum·γιατί οι επαναστάσεις θέλουν να γράψουν την ιστορία από την αρχή.

Για να βάλουμε όμως τα πράγματα σε μια σειρά, δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη σημερινή Κούβα, χαράζοντας μια καμπύλη από την επανάσταση στο σήμερα, χωρίς τη μεγάλη κρίση των αρχών της δεκαετίας του ’90. Η Κούβα απομονώθηκε από τους Αμερικανούς με εμπάργκο στη δεκαετία του ’60, και η μόνη οικονομική της διέξοδος να πουλήσει ζάχαρη και να εισαγάγει καύσιμα και βιομηχανικά προϊόντα ήταν η ΕΣΣΔ και οι σύμμαχές της χώρες. Βαρύ γι’ αυτό το απομονωμένο νησί με τη σχεδόν μονοκαλλιέργεια ζαχαροκάλαμου. Η απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων το 1961, η κρίση των πυραύλων που έκανε τον κόσμο να κρατάει την αναπνοή του μπροστά στην πυρηνική καταστροφή το 1962, ο βιολογικός πόλεμος, τα σαμποτάζ, οι αλλεπάλληλες απόπειρες δολοφονίας τα επόμενα χρόνια, δεν είχαν τις καταλυτικές συνέπειες της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ το 1989-1991, που άφησε το νησί σε μια κατάσταση μεγάλης αποστέρησης. Ποιος ν’ αγοράσει τη ζάχαρη, και από πού να αγοράσει πετρέλαιο; Κρίση, όχι όπως αυτή που περνάμε εδώ από το 2010, αλλά κρίση που προκάλεσε εκτεταμένη πείνα. Ναι πείνα που δεν μετατράπηκε σε λιμό και δεν έγινε γνωστή στο εξωτερικό, γιατί το καθεστώς επιβάλλοντας δελτίο απέφυγε τους μαζικούς θανάτους. Οι Κουβανοί όμως υποβλήθηκαν σε αναγκαστική δίαιτα –κατά μέσον όρο έχασε ο καθένας 8 κιλά, σύμφωνα με μια λογοτεχνική μαρτυρία. Στα σπίτια της πρώην μεσαίας και ανώτερης τάξης πούλησαν ότι είχαν και δεν είχαν, και το ένα πέμπτο του πληθυσμού, ιδίως οι νεότεροι και οι πιο μορφωμένοι, μετανάστευσε στο εξωτερικό, ενώ καινούργια εξαθλιωμένα στρώματα κατέκλυσαν τις πόλεις από την αγροτική ενδοχώρα. Μια κρίση για την οποία δεν πολυμιλάνε στην Κούβα, της οποίας όμως η λογοτεχνία αποτελεί έξοχο παράδειγμα, όπως το ξεπούλημα μιας βιβλιοθήκης στο μυθιστόρημα του Λεονάρδο Παδούρα Παρελθόν χαμένο στην ομίχλη (μτφρ. Κ. Αθανασίου, Καστανιώτης 2005). Μια κρίση που αντιμετωπίζουν με αξιοπρέπεια και με κάποια ενοχή ακόμη και εκείνοι οι Κουβάνοι που έφυγαν. Πριν το ταξίδι, αναζήτησα έναν παλιό μου φίλο αρχιτέκτονα, κάποτε διευθυντή στο Ιστορικό Μουσείο της Αβάνας. «Δε μένω πια στην Αβάνα», μου απάντησε. «Δεν έχω καταλάβει πώς έχω βρεθεί παγιδευμένος σ’ αυτή την τρελή πόλη στο Καράκας (Βενεζουέλα). Ερωτεύτηκα κι ακολούθησα μια γυναίκα, πριν από 25 χρόνια». Πριν 25 χρόνια ήταν η αποκορύφωση της κρίσης και της φυγής των Κουβάνων προς όλες τις κατευθύνσεις.

Διπλό νόμισμα-διπλή κοινωνία

Η κρίση της δεκαετίας του ’90 κράτησε και το δελτίο ισχύει ακόμη. Η Κούβα όμως αρχίζει να συνέρχεται. Είναι δύσκολο να μιλήσεις στην Καραϊβική, όπως και στην υπόλοιπη Κεντρική Αμερική, για άλλου τύπου ανάπτυξη εκτός του τουρισμού. Οι συμφωνίες ελευθέρου εμπορίου έχουν καταστρέψει τη γεωργική παραγωγή. Το μόνο αγροτικό προϊόν που έχει ακόμη τιμή στην αγορά είναι η πρώτη ύλη για τα ναρκωτικά, γι’ αυτό και το narcotraffic στην Κολομβία και στις όμορες χώρες αποτελεί όψη της λαϊκής οικονομίας και όχι απλώς παράνομη δραστηριότητα. Πρώτες ύλες, πηγές ενέργειας και υποδομές για βιομηχανία ανύπαρκτες. Τι μένει; Ο τουρισμός, πρωτίστως από τη Βόρεια Αμερική. Μπορεί να είναι αναπτυξιακός; Οι Κουβάνοι φαίνεται να έχουν επιλέξει ένα δρόμο διαφορετικό από τη χερσόνησο του Yucatan, το Belize και τα νησιά Barbados, όπου γιγαντιαία διεθνή ξενοδοχεία έχουν δημιουργήσει τεράστιες κλειστές επικράτειες μονοπωλώντας τις ακτές και επιβάλλοντας καθεστώς νεο-αποικιακού τύπου. Δίπλα στον τουρισμό μέσω ξενοδοχείων, που είναι πανάκριβα, στην Κούβα ανακάλυψαν τα BnB πριν από την Ευρώπη. Η κυβέρνηση έδωσε την άδεια και τη δυνατότητα στις οικογένειες να διαθέσουν το σπίτι τους για φιλοξενία τουριστών με ενοίκιο, πράγμα που έχει λειτουργήσει θαυμάσια έως τώρα. Πάρα πολλές οικογένειες διαθέτουν υπηρεσίες φιλοξενίας και με τα έσοδα βελτιώνουν τα σπίτια και τις πολυκατοικίες που μένουν. Μπορείς να μείνεις επομένως με γύρω στα 30 ευρώ τη βραδιά, με θαυμάσιο πρωινό σε φιλικό περιβάλλον, που περιλαμβάνει μεταφορά στο αεροδρόμιο και ακόμη μικρές ημερήσιες εκδρομές. Δίπλα στα BNB υπάρχουν και τα paladar, δηλαδή η δυνατότητα στους ιδιοκτήτες ενός σπιτιού να φιλοξενήσουν μια δυο παρέες, ετοιμάζοντάς τους σπιτικό φαγητό, στη ζεστή ατμόσφαιρα ενός σαλονιού, στην εσωτερική αυλή ή στην ταράτσα τους. Αυτή η διάχυση των τουριστικών πόρων στον πληθυσμό, μέσω της διασποράς των τουριστικών δραστηριοτήτων, είναι ζωτική για την κοινωνία, κυρίως της Αβάνας και των άλλων ιστορικών πόλεων της Κούβας. 

Για να λειτουργήσει όμως ο τουρισμός ως εισροή συναλλάγματος που μένει στη χώρα και δεν φεύγει, στην Κούβα έχει εισαχθεί το διπλό νόμισμα. Η Κούβα πουλάει τις τουριστικές της υπηρεσίες αρκετά ακριβά. Σε άλλο νόμισμα συναλλάσσεται ο πληθυσμός, σε διαφορετικό οι τουρίστες. Το τουριστικό νόμισμα μάλιστα είναι ακριβό, μια μονάδα, ένα CUC (Peso convertibile cubano), αντιστοιχεί περίπου σε ένα ευρώ. Για τη διαμονή τους, στα εστιατόρια και στα μπαρ, στα τουριστικά μαγαζιά και για τη μετακίνησή τους, οι τουρίστες συναλλάσσονται μόνο σε CUC, τα οποία αλλάζουν στο αεροδρόμιο, στις τράπεζες ή στα μεγάλα ξενοδοχεία. Το διπλό νόμισμα είναι μια έξυπνη λύση σε σχέση με τις άλλες χώρες τις Λατινικής Αμερικής, όπου οι μεν τιμές είναι εξευτελιστικές, οι αξιόπιστες υπηρεσίες όμως προσφέρονται μόνο σε δολάρια που πληρώνονται κατευθείαν στο εξωτερικό. Αναγκαία μεν λύση προκειμένου να υπάρχει διασπορά του τουριστικού εισοδήματος στον πληθυσμό, δημιουργεί όμως μια διπλή κοινωνία. Αν ο μισθός ενός δάσκαλου, ενός γιατρού ή κι ενός καθηγητή πανεπιστημίου είναι μικρότερος από όσα πληρώνει ένας τουρίστας σε CUC για μια βραδιά ή για ένα δείπνο, τότε σημαίνει ότι δημιουργείται μια παράλληλη κοινωνία που ζει πολύ καλύτερα, γιατί έχει έσοδα στο ακριβό νόμισμα και έξοδα στο φτηνό. Αυτή η κοινωνία είναι και εδαφικά διαχωρισμένη. Η Habana Vieja, δηλαδή το ιστορικό κέντρο της πόλης, καθώς επίσης και τα ιστορικά κέντρα του Cienfuegos, του Trinidad του Santiago και άλλων πόλεων είναι κατειλημμένα από τουρίστες, ενώ η υπόλοιπη πόλη, πιο φτωχή, από τον ντόπιο πληθυσμό που ζει με τα δικά του πολύ χαμηλά εισοδήματα. Διηγούνται ένα ανέκδοτο στην Κούβα, για τον νευροχειρουργό που ονειρεύεται μια μέρα να αποκτήσει μια λιμουζίνα του ’50 και να γίνει ταξιτζής για τουρίστες. Διπλό νόμισμα σημαίνει διπλή κοινωνία. 

Μια πόλη 500 χρόνων

Η Αβάνα είναι μια από τις ωραιότερες πόλεις του κόσμου, με ένα μέτωπο οκτώ χιλιομέτρων στη θάλασσα, την περίφημη Malecόn, όπου τα βράδια θα δεις την ανθρωπογεωγραφία της Αβάνας που κατεβαίνει να δροσιστεί, να ρεμβάσει και να ερωτευτεί. Μια κοσμοπολίτικη πόλη με τα μεγάλα ξενοδοχεία απ’ όπου πέρασαν οι δόξες του σινεμά του ’50 και διατηρούν κάτι από την ατμόσφαιρα της εποχής. Με τη νέα περιοχή με την απέραντη πλατεία της επανάστασης και τις μεγάλες λεωφόρους, από τις οποίες η Πέμπτη Λεωφόρος είναι των πρεσβειών και των ξένων. Το διαμάντι όμως είναι η παλιά Αβάνα, η Habana vieja. Η αίσθηση της παρελθοντικότητας αρχίζει από τα οχυρά που προστάτευαν το παλιό εσωτερικό λιμάνι, εκείνο που ήταν η αφετηρία και το σημείο εκκίνησης για τις καραβέλες που διέσχιζαν τον Ατλαντικό, προς και από την Ισπανία, από τον καιρό του Κολόμβου. Επειδή δεν έπεσε θύμα της μεταπολεμικής οικοδομικής ανάπτυξης, επειδή δε βομβαρδίστηκε ποτέ ούτε αναταράχτηκε από σεισμούς, η παλιά Αβάνα διατηρεί αναλλοίωτη τη φυσιογνωμία της από τον καιρό των πρώτων αποίκων πριν από 500 χρόνια, όπως, λόγου χάριν, η πλατεία της Καθεδράλας του 15ου-16ου αιώνα, όπως η Plaza Vieja του 17ου και 18ου αι., όπως η Plaza de Armas του 19ου αι., με τα υπαίθρια παλαιοβιβλιοπωλεία τις Κυριακές. Ολόκληρη η παλιά Αβάνα είναι ένα μνημείο. Αλλά και η καινούργια, η αστική Αβάνα του 19ου και των αρχών του 20ού αι. Το Paseo del Prado προεκτείνει έναν άξονα που αρχίζει με το μεγαλοπρεπές και πάλλευκο Καπιτώλιο, αντιγραφή εκείνου της Ουάσιγκτον, με τα μεγαλοπρεπή ξενοδοχεία ως τη θάλασσα και έχοντας δίπλα του το παλιό κυβερνείο, και τώρα Μουσείο της Επανάστασης, και βέβαια τo από κάθε άποψη καταπληκτικό Museo Nacional de Bellas Artes. Χωρίς τις εικαστικές της τέχνες και τη λογοτεχνία της, δύσκολο να καταλάβεις μια χώρα.

Το ένα κτίριο μετά το άλλο, τα παλιά παλάτια ανακαινίζονται πολύ προσεκτικά, ώστε να μην χάσουν, ούτε από την ανακαίνισή τους ούτε από τις νέες χρήσεις τους, τον ιστορικό τους χαρακτήρα. Εγγύηση γι’ αυτό είναι η Oficina del Historiador de La Habana, που δημιουργήθηκε το 1938 και διευθύνει την αρχιτεκτονική, την πολιτισμική και την οικονομική ανάπλαση της παλιάς πόλης, απασχολώντας δεκάδες ιστορικούς και αρχιτέκτονες, που ερευνούν τις αρχειακές πηγές για τη φυσιογνωμία, για τις φάσεις ανάπτυξης και για τις χρήσεις των κτιρίων και των χώρων και προγραμματίζουν και επιβλέπουν συνολικά την ανάπτυξη. Η φυσιογνωμία της παλιάς Κούβας θεωρείται, στον λόγο αυτών των ιστορικών, στοιχείο της ταυτότητας της χώρας, και ταυτόχρονα τους δίνει μια εξέχουσα θέση στην κουβανική κοινωνία, αντίστοιχη, και ίσως ισχυρότερη εκείνης των αρχαιολόγων στην Ελλάδα. 

Ενδεχομένως εδώ χρειάζεται να γίνει μια αναφορά στον αρχιτεκτονικό και γλυπτικό κλασικισμό της Κούβας. Τόσο η αρχιτεκτονική της ύστερης αποικιακής περιόδου όσο και τα κτίρια της αστικής περιόδου, από το δεύτερο μισό του 19ου αι., χαρακτηρίζονται πληθωρικά από ελληνικά μοτίβα, και φαντάζομαι ο εκτεταμένος αποικιακός κλασικισμός και η σύνδεση κλασικισμού και αποικιοκρατίας θα είναι ελκυστικό θέμα μελέτης για τους ελληνιστές όπου γης.

Και μια και μιλάμε για ταυτότητα, αν στην Κούβα μια φυσιογνωμία βρίσκεται παντού, αν μια προτομή κοσμεί τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, τις πλατείες και τα δημόσια κτίρια, αυτή δεν είναι του Κάστρο, ούτε του Τσε Γκεβάρα, ούτε κανενός από τους ήρωες της επανάστασης. Είναι του ποιητή που δήλωνε πως έχει δυο πατρίδες, την Κούβα και τη νύχτα (Dos patrias tengo yo: Cuba y la noche), του José Martí (1853-1895), που έγινε το σύμβολο της ανεξαρτησίας αλλά και της συγκρότησης του δημόσιου χώρου. Τα ποιήματά του αποτελούν την εθνική παιδαγωγία της Κούβας. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα μνημεία που κοσμούν την Κούβα είναι της αποικιακής περιόδου και του αγώνα για την ανεξαρτησία. Η επανάσταση χρησιμοποίησε λιγότερο μνημειακό στυλ, περισσότερο art street. Το πιο μεγάλο και γνωστό μνημείο είναι εκείνο στη Santa Clara, δυο ώρες μακριά από την Αβάνα, στο οποίο είναι θαμμένα τα οστά του Τσε και των συντρόφων του. Άγαλμα ή προτομή του Φιντέλ δεν είδα. 

Το συνέδριο ιστορίας

Πήγα στην Αβάνα για ένα συνέδριο ιστορίας, το πρώτο που οργάνωσαν από το πανεπιστήμιο της Αβάνας και αφορούσε όχι τη μια ή την άλλη περίοδο, αλλά τα ερωτήματα γύρω από την ίδια την ιστορία, αυτό που αποκαλούμε συχνά ως «θεωρία της ιστορίας». Στη Λατινική Αμερική υπάρχει ένα τεράστιο ενδιαφέρον για την ιστορία και τη μνήμη, για τη θέση και τη σύνδεση της ίδιας της ιστορίας με τον πολιτισμό και την πολιτική της περιοχής. Στο πρώτο συνέδριο που συμμετείχα το 2006 στο Buenos Ayres στην Αργεντινή, ήταν τα τραύματα των δικτατοριών που ζητούσαν αντιμετώπιση. Στο δεύτερο συνέδριο στο Ouro-Preto στη Βραζιλία, η θεωρία και η φιλοσοφία της ιστορίας βρισκόταν στα πρώτα ενδιαφέροντα των ιστορικών. Τούτο το συνέδριο οργανώθηκε προς τιμήν του Georg Iggers, του πατριάρχη θα λέγαμε της ιστορίας της ιστοριογραφίας, και μάλιστα στις παγκόσμιες διαστάσεις της, ο οποίος είχε καλλιεργήσει σχέσεις με τους Κουβανούς ιστορικούς, παρά το αμερικανικό εμπάργκο, και ο οποίος προκάλεσε τη συνάντηση αυτή. Οι Κουβανοί ιστορικοί είναι καλά ενημερωμένοι για τις εξελίξεις στην διεθνή ιστοριογραφία. Εκείνο όμως που συμβαίνει στην Λατινική Αμερική, είναι μια κανονικοποίηση των ευρωπαϊκών παραδόσεων, η οποία περιλαμβάνει και τη θεωρία της ιστορίας. Οι Κουβανοί την τοποθετούν μέσα σε μια συνέχεια με τη μαρξιστική παράδοση της ιστοριογραφίας, απαλλαγμένη βέβαια από δογματισμό, αλλά όπου οι πιο καινούργιες τάσεις ενοφθαλμίζονται στον παλιότερο κορμό. Από αυτή την άποψη ο Φουκώ «συμπληρώνει» ή «προεκτείνει» τον Γκράμσι που «συμπληρώνει» τον Μαρξ, κ.ο.κ. Κάπως έτσι. Τους είναι πάντως δύσκολο να δεχτούν ότι η σχέση του παρόντος με το παρελθόν δεν είναι μονοσήμαντη, δηλαδή το παρόν ως επιστέγασμα του παρελθόντος, αλλά πιο σύνθετη, ενέχοντας το στοιχείο της ενδεχομενικότητας και της διάδρασης. Εκείνο όμως που είναι πρόβλημα, αν όχι τόσο για τους Κουβανούς όσο για άλλους –κυρίως Λατινοαμερικάνους μαρξιστές ιστορικούς–, είναι η αντιπαλότητά τους με τις μεταποικιακές σπουδές (Postcolonial Studies). Γενικότερα στη Λατινική Αμερική υπάρχει μια επιφύλαξη στις μεταποικιακές σπουδές, παρά το γεγονός ότι στο θεωρητικό τους πλαίσιο περιλαμβάνονται διανοούμενοι από τη γαλλόφωνη Καραϊβική, για παράδειγμα Aimé Césaire από τη Μαρτινίκα. Η επιφύλαξη προέρχεται από τον ρόλο των Κρεολών που επιφύλασσαν για τον εαυτό τους την εικόνα του «εξόριστου Ευρωπαίου» και όχι του μιμητή των Ευρωπαίων ιθαγενούς, όπως στην περίπτωση της Ινδίας ή και της Αφρικής, από όπου κυρίως προέρχονται τα παραδείγματα που θεωρητικοποίησαν οι μεταποικιακές σπουδές. Τα ανοίγματα και η διεθνοποίηση πάντως θα συνεχιστούν και νομίζω ότι και εμείς έχουμε να μάθουμε από την πρακτική ενασχόληση με την ιστορία, όπως στην περίπτωση της ανάπλασης των παλιών πόλεων.

Και το μέλλον; 

Για να συνδεθείς με διαδίκτυο στην Αβάνα, πρέπει να ψάχνεις από ξενοδοχείο σε ξενοδοχείο, και, αν καταφέρεις να αγοράσεις κάρτα, να συνδεθείς με χίλια ζόρια. Αυτό είναι ένα παράδειγμα για να πω το εξής: Το πρόβλημα με τις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, όπως και τώρα στην Κούβα, ήταν (και είναι) αυτό της τεχνολογικής ανανέωσης. Το «1989» στην ανατολική Ευρώπη είχε αρχίσει από τα μέσα της δεκαετίας του ’70, όταν στις καπιταλιστικές χώρες άρχισε η μετάβαση στη νέα τεχνολογία, στη ρομποτική, στην ψηφιακή και διαδικτυακή εποχή. Τα αποτελέσματα της αποτυχίας στη μετάβαση αυτή δημιούργησαν μια αλυσίδα με τελευταίο κρίκο την οικονομική αλλά και την πολιτική κατάρρευση. Η Κίνα τα κατάφερε και εξαιτίας του μεγέθους της να κάνει αυτή τη μετάβαση χωρίς πολιτική τομή. Η Κούβα μπορεί να τα κεταφέρει με τις μικρές της δυνάμεις; Υπάρχουν τομείς της οικονομίας της όπως τα κρατικά εστιατόρια, ξενοδοχεία, οι φούρνοι, τα μαγαζιά, που είναι απολύτως δυσλειτουργικό να συνεχίσουν ως κρατικές επιχειρήσεις. Από την άλλη πλευρά το κράτος έχει στα χέρια του μια τεράστια περιουσία την οποία πριν αναγκαστεί να την εκποιήσει λόγω δανείων θα πρέπει προφανώς να αξιοποιήσει με κριτήρια αποτελεσματικότητας και διαφάνειας. Η εκπαίδευση και η ιατρική περίθαλψη είναι τα επιτεύγματα που το επαναστατικό προβάλλει. Και δικαίως εκεί πράγματι η διαφορά είναι από μεγάλη έως εντυπωσιακή. Για παράδειγμα, η παιδική θνησιμότητα είναι από τις χαμηλότερες στον κόσμο και το προσδόκιμο ζωής στο επίπεδο των αναπτυγμένων χωρών. Αλλά στην εκπαίδευση χρειάζεται τεχνολογική ανανέωση. Δε φτάνει ο δάσκαλος με τον μαυροπίνακα. Η σημερινή ηγεσία προέρχεται από την παλιά φρουρά της επανάστασης. Ο Ραούλ Κάστρο είναι από τους τρεις επιζώντες της θρυλικής Granma, του πρώτου πυρήνα δηλαδή των ανταρτών. Το πιθανότερο είναι ότι θα ακολουθήσουν το παράδειγμα της Κίνας, δηλαδή φιλελευθεροποίηση στην οικονομία ενώ η διακυβέρνηση στα χέρια της ελίτ που ήδη κυβερνά. Τα πράγματα βέβαια θα εξαρτηθούν και από την πολιτική του νέου προέδρου των ΗΠΑ, η οποία για την Κούβα δεν έχει ανοίξει ακόμη τα χαρτιά της. Κατάσταση αναμονής. Στο μεταξύ, οι Σαντερίες (λατρείες των Αφρικανών της Καραϊβικής) πολλαπλασιάζονται, μαζί με κάθε είδους διαφυγές. «Ιστορική κούραση», χαρακτηρίζει την περιρρέουσα ατμόσφαιρα ο Παδούρα. «Η κούραση από το να είμαστε τόσο ιστορικοί και με τόσο πεπρωμένο» (σελ. 204).

Καθώς το αεροπλάνο απογειώνεται όμως δεν μπορείς να αποχαιρετήσεις την Κούβα χωρίς κάποια τρυφερότητα.

(πρώτη δημοσίευση: περιοδικό ΧΡΟΝΟΣ, 4 Μαρτίου 2017)

Ποιος (δικαιούται να) κυβερνά αυτόν τον τόπο; Πορτογαλία: Is this a Coup? της Αθηνάς Σίμογλου

Ποιος (δικαιούται να) κυβερνά αυτόν τον τόπο;

Πορτογαλία: Is this a Coup?

της Αθηνάς Σίμογλου

Στην Πορτογαλία την προηγούμενη εβδομάδα συνέβη κάτι πρωτοφανές: διά στόματος του Προέδρου της Δημοκρατίας, Καβάκο Σίλβα, ορίστηκε αυθεντικά ποια είναι τα θεμέλια του δημοκρατικού πολιτεύματος της χώρας και, κατά συνέπεια, ποιος είναι «κατάλληλος» να κυβερνά και προς ποια κατεύθυνση μπορεί κατ’ αποκλειστικότητα να κινείται η διακυβέρνηση της χώρας.

Πίνακας του Eduardo Viana

Τα γεγονότα είναι λίγο πολύ γνωστά — όχι πάντως γιατί έσπευσαν να μας πληροφορήσουν τα εγχώρια ΜΜΕ. Από τον ξένο Τύπο –και ελάχιστες αναφορές στον ελληνικό– μάθαμε ότι στις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου στην Πορτογαλία πρώτος αναδείχθηκε ο κεντροδεξιός συνασπισμός του Λαϊκού Κόμματος και των Σοσιαλδημοκρατών[1], με το όνομα «Η Πορτογαλία μπροστά», που ωστόσο δεν κέρδισε την αυτοδυναμία. Πληροφορηθήκαμε επίσης ότι επιχειρήθηκε μια ευρεία συμμαχία της Αριστεράς με το Σοσιαλιστικό Κόμμα και ότι η Πορτογαλία κινδυνεύει από πολύμηνη πολιτική αστάθεια, ότι οι πολιτικές ισορροπίες είναι εύθραυστες, ότι δύσκολα θα σχηματιστεί κυβέρνηση σταθερή και με διάρκεια, και δη σε μια κρίσιμη, για τη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας, περίοδο. Σε κάποια ξένα Μέσα έγινε μάλιστα λόγος για συνταγματικό «πραξικόπημα», καθώς ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας της χώρας επέλεξε –18 ημέρες μετά τις εκλογές– να αναθέσει τον σχηματισμό κυβέρνησης στον Πέδρο Κοέλιο, επικεφαλής του κεντροδεξιού συνασπισμού που ήρθε μεν πρώτος στις εκλογές, ωστόσο δε φαίνεται πως θα καταφέρει να διασφαλίσει την κοινοβουλευτική στήριξη, και όχι στη διαφαινόμενη συμμαχία των Σοσιαλιστών με την Αριστερά (Αριστερό Μπλοκ, Κομμουνιστικό Κόμμα και Οικολόγοι), η οποία έδειξε πως θα διασφάλιζε την ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή.

Η λέξη «πραξικόπημα» είναι μια λέξη ιδιαίτερα φορτισμένη, ιδίως σε μια χώρα όπως η Πορτογαλία, η οποία τον μισό περίπου 20ό αιώνα υπέφερε από κάθε πιθανό και απίθανο αυταρχικό και δικτατορικό καθεστώς. Λαμβάνει μάλιστα ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις, αν αναλογιστεί κανείς ότι πρόκειται για μια χώρα της Δύσης, μέλος του ευρωπαϊκού οικοδομήματος από το 1986, η οποία, επιπλέον, έχει πολλαπλά καταποντιστεί από τις πρόσφατες οικονομικές εξελίξεις στην Ευρώπη. Γι’ αυτό και ένα «πραξικόπημα στην Πορτογαλία» ηχεί παράταιρο, σχεδόν αδιανόητο.

Έγινε λοιπόν στην Πορτογαλία πραξικόπημα;

Το πολίτευμα της Πορτογαλίας είναι ημιπροεδρική δημοκρατία. Ο λαός συμμετέχει στην εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας ο οποίος, σύμφωνα με το Σύνταγμα της χώρας, οφείλει να λαμβάνει υπ’ όψιν το εκλογικό αποτέλεσμα προκειμένου να αναθέσει στα πολιτικά κόμματα τον σχηματισμό κυβέρνησης. Συνεπώς, εκ πρώτης όψεως δύσκολα θα μπορούσε κανείς να ψέξει τον ανώτατο άρχοντα της χώρας για την επιλογή του, ακόμη κι αν η πολιτική πραγματικότητα υποδεικνύει πως μια τέτοια επιλογή δείχνει να αντιφάσκει με τον ίδιο τον στόχο για τον οποίο, σύμφωνα με τον ίδιο, ελήφθη: τη συγκρότηση μιας κυβέρνησης σταθερής και με διάρκεια.

Μέχρι εδώ θα μπορούσε κανείς να εκφράσει αμφιβολίες ως προς την αποτελεσματικότητα και την επιτυχία της επιλογής του Προέδρου, αλλά δύσκολα θα χαρακτήριζε την επιλογή του «συνταγματικό πραξικόπημα». Τα πράγματα όμως αποδείχθηκαν πιο σύνθετα. Σε διάγγελμά του προς τον λαό, στις 22 Οκτωβρίου, ο Καβάκο Σίλβα εξήγησε τους λόγους που τον οδήγησαν στην απόφασή του. Και όσα ανέφερε αποτελούν ένα παράδειγμα εντελώς νέο –και άκρως επικίνδυνο–, και όχι μόνο για την Πορτογαλική Δημοκρατία. Μίλησε λοιπόν για «μεγάλες στρατηγικές επιλογές που υιοθετήθηκαν από την εγκαθίδρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος». Ποιες είναι όμως αυτές οι επιλογές; Ο Πρόεδρος δεν άφησε κανένα περιθώριο αμφιβολίας: «Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί στρατηγική επιλογή της χώρας. Αυτή η επιλογή υπήρξε θεμελιώδης για την εδραίωση του δημοκρατικού καθεστώτος της Πορτογαλίας και συνεχίζει να αποτελεί ένα από τα θεμέλια της δημοκρατίας μας και του μοντέλου κοινωνίας στο οποίο επιθυμούν να ζουν οι Πορτογάλοι».

Διευκρινίζει περαιτέρω: «Στα 40 χρόνια της δημοκρατίας, ποτέ οι κυβερνήσεις της Πορτογαλίας δεν εξαρτήθηκαν από τη στήριξη αντιευρωπαϊκών δυνάμεων, με άλλα λόγια δυνάμεων που, στα προεκλογικά προγράμματα με τα οποία απευθύνθηκαν στον πορτογαλικό λαό, υποστήριξαν την κατάργηση της Συνθήκης της Λισαβόνας, του Δημοσιονομικού Συμφώνου, της Τραπεζικής Ένωσης, της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και την έξοδο της Πορτογαλίας από το Ευρώ, καθώς επίσης και την διάλυση του ΝΑΤΟ, ενός οργανισμού του οποίου η Πορτογαλία υπήρξε ιδρυτικό μέλος».

Και καταλήγει: «Αυτή είναι η χειρότερη στιγμή για  να μεταβάλουμε ριζικά τα θεμέλια του δημοκρατικού μας πολιτεύματος, με τρόπο που δεν ανταποκρίνεται στη δημοκρατική βούληση που εκφράστηκε από τους Πορτογάλους στις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου».

Το κείμενο που εκφώνησε ο Καβάκο Σίλβα έχει ενδιαφέροντα ρητορικά χαρίσματα, καθώς διακρίνεται από δραματικότητα και πάθος, επικαλείται μεγάλες αφηγήσεις και εθνικούς στόχους, είναι ιδιαίτερα φορτισμένο και αιχμηρό. Δεν είναι όμως άμοιρο συνυποδηλώσεων. Στην ουσία ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ερμηνεύει αυθεντικά το περιεχόμενο των δημοκρατικών αρχών της Πορτογαλίας: πρόκειται για τη «στρατηγική επιλογή» της χώρας, αυτό που ο ίδιος ορίζει ως «ευρωπαϊκό προσανατολισμό» της. Και τι είναι αυτό που διαμορφώνει αυτό τον προσανατολισμό και άρα τα θεμέλια του πορτογαλικού δημοκρατικού πολιτεύματος; Και πάλι το ορίζει ο Πρόεδρος: είναι η συμμετοχή της χώρας στην Ε.Ε., στην Ευρωζώνη, στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση, στην Τραπεζική Ένωση, στο ΝΑΤΟ, στο Δημοσιονομικό Σύμφωνο.

Έχοντας ορίσει λοιπόν τα θεμέλια της δημοκρατίας, ο Πρόεδρός της συνεχίζει την απεύθυνσή του προς τον λαό, εξηγώντας πως υπάρχουν δυνάμεις που αμφισβητούν τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας και άρα, σύμφωνα με την παραπάνω, δική του συλλογιστική, και τα δημοκρατικά θεμέλια της χώρας. Πρόκειται για τις διαβόητες αντιευρωπαϊκές δυνάμεις που θεωρεί «ασυμβίβαστες» με την άσκηση της εξουσίας: «Αν η κυβέρνηση που θα σχηματιστεί από τον νικητήριο συνασπισμό δεν μπορεί να διασφαλίσει πλήρως την πολιτική σταθερότητα που χρειάζεται η xώρα, θεωρώ πως θα είναι πολύ σοβαρότερες οι χρηματοδοτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες μιας εναλλακτικής εμφανώς ασυμβίβαστης, η οποία υποδεικνύεται από άλλες πολιτικές δυνάμεις».

Αφού διαχώρισε τις πολιτικές δυνάμεις που είναι «συμβατές» με την κυβερνησιμότητα, ο Πρόεδρος, τέλος, κρίνει σκόπιμο να σχολιάσει τις μετεκλογικές πολιτικές επιλογές τους ως προς τη διαμόρφωση συναίνεσης για τη στήριξη της κυβερνητικής του επιλογής: «Είναι, περαιτέρω, ακατανόητο το ότι οι φιλοευρωπαϊκές κομματικές δυνάμεις δεν έχουν φτάσει σε μια συνεννόηση όταν, κατά το πρόσφατο παρελθόν, ψήφιζαν από κοινού στη Βουλή την έγκριση της Συνθήκης της Λισαβόνας, του Δημοσιονομικού Συμφώνου και του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, ενώ τα υπόλοιπα κόμματα πάντα τα καταψήφιζαν». Κλείνοντας δε το διάγγελμα, καλεί τους βουλευτές να ψηφίσουν «λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα υπέρτερα συμφέροντα της Πορτογαλίας εάν η κυβέρνηση πρέπει ή όχι να αναλάβει πλήρως τις αρμοδιότητές της». Δεν είναι τυχαίο ότι στον δημόσιο διάλογο της χώρας του το σημείο αυτό ερμηνεύτηκε ως ευθεία πρόσκληση προς τους βουλευτές της αντιπολίτευσης να αποσπαστούν από την κομματική γραμμή, στηρίζοντας την προταθείσα κυβέρνηση.

Η γραμμή των επιχειρημάτων μοιάζει απλή, υποδεικνύοντας μια τάση που εμφανίστηκε και στις πολωμένες μέρες του ελληνικού δημοψηφίσματος: η Ευρώπη νοηματοδοτεί ως έννοια το ουσιαστικό περιεχόμενο των δημοκρατιών, χωρίς ωστόσο το δικό της περιεχόμενο να μπορεί να τεθεί σε οποιαδήποτε συζήτηση. Και όταν αυτό συμβαίνει, εκλαμβάνεται ως «άρνησή» της, ως «αντιευρωπαϊκή» προοπτική η οποία, ως τέτοια, αντιφάσκει με τα δημοκρατικά θεμέλια, και άρα τίθεται αυτομάτως εκτός δημοκρατίας. Πέρα απ’ αυτό, όμως, ο κυνισμός και η ευκολία με την οποία γίνεται αυτή η μετατόπιση αποστερεί το ουσιαστικό περιεχόμενο και από την ίδια την έννοια της δημοκρατίας. Δεν είναι πια η διάκριση των λειτουργιών, η ισότητα, το κράτος δικαίου και, κυρίως, η αντιπροσωπευτική αρχή: κάποιοι είναι «ακατάλληλοι» διά το κυβερνάν ενόψει των «αντιευρωπαϊκών» τους τοποθετήσεων. Ο κύκλος είναι τέλειος. Και ο Ανώτατος Άρχων της Πορτογαλίας τον καθιστά απολύτως σαφή: η Ευρώπη νοηματοδοτεί τη δημοκρατία, και όχι το αντίστροφο.

Όποια κι αν είναι η εξέλιξη στα πολιτικά πράγματα της Πορτογαλίας, το διάγγελμα αυτό αποτελεί μια «πανευρωπαϊκή πρώτη», στον βαθμό που πλέον δηλώνεται ρητά και κατηγορηματικά –και μάλιστα διά στόματος του ανώτατου πολιτειακού οργάνου– ο τρόπος με τον οποίο γίνεται πλέον κατανοητή η δημοκρατία στη Γηραιά Ήπειρο, ενόψει ιδίως της οικονομικής και δημοσιονομικής συγκυρίας στη χώρα. Κι ανεξαρτήτως του αν το ονομάσουμε ή όχι πραξικόπημα, αποτελεί ένα πολύ επικίνδυνο προηγούμενο για όλους τους πολίτες της Ευρώπης, Πορτογάλους και μη.

Η Αθηνά Σίμογλου είναι δικηγόρος

[1] Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Πορτογαλίας (PDS): παρά το όνομά του ανήκει στην Κεντροδεξιά.

L’État c’est lui? του Μανουέλ Λοφ μετάφραση από τα πορτογαλικά: Αθηνά Σίμογλου( αναδημοσίσευση απο τα ΕΝΘΕΜΑΤΑ της Αυγής)

L’État c’est lui?

του Μανουέλ Λοφ

μετάφραση από τα πορτογαλικά: Αθηνά Σίμογλου

Εριστικός. Εξοργισμένος. Ο πορτογάλος πρόεδρος Καβάκο Σίλβα συμπεριφέρθηκε σαν δευτεροκλασάτος αρχηγός κόμματος που, χωρίς το Σύνταγμα να του το επιτρέπει, θέλει να δημιουργήσει ένα προηγούμενο, επικίνδυνο για κάθε δημοκρατία: να φράξει τον δρόμο προς την εξουσία για την πλειοψηφία των νόμιμων αντιπροσώπων της λαϊκής βούλησης.

«Ο μαθητευόμενος αστυνόμος και η αδελφή του». Έργο της
Πορτογαλίδας ζωγράφου Πάουλα Ρέγκο

Όχι, δεν υπάρχει καμία ομοιότητα με το (περιστατικό) των Σαμπάιο και Σαντάνα του 2004: τότε ο Σαμπάιο ανέθεσε την εξουσία στην κυβέρνηση πλειοψηφίας του Σαντάνα Λόπες εν μέσω της κοινοβουλευτικής περιόδου, χωρίς να προκηρύξει εκλογές και τον ανακάλεσε μόνο όταν έκρινε, όπως ορίζει το Σύνταγμα, ότι αυτό ήταν «αναγκαίο για να διασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών» (άρθρο 195). Σήμερα, η συγκεκαλυμμένη απειλή του Καβάκο ότι δεν θα αναθέσει  την εξουσία σε μια κυβέρνηση που θα «εξαρτάται από τη στήριξη πολιτικών δυνάμεων» με «αντιευρωπαϊκή» προοπτική δεν έχει προηγούμενο στην δημοκρατική μας ιστορία^. βρίσκεται πιο κοντά σε προηγούμενα όπως εκείνο των στρατιωτικών της Χιλής, που επεδίωξαν να εμποδίσουν τον Σαλβαδόρ Αλιέντε να αναλάβει την εξουσία μετά την εκλογή του το 1970 με τη στήριξη των σοσιαλιστών και των κομμουνιστών. Τρία χρόνια αργότερα συνέβη αυτό που όλοι γνωρίζουμε…

Κι όμως, μιλάμε μόνο για την προετοιμασία μιας κυβέρνησης του Σοσιαλιστικού Κόμματος (PS)! Δεν έχω ακόμα ακούσει ούτε καν να προβλέπει κανείς το ενδεχόμενο της άμεσης συμμετοχής σε αυτήν υπουργών του Αριστερού Μπλοκ (BE) ή του Κομμουνιστικού Κόμματος (PCP), και (ήδη) προσπαθούν να διαμορφώσουν κλίμα περί της επείγουσας αναγκαιότητας ενός αμερικανικού αεροπλανοφόρου στον Τάγο… Το ότι η Δεξιά, οι διάφοροι Βάσκο Πουλίντο Βαλέντε και Αντόνιο Μπαρέτο αυτού του κόσμου, οι σχολιαστές (μέχρι κι ο Ρέλβας [1] τοποθετήθηκε!) παραβλέπουν εξίσου την Ιστορία και το Συνταγματικό Δίκαιο μαινόμενοι πως «έρχονται οι Ρώσοι!» αποκαλύπτει γενικότερα πώς αυτοί οι άνθρωποι αυτονομήθηκαν από την κοινωνία στην οποία ζουν και βλέπουν παραισθήσεις με ιστορίες από κόμικς του Σούπερμαν της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Η στρατηγική του φόβου καταλήγει να περιγράφει στρεβλά την πραγματικότητα, για να τη χειραγωγήσει.

Ο ίδιος ο Καβάκο, που ξόδεψε τα δέκα χρόνια της διακυβέρνησής του (1985-95) επιτιθέμενος στον θεμελιώδη νόμο του πολιτεύματός μας, τον οποίο θεωρούσε μολυσμένο από τον «κολεκτιβισμό της 11ης Μαρτίου»[2] και από μια «χωρίς διάκριση  κρατικοποίηση της οικονομίας» (κείμενά του του 1988 και 1990) τολμά να λέει πως «αυτή είναι η χειρότερη στιγμή για να μεταβάλουμε ριζικά τα θεμέλια του πολιτεύματός μας». Κι όμως, αυτό μόνο έκανε ο ίδιος εκείνα τα δέκα χρόνια… Αλλά για ποια θεμέλια μιλάμε; Σ’ αυτή τη θορυβώδη βερσιόν του l’État c’est moi του Καβάκο, ο άνθρωπος αυτός διεκδικεί το δικαίωμα να ορίζει ποια είναι τα θεμέλια ενός πολιτεύματος που ο ίδιος φαντάζεται πως του ανήκει: «συμμετοχή στο NATO», «πλήρης προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωζώνη», «διατλαντικές σχέσεις» και Ένωση Πορτογαλόφωνων Χωρών (CPLP). Το ότι θα μας πουλούσε τη φαντασιακή του συναίνεση περί λιτότητας την οποία, σύμφωνα με τον ίδιο, το PS δεν μπορεί να αποποιηθεί, δεν προκαλεί καμία έκπληξη. Το να επικαλείται την Ένωση Πορτογαλόφωνων Χωρών ο καθένας θα το περίμενε. Αλλά το NATO ως θεμέλιο της δημοκρατίας μας; Δεν υπάρχει πουθενά στο Σύνταγμα! Ο καταστατικός χάρτης που σε κάθε  δημοκατία ορίζει τις θεμελιακές αξίες μιας κοινότητας και τους στόχους που αυτή επιθυμεί να επιδιώξει δεν αποτέλεσε ποτέ, είναι η αλήθεια, τμήμα  του φαντασιακού του Καβάκο — ούτε κουβέντα για τον Πάσος, αυτόν τον ρέκορντμαν αντισυνταγματικότητας, από μια για κάθε προϋπολογισμό και έναν σημαντικό αριθμό νόμων!

Μόνο στις δικτατορίες οι επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας οικειοποιούνταν συντακτικές εξουσίες, συγχέοντας την προσωπική με τη λαϊκή βούληση. Δεν υπηρετεί στο Μπελέμ [3] κανένας φιλελεύθερος για να του διδάξει αυτό το βασικό μάθημα; Όσο κι αν ο Καβάκο τείνει να επιστρέψει στις παλιές απολυταρχικές του συνήθειες, δεν έχουμε φτάσει ακόμη σ’ αυτό το σημείο! Από εκείνη την παλιά πτώση της πορτογαλικής Δεξιάς, από τον Σιντόνιο Πάις (1917-18)[4] ως τον προεδρισμό προέκυψε τώρα αυτό: την πρώτη φορά που το Σοσιαλιστικό Κόμμα (PS) αποφάσισε να σπάσει την καραντίνα και να συνομιλήσει με την αριστερά του, ο Πρόεδρος τοποθετείται απέναντι στο Κοινοβούλιο σαν εμπόδιο –που θεωρεί εαυτό– ανυπέρβλητο. Αναζητώ στην πορτογαλική ιστορία της δημοκρατίας κάποιο σοβαρότερο προηγούμενο: δεν το βρίσκω.

Είναι λοιπόν πολύ περίεργο το ότι αυτός που από τα δεξιά χαράσσει κατά τις προτιμήσεις του τα όρια εντός των οποίων είναι επιτρεπτό να κυβερνά και να αποφασίζει κανείς, είναι ο ίδιος που από το 1976 εκφράστηκε πάντα κατά του Συντάγματος και δεν έχει κουραστεί να αξιώνει την αναθεώρησή του. Ο κατάλογος των παραδόξων δεν έχει τέλος: το ότι το Δημοκρατικό και Κοινωνικό Κέντρο (CDS) έχει ψηφίσει αντίθετα με το Σύνταγμα δεν το εμπόδισε να αποτελέσει τμήμα των κυβερνήσεων της Πορτογαλίας τα 12 από τα 39 χρόνια της ύπαρξής του. Ωστόσο, το ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα (PCP) ή το Αριστερό Μπλοκ (BE) εκφράστηκαν, για παράδειγμα, εναντίον της συμμετοχής της Πορτογαλίας στο NATO (την οποία το Σύνταγμα δεν επιτάσσει· αντίθετα, ορίζει ότι «Η Πορτογαλία υποστηρίζει (…) τον γενικό, ταυτόχρονο και ελεγχόμενο αφοπλισμό [και] τη διάλυση των πολιτικο-στρατιωτικών συμπλεγμάτων») μοιάζει να θέτει το ένα εκατομμύριο των ψηφοφόρων τους σε ένα πολιτικό γκέτο, σ’ έναν υγειονομικό κλοιό! Το ότι η κυβέρνηση των δύο δεξιών κομμάτων (PSD-CDS) έχει οργανώσει στην πορτογαλική επικράτεια μια σύνοδο κορυφής όπου συναντήθηκαν τρεις ηγέτες (ο Μπους, ο Μπλερ και ο Αθνάρ), λίγο πριν εξαπολύσουν έναν πόλεμο που απαξίωσε όλο το διεθνές δίκαιο, δεν εγείρει  απολύτως κανέναν προβληματισμό αναφορικά με την νομιμότητά της όσον αφορά τη διακυβέρνηση της χώρας;

Ο Καβάκο κλείνει δέκα χρόνια στην προεδρία (και ελπίζουμε και στην πολιτική του καριέρα) με μια παράθεση περιπτωσιολογικών επιχειρημάτων από τα οποία δεν βγαίνει καμία θεσμική λογική: πρόκειται μόνο για καθαρό καβακισμό όπως το έχουν ονομάσει. Παλιότερα, για να είναι αποτελεσματικές οι κυβερνήσεις έπρεπε να διασφαλίζουν την πλειοψηφία. Τώρα, οι σχετικές πλειοψηφίες είναι απολύτως επαρκείς, η αντιπολίτευση πρέπει να είναι πολιτισμένη και να αποδέχεται στο πλαίσιο του fair play μια παράδοση που εκείνος ανάγει σε αξία ανώτερη από αυτή του συνταγματικού κανόνα. Παλιότερα ήταν σημαντική η συντόμευση των προθεσμιών που προβλέπει το Σύνταγμα (ας θυμηθούμε όλη τη σπουδή με την οποία ο Καβάκο ανέθεσε καθήκοντα στην κυβέρνηση Πάσος το 2011). Σήμερα, με τις Βρυξέλλες να θέτουν ερωτήσεις για τον προϋπολογισμό, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα όταν χάνονται μήνες σε μια διαδικασία κατά την οποία ο Καβάκο ορίζει μια κυβέρνηση που γνωρίζει ήδη ότι θα καταψηφιστεί στη Βουλή, για να μας ρίξει  στην αβεβαιότητα αμέσως μετά. Ο άνθρωπος που ανέτρεψε την κυβέρνηση συνασπισμού με τον Μάριο Σοάρες μόλις η Πορτογαλία υπέγραψε την είσοδό της στην ΕΟΚ, στο απόγειο μιας οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης, σήμερα «γίνεται δέκτης μιας ρήξης της εμπιστοσύνης των διεθνών θεσμών».

Είναι αποκαλυπτικό ότι όλοι ερμήνευσαν τον εσωτερικό διάλογο του Καβάκο ως μια πρόσκληση των σοσιαλιστών σε ανυπακοή. Είδατε; Ο Καβάκο, ο άνθρωπος που στηριζόταν στην πειθαρχία των σοσιαλιστών για τη στήριξη της δεξιάς κυβέρνησης και νομοθεσίας είναι σήμερα πρωταθλητής στο πολιτικάντικο παιχνίδι εκείνων που θέλουν να δουν κάποιον σοσιαλιστή βουλευτή να παραβιάζει την πλειοψηφική απόφαση του Σοσιαλιστικού Κόμματος (PS) για την καταψήφιση μιας νέας κυβέρνηση Πάσος. Δεν θ’ αργήσουμε πολύ να εισαγάγουμε την μπερλουσκονική παράδοση της αγοραπωλησίας ψήφων στο Κοινοβούλιο… Και δεν ήταν άραγε το δεξιό PSD που ανάγκασε τους υποψηφίους του κόμματός του να υπογράψουν δήλωση ότι θα παραιτούνταν της κοινοβουλευτικής τους έδρας σε περίπτωση που ψήφιζαν αντίθετα προς την κατεύθυνση του κόμματος σε θεμελιώδη ζητήματα;

Για ποιον, τέλος, ανησυχεί ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας όταν καλείται να αποφασίσει για τη νέα κυβέρνηση των Πορτογάλων; Ποιον θεωρεί δικαιούχο του νόμιμου ενδιαφέροντος για τη διαχείριση των υποθέσεων της πορτογαλικής πόλεως; «Οι οικονομικοί θεσμοί, οι επενδυτές και οι αγορές», έναντι των οποίων θέλει να «εμποδίσει να μεταδοθούν τα λάθος μηνύματα». Αυτή είναι η δική του κοινότητα πολιτών. Δεν είναι οι κοινοί Πορτογάλοι, οι μακροχρόνια άνεργοι, οι νέοι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, οι εκατομμύρια πληγέντες, κλαπέντες και κακοποιημένοι, εκείνοι που, σύμφωνα με τον κοινωνικό επιστήμονα António Barreto «έπειτα από τέσσερα χρόνια λιτότητας είναι μόλις λίγο πιο φτωχοι και πιο σκληραγωγημένοι» (RTP3, 22.10.2015). Αυτοί ήταν που εξέλεξαν τους εκπροσώπους τους. Και σε αυτούς τους τελευταίους εναπόκειται τώρα να συναινέσουν στον σχηματισμό μιας κυβέρνησης. Όχι στον Πρόεδρο που εξελέγη με τις λιγότερες ψήφους σε ολόκληρη την ιστορία της δημοκρατίας μας.

Πιστεύω πως δεν έσφαλα κατά τη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων όταν ερμήνευσα την επιδρομή της λιτότητας και του νεοφιλελευθερισμού ως μια διαδικασία μετάβασης προς ένα νέο καθεστώς που διαρρηγνύει ριζικά τη σχέση του με ένα παρελθόν στο οποίο η δημοκρατία δεν μπορούσε να γίνει αντιληπτή χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη, ακόμη κι αν, εντέλει, δεν ήταν παρά ένας καπιταλισμός ελάχιστα περιορισμένος από την ικανότητα δημοκρατικού ελέγχου της οικονομικής πολιτικής. Ο Καβάκο, η Δεξιά, πάρα πολλοί άνθρωποι ζουν κιόλας μ’ αυτό το νέο καθεστώς λιτότητας που έχει τον καπιταλισμό-καζίνο ως επικεφαλής του. Γι’ αυτό θέλει τώρα να κατηγορήσει για επαναστατικές προθέσεις εκείνους που, με όλη τη δημοκρατική νομιμότητα επιχειρούν να ξαναβρούν τον δρόμο της δημοκρατίας. Καθαρή αντιστροφή της ιστορικής ανάγνωσης: η δεξιά είναι εκείνη που θέλει να αλλάξει το δημοκρατικό πολίτευμα, εκείνη που διέρρηξε το κοινωνικό συμβόλαιο, που δεν αποδέχτηκε ποτέ τον θεμελιώδη νόμο. Αυτό ναι: θα ήταν μια μεταβολή του πολιτεύματος.

Ο Manuel Loff είναι ιστορικός (Πανεπιστήμιο του Πόρτο και  Ινστιτούτο Σύγχρονης Ιστορίας, Λισσαβώνα). Μελετάει τον 20ό αιώνα, με έμφαση στην ιστορία του φασισμού και της κοινωνικής μνήμης. Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Publico», 24.10.2015.

[1] Βάσκο Πουλίντο Βαλέντε: ιστορικός και αρθρογράφος· Αντόνιο Μπαρέτο: κοινωνικός επιστήμονας και αρθρογράφος·  Μιγκέλ Ρέλβας: πολιτικός, στέλεχος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος· το όνομά του έχει εμπλακεί σε μια σειρά σκάνδαλα (Σ.τ.Μ.).

[2] Πρόκειται για την εκτεταμένη κρατικοποίηση φορέων που πραγματοποιήθηκε μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα της 11ης Μαρτίου 1975, του οποίου ηγήθηκε ο António de Spínola, στρατιωτικός και πρώτος Πρόεδρος της Χώρας μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας (Σ.τ.Μ.).

[3] Υπονοείται το Προεδρικό Μέγαρο που εδρεύει στην ομώνυμη περιοχή της Λισαβόνας (Σ.τ.Μ.).

[4] Πορτογάλος στρατιωτικός και πολιτικός του Εθνικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, που θήτευσε σε πολυάριθμα αξιώματα, μεταξύ των οποίων εκείνα του Προέδρου της Επαναστατικής Επιτροπής του 1917 και του Προέδρου της Δημοκρατίας (Σ.τ.Μ.).

Share this:

CYNICAL: Sex στο Ιράν

CYNICAL: Sex στο Ιράν

Ούλριχ Μπεκ: Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας και ξεσηκωθείτε - Ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι / αναδημοσίευση απο το Μετά την κρίση

Ούλριχ Μπεκ: Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας και ξεσηκωθείτε - Ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι

Την Πρωτοχρονιά του 2015 πέθανε ξαφνικά ο Ούλριχ Μπεκ, o πολιτικός επιστήμονας και κοινωνιολόγος που πρώτος διέκρινε και μελέτησε την κοινωνία της παγκοσμιοποιημένης διακινδύνευσης, όπως αυτή παίρνει μορφή και αναπτύσσεται στον κόσμο όπου ζούμε. Οι κοινωνικές τάξεις, όπως τις ξέραμε στην παραδοσιακή βιομηχανική κοινωνία, αποσυντίθενται και αναδιαρθρώνονται, ενώ η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σ' έναν «ταχύρρυθμο εκσυγχρονισμό» και σ' ένα είδος «δεύτερης νεοτερικότητας». Ενώ συμβαίνουν αυτά, αναπτύσσονται πολύμορφοι κίνδυνοι που εισβάλλουν στη ζωή του ατόμου: αρχίζουν από την ανεργία, την εξάπλωση της επισφάλειας και τα άλλα επακόλουθα των οικονομικών κρίσεων, και φθάνουν μέχρι την κλιματική αλλαγή και τις μεγάλες οικολογικές απειλές, την πολιτική τρομοκρατία καθώς και την ρευστότητα της οικογένειας ή άλλων δικτύων κοινωνικής συνοχής και σταθερότητας, που σε καιρούς θυέλλης όπως ο σημερινός, λειτουργούσαν ανέκαθεν ως «λιμάνια σ' έναν άκαρδο κόσμο» (Κρίστοφερ Λας).
 

Στη μνήμη του Ούλριχ Μπεκ δημοσιεύουμε το δοκίμιό του για την ευρωπαϊκή κρίση, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 34/2011 του περιοδικού © «Der Spiegel» και αναδημοσιεύτηκε με τον θάνατό του (pdf).

Η ευρωπαϊκή πολιτική της Γερμανίας βρίσκεται μπροστά σε ένα σταυροδρόμι, σε μια στροφή που είναι τόσο σημαντική όσο ήταν εκείνη της γερμανικής Ostpolitik, στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Η λύση που βρέθηκε τότε ήταν «η αλλαγή μέσω της προσέγγισης» και το αντίστοιχό της σήμερα μπορεί να είναι «πιο πολλή δικαιοσύνη με πιο πολλή Ευρώπη». Και στις δύο περιπτώσεις, το ζήτημα είναι πως μπορεί να γεφυρωθεί ένα χάσμα: τότε το χάσμα ήταν μεταξύ Ανατολής και Δύσης, τώρα είναι μεταξύ Βορρά και Νότου.

Η Ευρώπη είναι μια κοινότητα πεπρωμένου, έτσι μας διαβεβαιώνουν διαρκώς οι πολιτικοί. Ήταν ήδη από την ίδρυση της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η ιδέα που προέκυψε μέσα στη φυσική και ηθική ερήμωση που άφησε πίσω του ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Η Ostpolitik ήταν η ιδέα που έμελλε να απαλύνει τον Ψυχρό Πόλεμο και να διαπεράσει το Σιδηρούν Παραπέτασμα.

Αντίθετα από παλιότερα κράτη και αυτοκρατορίες, που με περηφάνια γιόρταζαν ως απαρχές τους, τους δικούς τους μύθους και ηρωικές νίκες, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας διεθνικός και υπερεθνικός κυβερνητικός θεσμός που γεννήθηκε από την αγωνία της ήττας και από τον τρόμο μετά το Ολοκαύτωμα. Όμως σήμερα, τώρα που δεν τίθεται πια ζήτημα πολέμου και ειρήνης, τι σημαίνει ευρωπαϊκή κοινή μοίρα μέσα στις εμπειρίες των νέων γενεών; Η υπαρξιακή απειλή από την χρηματοπιστωτική κρίση και την κρίση της ευρωζώνης είναι αυτό που κάνει και πάλι τους Ευρωπαίους να συνειδητοποιήσουν ότι δεν ζουν στη Γερμανία ή στη Γαλλία, αλλά στην Ευρώπη. Οι νέοι της Ευρώπης βιώνουν για πρώτη φορά την «ευρωπαϊκή μοίρα» τους. Η μοίρα αυτή, με τη μορφή αγορών εργασίας κατεστραμμένων από την οικονομική κρίση και από τις απειλούμενες χρεοκοπίες κρατών, πλήττει τους νέους και τις προσδοκίες τους, παρ' όλο που αυτοί είναι καλύτερα εκπαιδευμένοι από κάθε άλλη εποχή. Το ένα πέμπτο των Ευρωπαίων κάτω των 25 ετών είναι άνεργοι.

Στις πλατείες όπου κατασκηνώνει το ακαδημαϊκό πρεκαριάτο και υψώνει τη φωνή του, όλες οι διαμαρτυρίες της νεολαίας ζητούν κοινωνική δικαιοσύνη. Στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, ακόμη και στην Τυνησία, την Αίγυπτο και στο Ισραήλ, με την εξαίρεση της Μεγάλης Βρετανίας, το αίτημα αυτό διατυπώνεται με τρόπο ειρηνικό, ωστόσο δυναμικό. Την Ευρώπη και τους νέους της, τους ενώνει η οργή εναντίον μιας πολιτικής η οποία με ποσότητες χρήματος μεγαλύτερες από κάθε φαντασία, διασώζει τράπεζες, υπονομεύοντας όμως το μέλλον των νέων. Αν οι ελπίδες της ευρωπαϊκής νεολαίας θυσιαστούν μέσα στην κρίση της ευρωζώνης, τι μέλλον θα έχει αυτή η Ευρώπη που γερνά όλο και πιο πολύ;

Σχεδόν καθημερινά οι ειδήσεις μας φέρνουν νέες ενδείξεις ότι εισερχόμαστε σε μια νέα εποχή επικίνδυνης αταξίας, στην «παγκόσμια κοινωνία της διακινδύνευσης». Εδώ και καιρό, οι επικεφαλίδες διαδέχονται η μία την άλλη: Αβεβαιότητα για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας, ο μηχανισμός διάσωσης της ΕΕ βρίσκεται σε κίνδυνο, η καγκελάριος Μέρκελ σε σύσκεψη με τον πρόεδρο Σαρκοζύ για την κρίση, οι οίκοι αξιολόγησης σκέφτονται να υποβαθμίσουν την πιστοληπτική ικανότητα των ΗΠΑ. Σηματοδοτεί η χρηματοπιστωτική κρίση την παρακμή του παλιού οικονομικού κέντρου; Ακόμη και η υπό αυταρχική διακυβέρνηση Κίνα παριστάνει τον απόστολο της οικονομικής ηθικής και παραδίδει μαθήματα στη δημοκρατική Αμερική αλλά και στην ΕΕ.

Σε κάθε περίπτωση, η χρηματοπιστωτική κρίση προκάλεσε το εξής: Έβαλε όλους (ακόμη και τους ειδήμονες και τους πολιτικούς) μέσα σε μια κατάσταση που κανείς πια δεν μπορεί να κατανοήσει. Ως προς τις πολιτικές αντιδράσεις, υπάρχουν δύο αντίθετα ακραία σενάρια: Ένα εγελιανό, σύμφωνα με το οποίο, υπό τις απειλές που δημιουργεί ο καπιταλισμός της παγκόσμιας διακινδύνευσης, η «πανουργία του Λόγου» προσφέρει μιαν ιστορική επιλογή. Αυτή είναι η κοσμοπολιτική επιταγή: συνεργασία ή αποτυχία· ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι.

Ταυτόχρονα, το ανεξέλεγκτο των χρηματοπιστωτικών κρίσεων (όπως και της κλιματικής αλλαγής και των μεταναστευτικών ρευμάτων), ανοίγει τον δρόμο και σε ένα σενάριο τύπου Καρλ Σμιτ: δηλαδή σε ένα στρατηγικό παιχνίδι της ισχύος, το οποίο, αν μετατρέψει σε κανονική κατάσταση αυτή την κατάσταση εξαίρεσης σε πλανητική κλίμακα, θα ανοίξει και πάλι διάπλατα την πόρτα στην εθνικιστική πολιτική και στην πολιτική των στενά κρατικών συμφερόντων.

Είτε με το ένα είτε με το άλλο σενάριο, είναι αδύνατο να αποφύγουμε την κοινότητα της μοίρας, το κοινό πεπρωμένο, επειδή, ό,τι και να κάνουμε εμείς, ο καπιταλισμός της παγκόσμιας διακινδύνευσης δημιουργεί νέου είδους υπαρξιακά ρήγματα και δεσμούς, τα οποία υπερβαίνουν τα σύνορα που χωρίζουν κράτη, εθνότητες, θρησκείες και πολιτικές.

Πως μπορεί η Ευρώπη να τα βγάλει πέρα σ' αυτές τις συνθήκες; Παραδόξως, η επιτυχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι και ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια που έχει μπροστά της. Πολλά από τα επιτεύγματά της έφθασαν να θεωρούνται από τους ανθρώπους τόσο αυτονόητα, ώστε ίσως θα τα προσέξουν και θα τα εκτιμήσουν για πρώτη φορά μόνον τότε, όταν δεν θα υπάρχουν πια. Ας φανταστούμε ότι θα επιβληθούν και πάλι έλεγχοι διαβατηρίων στα σύνορα, ότι δεν θα υπάρχουν πια αξιόπιστες προδιαγραφές για τα τρόφιμα, κοινές για όλες τις χώρες, ότι δεν θα υπάρχει ελευθερία της γνώμης και του Τύπου βασισμένη σε κοινούς κανόνες (τους οποίους παραβιάζει σήμερα η Ουγγαρία και για το λόγο αυτό υφίσταται αυστηρή κριτική). Σκεφτείτε να πρέπει να αλλάζουμε συνάλλαγμα και να προσέχουμε τις ισοτιμίες των νομισμάτων όχι μόνον όταν ταξιδεύουμε στην Βουδαπέστη, στην Κοπεγχάγη ή στην Πράγα, αλλά και στο Παρίσι, στη Μαδρίτη ή στη Ρώμη. Η «πατρίδα Ευρώπη» έχει γίνει δεύτερη φύση μας και ίσως αυτό ακριβώς είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους την θέτουμε υπό αμφισβήτηση τόσο επιπόλαια.

Το ζήτημα που τίθεται είναι να διακρίνουμε και να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα, δηλαδή ότι η Γερμανία έχει γίνει ένα κομμάτι της κοινότητας πεπρωμένου που λέγεται Ευρώπη, και μάλιστα με την έννοια που της έδωσε ο Βίλλυ Μπραντ στην πρώτη σύνοδο της ενιαίας γερμανικής ομοσπονδιακής βουλής, μετά την ένωση των δύο Γερμανιών: «Το γερμανικό και το ευρωπαϊκό, τώρα και ελπίζω για πάντα στο μέλλον, συνδέονται αδιαχώριστα».

Άραγε, ισχύει ακόμη η σκέψη του Χέγκελ, ότι στην ιστορία, πάντα υπερισχύει στο τέλος ο Λόγος, έστω και μετά από πολλές λοξοδρομήσεις; Ή έχει αναλάβει τα ηνία ο Καρλ Σμιτ, ο οποίος είχε τη γνώμη ότι μεταξύ των κρατών, σε περίπτωση αμφιβολίας επικρατεί πάντα η έχθρα;

Αντίθετα από την αναγκαστική κοινότητα πεπρωμένου που ενώνει τους ανταγωνιστές ΗΠΑ και Κίνα, η κοινότητα πεπρωμένου Ευρώπη στηρίζεται σε κοινό δίκαιο, σε κοινό νόμισμα, σε κοινά εξωτερικά σύνορα αλλά και στην αρχή «ποτέ ξανά!». Αντί να ομνύει σ' ένα αγνό και σεβάσμιο παρελθόν, η ΕΕ προσπαθεί να διασφαλίσει ότι το παρελθόν δεν θα επαναληφθεί. Αντί να γίνει ένα υπερκράτος ή ένας μηχανισμός που στην καλύτερη περίπτωση θα αντιπροσωπεύει τα πιο φωτισμένα, τα καλώς εννοούμενα εθνικά συμφέροντα, η ΕΕ έχει πάρει μια τρίτη μορφή. Ο πιο σημαντικός ρόλος της είναι αυτός που ενώνει, δημιουργώντας μιαν ορχήστρα. Κάνει πραγματικότητα ένα δίκτυο πρωτοβουλιών και δράσεων, που περιλαμβάνουν τα εθνικά κράτη, ωστόσο στη δραστηριότητά του προς τα έξω ο δίκτυο αυτό περιλαμβάνει και υπερεθνικούς οργανισμούς, ενώ προς τα μέσα περιλαμβάνει οργανισμούς δημοτικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης, καθώς και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, με τη δημιουργία των μηχανισμών διάσωσης για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, αναπτύχθηκε μια συγκρουσιακή λογική μεταξύ των πιστωτριών και των δανειοληπτριών χωρών. Οι πιστώτριες χώρες είναι αναγκασμένες να επιβάλλουν προγράμματα λιτότητας στο εσωτερικό τους και για το λόγο αυτό σφίγγουν πιο ασφυκτικά τη ζώνη στις δανειολήπτριες, προκαλώντας πολύ πόνο. Στην άλλη πλευρά, οι δανειολήπτριες χώρες βλέπουν τον εαυτό τους να εξαναγκάζεται να εφαρμόσει τις υπαγορεύσεις της ΕΕ, πράγμα που τραυματίζει την εθνική τους ανεξαρτησία και την αξιοπρέπειά τους. Και τα δύο υποδαυλίζουν στην Ευρώπη μίσος εναντίον της Ευρώπης, μιας και η Ευρώπη εμφανίζεται σε όλους με τη μορφή μιας συσσώρευσης εξαναγκασμών.

Επιπροστίθεται η αίσθηση της απειλής εκ των έξω. Οι επικριτές «του» Ισλάμ, που υποτίθεται ότι κακομεταχειρίζεται τις δυτικές αξίες της ελευθερίας, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την ξενοφοβία με τον Διαφωτισμό. Μπορεί κανείς πια να είναι εναντίον της αποδοχής συγκεκριμένων κατηγοριών μεταναστών ακόμη και εν ονόματι του Διαφωτισμού. Μ' αυτό τον τρόπο συντονίζονται και αλληλοενισχύονται τρεις αυτοκαταστροφικές διαδικασίες στην Ευρώπη: Ξενοφοβία, ισλαμοφοβία και ευρωφοβία.

Πολλοί, όταν σκέφτονται την πολιτική, βλέπουν να έρχεται το τέλος της πολιτικής. Πως μπορεί να είναι τόσο τυφλοί; Στη μικρή και στη μεγάλη κλίμακα, ιδιαίτερα όμως στο επίπεδο της παγκόσμιας πολιτικής, μάχεται ο Χέγκελ, που πιστεύει στη δύναμη του Λόγου, με τον Σμιτ, που βλέπει παντού εχθρούς. Σε ό,τι αφορά την διαρκή και αιώνια κρίση που λέγεται Ευρώπη, μέσα στα πλαίσια αυτής της αντιπαράθεσης τίθενται στην ημερήσια διάταξη τα ακόλουθα ερωτήματα: Σε ποιο βαθμό η αφύπνιση της εξεγερμένης νεολαίας θα καταφέρει να δημιουργήσει πράγματι δεσμούς αλληλεγγύης που θα υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα; Σε ποιο βαθμό, το αίσθημα της αλληλεξάρτησης θα κάνει αυτή τη γενιά να βιώσει τον εαυτό της ευρωπαϊκά και θα οδηγήσει σε νέες πρωτοβουλίες για την ευρωπαϊκή πολιτική; Πως θα συμπεριφερθούν οι εργαζόμενοι, τα συνδικάτα και η μεσαία τάξη της ευρωπαϊκής κοινωνίας; Ποια από τα μεγάλα κόμματα, λόγου χάρη της Γερμανίας, θα έχουν το θάρρος να εξηγήσουν στους πολίτες πόσο μεγάλη αξία έχει γι' αυτούς η πατρίδα Ευρώπη;

Η Άνγκελα Μέρκελ προτιμά τις λοξοδρομήσεις του Λόγου, ακολουθεί τον Χέγκελ. Και για να το διατυπώσουμε μεταφορικά με χορευτικό τρόπο: δύο βήματα πίσω, ένα στο πλάι και μετά, απότομα, ένα νούμερο τσίρκου με ανάποδη κωλοτούμπα που τελειώνει με προσγείωση και ένα βηματάκι προς τα εμπρός. Έτσι χοροπηδά, σκοντάφτει και τρεκλίζει ο κυβερνητικός συνασπισμός στο Βερολίνο. Χορεύει με μια μουσική που δεν μπορούν να την ακούσουν ή να την καταλάβουν ούτε οι Γερμανοί ούτε οι άλλοι Ευρωπαίοι. Ενώ ο Χέλμουτ Κολ είχε προειδοποιήσει εναντίον μιας γερμανικής Ευρώπης και είχε ως στόχο μια ευρωπαϊκή Γερμανία, η Μέρκελ υποστηρίζει έναν γερμανικό εθνικισμό του ευρώ. Η Ευρώπη θα γίνει καλά αν ακολουθήσει τη θεραπεία της δημοσιονομικής και οικονομικής πολιτικής που συνταγογραφεί το Βερολίνο.

Εν όψει της χρηματοπιστωτικής κρίσης, ό,τι ήταν η Ostpolitik της δεκαετίας του 1970 στη χωρισμένη στα δυο Γερμανία, σήμερα πρέπει να είναι η ευρωπαϊκή πολιτική: μια ενωτική πολιτική που υπερβαίνει τα σύνορα. Για ποιο λόγο θεωρήθηκε αυτονόητα αποδεκτό το τεράστιο οικονομικό κόστος που δημιούργησε η ένωση της Δυτικής Γερμανίας με την Ανατολική, ενώ αντίθετα θεωρείται απαγορευτικό το κόστος της ολοκλήρωσης ως προς την οικονομική πολιτική των οφειλετριών χωρών, όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία; Το ζήτημα δεν είναι μόνον ποιος θα πληρώσει το λογαριασμό. Ακόμη πιο σημαντικό ζήτημα είναι να επαναπροσδιορίσουμε και να επαναδιαμορφώσουμε το μέλλον της Ευρώπης και τη θέση της μέσα στον κόσμο.

Η εισαγωγή των ευρωομολόγων δεν είναι προδοσία των γερμανικών συμφερόντων. Ο δρόμος προς την ένωση αλληλεγγύης, όπως άλλοτε η αναγνώριση των μεταπολεμικών γερμανο-πολωνικών συνόρων της γραμμής των ποταμών Όντερ-Νάϊσσε, ανταποκρίνεται στα ύψιστα γερμανικά συμφέροντα. Είναι έκφραση ευρωπαϊκής-γερμανικής ρεαλιστικής πολιτικής. Για ποιο λόγο να μην θεσπίσει η Ευρώπη έναν φόρο χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, ο οποίος στην πραγματικότητα δεν θα προκαλέσει πόνο σε κανέναν, ούτε καν στις τράπεζες, θα ωφελήσει όμως όλες τις χώρες-μέλη, θα δημιουργήσει νέα περιθώρια χρηματοδότησης για μια κοινωνική και οικολογική Ευρώπη, πράγμα που για τους εργαζόμενους σημαίνει κοινωνική ασφάλεια μέσω της Ευρώπης και συνακόλουθα είναι κάτι που ανταποκρίνεται ιδιαίτερα στις επιθυμίες των νεαρών Ευρωπαίων;

Περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη μέσω περισσότερης Ευρώπης - μέσα σ' αυτό υπάρχει και η έκκληση στα αισθήματα της διεθνικής και υπερεθνικής κοινότητας αλληλεγγύης: «Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας, ξεσηκωθείτε». Όπως άλλοτε, μόλις γινόταν λόγος για προσέγγιση στο μπλοκ των κομμουνιστικών χωρών, πολλοί αυτό το δαιμονοποιούσαν ως προδοσία της πατρίδας, έτσι τώρα, η απαίτηση «πιο πολλή Ευρώπη!» θεωρείται χτύπημα στο πρόσωπο της εθνικής αυτοσυνείδησης. Η πολιτική της Μέρκελ, που κινείται εδώ-κι-εκεί-και-μπρος-και-πίσω, θα μπορούσε να δώσει και ένα μεγάλο πλεονέκτημα για ένα κόκκινο-πράσινο εγχείρημα στο μέλλον. Όταν οι Σοσιαλδημοκράτες και οι Πράσινοι κατανοήσουν ότι η κοινωνική Ευρώπη είναι κάτι πολύ περισσότερο από μπακάλικοι λογαριασμοί, δηλαδή, όπως λέει ο Χέγκελ, μια ιστορική αναγκαιότητα, τότε ακόμη και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα θ' αρχίσει να κερδίζει και πάλι σε ελκυστικότητα και τις εκλογές. Προϋπόθεση είναι, να έχει το θάρρος να προβάλει την ευρωπαϊκή πολιτική ως το βασικό του πολιτικό εγχείρημα, όπως πριν 40 χρόνια την Ostpolitik.

O Ulrich Beck (1944 - 1 Ιανουαρίου 2015) μεγάλωσε στο Aνόβερο, σπούδασε νομικά στο Φράιμπουργκ, γρήγορα όμως άλλαξε κατεύθυνση και στράφηκε στην κοινωνιολογία, στη φιλοσοφία και στις πολιτικές επιστήμες φοιτώντας στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου, όπου και αναγορεύτηκε διδάκτορας της κοινωνιολογίας (1972). Πήρε μέρος σε πολλά προγράμματα έρευνας και διδασκαλίας και το 1979-1980 εκλέχτηκε ως καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Münster με ειδίκευση στις οικονομικές και κοινωνικές επιστήμες και αργότερα στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Tο 1981 εξέδωσε το κοινωνιολογικό περιοδικό "Soziale Welt". Kατείχε επίσης την έδρα της Kοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Bamberg. Στο πλούσιο επιστημονικό και συγγραφικό έργο, στο οποίο συγκαταλέγονται τα βιβλία: "Risikogesellschaft" (Η Κοινωνία της διακινδύνευσης), "Die Erfindung des politischen" (Η Επινόηση του Πολιτικού), "Kinder der Freiheit" (Παιδιά της Ελευθερίας), καθώς και οι υπό την εποπτεία του συλλογές κειμένων "Politik der Globalisierung" και "Perspektiven der Weltgesellschaft".

Βιβλία του Ulrich Beck (στα Ελληνικά)

Αρθρογραφία του δημοσιευμένη στον Spiegel (Γερμανικά)   και συνεντεύξεις

Η προσωπική ιστοσελίδα του Ulrich Beck στον ιστότοπο της London School of Economics

Η προσωπική ιστοσελίδα του Ulrich Beck στον ιστότοπο του Πανεπιστημίου του Μονάχου

Ulrich Beck - Συνεργασία ή αποτυχία
Στο συλλογικό τόμο: Δημοκρατία ή Καπιταλισμός - Η Ευρώπη σε κρίση, Τόμος Α’ (εκδόσεις "Επίκεντρο" σε συνεργασία με τις εκδόσεις Blätter für deutsche und internationale Politik). Περιέχονται και κείμενα των Hauke Brunkhorst, Christian Calliess, Henrik Enderlein, Joschka Fischer, Claudio Franzius, Ulrike Guérot, Jürgen Habermas, Oskar Negt, Ulrich Κ. Preuss, Hans-Jürgen Urban.

Αναρτήθηκε από aftercrisis στις 1/19/2015 12:22:00 π.μ.

O παράγοντας ISIS: Μία συζήτηση του Ταρίκ Αλί με τον Πάτρικ Κόκμπερν( TO BHMA)

O παράγοντας ISIS: Μία συζήτηση του Ταρίκ Αλί με τον Πάτρικ Κόκμπερν

Πως διαμορφώνεται το σκηνικό στη νοτιανατολική Τουρκία και στη Μέση Ανατολή

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  08/10/2014 11:26

7

emailεκτύπωση 

 
Η συζήτηση του Ταρίκ Αλί με τον ανταποκριτή του Independent στη Μέση Ανατολή, Πάτρικ Κόκμπερν για την εμφάνιση του ISIS, τη νέα κατάσταση που διαμορφώνεται στην περιοχή και την αμηχανία της Δύσης απέναντι στο σκηνικό που διαμορφώνεται.

H επέλαση του Iσλαμικού Κράτους, αποτελεί τον παράγοντα που τοποθετεί νέα δεδομένα στις εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Το Barikat μεταφράζει και παρουσιάζει τη συζήτηση του Ταρίκ Αλί με τον ανταποκριτή του Independent στη Μέση Ανατολή, Πάτρικ Κόκμπερν για την εμφάνιση του ISIS, τη νέα κατάσταση που διαμορφώνεται στην περιοχή και την αμηχανία της Δύσης απέναντι στο σκηνικό που διαμορφώνεται. Οι παραπομπές προστέθηκαν από το Barikat προς βοήθεια των αναγνωστών, ειδικά όσον αφορά πρόσωπα, έννοιες ή εν προκειμένω θρησκευτικές διαφορές που παραμένουν θολές στον πέραν της Μέσης Ανατολής πληθυσμό.

Tαρίκ Αλί: Έχω μια συζήτηση με τον Πάτρικ Κόκμπερν, ο οποίος μπορεί μονάχα να περιγραφεί ως ένας βετεράνος ρεπόρτερ και θαραλλέος δημοσιογράφος που έχει καλύψει τους πολέμους των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, από τότε που ξεκίνησαν, με την εισβολή στο Ιράκ και έστελνε ρεπορτάζ από την περιοχή πολύ πριν αρχίσουν οι κυρώσεις ενάντια στο Ιράκ, δηλαδή οι Πόλεμοι του Κόλπου. Είμαστε τώρα σε ένα κρίσιμο σημείο, στο οποίο έχει κάνει την εμφάνιση της μια νέα οργάνωση.
Ο Πάτρικ, έχει γράψει ένα νέο βιβλίο, με τίτλο “Τhe Jihadis Return”, το οποίο είναι ένα εκτενές δοκίμιο για την ανάδυση του ISIS και τις διασυνδέσεις του με τον Σουνίτικο1 πληθυσμό στο Ιράκ, όπως και για τις πιθανές συνέπειες που έχει αυτό το γεγονός για την περιοχή. Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για το ότι αυτό ανοίγει ακόμα ένα μέτωπο στον ατελείωτο πόλεμο, ο οποίος έχει φέρει την απόλυτη δυστυχία για τους ανθρώπους που ζούν στον Αραβικό κόσμο σήμερα.
Πάτρικ Κόκμπερν: Λοιπόν, αυτοί (σ.σ. το ISIS) προέρχονται σχεδόν απευθείας από τον πυρήνα της Αλ Κάιντα στο Ιρακ, η οποία είχε φτάσει στο υψηλότατο επίπεδο επιρροής της το 2006 και το 2007 όταν αποτέλεσε ένα από τα στοιχεία – αλλά όχι το μοναδικό - που αποτέλεσαν την αντίσταση των Σουνιτών απέναντι στην Σιίτικη κυβέρνηση και τις δυνάμεις κατοχής των ΗΠΑ. Ιδεολογικά, προέρχεται από το Τζιχαντικό κίνημα και στην πραγματικότητα τα θρησκευτικά τους πιστέυω δεν διαφέρουν και τόσο από τον Σαουδικό Σαλαφισμό2, την παραλλαγή του Ισλάμ που πρακτικά αποτελεί την επίσημη κρατική θρησκεία στη Σαουδική Αραβία, μαζί με τη δυσφήμιση των Σιιτών3 ως αιρετικών, των Χριστιανών και των Εβραίων. Αυτό που κάνουν είναι να ανυψώνουν αυτά τα θρησκευτικά τους πιστεύω σε ένα ανώτερο και πιο βίαιο επίπεδο, το οποίο είναι σε γενικές γραμμές το περιεχόμενο του Τζιχαντικού κινήματος.
Ταρίκ Αλί: Μπορώ να σε διακόψω εδώ; Το Τζιχαντικό κίνημα δεν υπήρχε στο Ιράκ πριν την εισβολή των Αμερικάνων και την επακόλουθη κατοχή.
Π.Κόκμπερν: Όχι, δεν υπήρχε. Και ο Σαντάμ συλλάμβανε οποιονδήποτε ήταν στα φανερά Τζιχαντιστής. Εννοώ πως πάντα αποτελούσε μια παράλογη υποκρισία τον καιρό της εισβολής, να ισχυρίζεσαι ότι ο Σαντάμ είχε την οποιαδήποτε ανάμειξη με τους Τζιχαντιστές ή την 11η Σεπτεμβρίου. Αν και ήταν τόση η ένταση της προπαγάνδας που εκείνη την περίοδο το 60% των Αμερικάνων πίστευε ότι με κάποιο τρόπο ο Σαντάμ συνδεόταν με την 11η Σεπτεμβρίου.
Τ.Αλί: Οπότε, ακολουθώντας τα όσα είπες, έχουμε την Αμερικάνικη κατοχή, έχουμε μια Σιίτικη κυβέρνηση, στην οποία έδωσαν αμέσως την εξουσία και έχουμε την έναρξη μιας εξέγερσης τις πρώτες μέρες της κατοχής, στην οποία εμπλέκονται όχι μόνο Σουνίτες αλλά επίσης και ο Muqtada al-Sadr4 ο οποίος ήταν πολύ εχθρικός απέναντι στην κατοχή. Τι συνέβη και οδήγηθήκαμε στη διάσπαση αυτού του είδους της αντίστασης η οποία ήταν αρχικά μια συνδυασμένη αντίσταση στην οποία Σιίτικες ομάδες όπως του Muqtada παρείχαν ιατρική περίθαλψη και βοήθεια στην πολιορκούμενη Φαλούτζα; Γιατί διασπάστηκαν;
Π.Κόκμπερν: Η ενότητα μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών στην αντίσταση κατά των Αμερικάνων γινόταν πάντα δειλά, αν και οι Αμερικάνοι την έπαιρναν πολύ στα σοβαρά. Εννοώ ότι τα απομνημονεύματα των Αμερικάνων στρατηγών αναφέρουν ότι εκείνη την περίοδο πραγματικά ανησυχούσαν για το ότι αυτές οι δύο ομάδες θα μπορούσαν να ενωθούν αντιστεκόμενες στην κατοχή. Και ίσως μία από τις πολλές καταστροφές που συνέβησαν στο Ιράκ ήταν το ότι δεν κατάφεραν να ενωθούν, και παρέμειναν σεχταριστές, στην πραγματικότητα πιο σεχταριστές, ειδικά η πλευρά των Σουνιτών.
Εκείνη την εποχή, η Αλ Κάιντα στο Ιράκ ήταν μόνο ένα από τα κινήματα αντίστασης στην κατοχή, αλλά ήταν προφανές στη Βαγδάτη, τον καιρό που είχα βρεθεί σε κάποιες ενημερώσεις προς δημοσιογράφους από τους Αμερικάνους, πως ό,τι συνέβαινε, με βάση τα όσα έλεγε ο εκπρόσωπος του στρατού, χρεωνόταν στην Αλ Κάιντα. Φυσικά, αυτό το σενάριο δούλεψε πίσω στις ΗΠΑ, αλλά στο Ιρακ είχε τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα, δηλαδή άνθρωποι που ήταν ενάντια στην κατοχή σκέφτονταν: «Α, η Αλ Κάιντα οργανώνει την αντίσταση, ας πάρουμε μια μαύρη σημαία και ας ενωθούμε μαζί τους».
Τ.Αλί: Και έτσι, αν φτάσουμε να αναφερθούμε στην ταχύτητα με την οποία η συγκεκριμένη οργάνωση σάρωσε τμήματα του Ιρακ, τα οποία αναφέρεις και εσύ στο βιβλίο σου, πώς εξηγείς την ολοκληρωτική κατάρρευση του Ιρακινού στρατού, Πάτρικ; Μήπως είναι κατά μία έννοια όχι και τόσο διαφορετικός από το στρατό που έφτιαξαν οι Δυτικοί στο Αφγανισταν, δηλαδή ένας στρατός που δεν ήταν προετοιμασμένος να πολεμήσει και να δώσει τη ζωή του για τις ΗΠΑ;
Π.Κόκμπερν: Ναι, και πολύ περισσότερο. Εννοώ ότι είναι δύσκολο να σκεφτείς κάποιο αλλο ιστορικό παράδειγμα στο οποίο υπάρχει ένας στρατός 300 η 350 χιλιάδων ανδρών, όπως ο Ιρακινός στρατός, για τον οποίο έχουν δαπανηθεί μέσα σε τρία χρόνια 41,6 δις δολλάρια, αλλά αυτός να διαλύεται από την επίθεση περίπου δύο χιλιάδων ανθρώπων στη Μοσούλη. Τι συνέβη πραγματικά; Λοιπόν, ο στρατός ήταν εξαιρετικός. Μιλώντας όμως με έναν Ιρακινό στρατηγό ο οποίος εξωθήθηκε σε συνταξιοδότηση, μου είπε ότι η αφετηρία της καταστροφής ήταν οι ίδιοι οι Αμερικάνοι οι οποίοι επέμειναν να δοθεί το κομμάτι των προμηθειών και τα σχετικά, σε εξωτερικούς συνεργάτες δηλαδή να ιδιωτικοποιηθούν.
Έτσι αμέσως, ένας συνταγματάρχης ενός τάγματος το οποίο ονομαστικά είχε 600 άνδρες, έπαιρνε χρήματα για 600 άνδρες αλλά στην πραγματικότητα είχε μονάχα 200 και το υπόλοιπο ποσό πήγαινε στις τσέπες των αξιωματικών. Χρήματα που θα πήγαιναν σε καύσιμα και σε οπλισμό. Τον καιρό της πτώσης της Μοσούλης, υποτίθεται ότι βρίσκονταν 30.000 στρατιώτες εκεί. Στην πραγματικότητα εκτιμάται ότι βρίσκονταν εκεί μόνο το ένα τρίτο. Επειδή αυτό που έκανες ήταν το εξής: Καταταγόσουν στο τρατό, έπαιρνες όλο το μισθό σου και μετά έσπαγες προμήθεια το μισό στον ανώτερο σου, ο οποίος τον μοιραζόταν με τους υπόλοιπους αξιωματικούς. Θυμάμαι έτσι, περίπου ένα χρόνο πριν μιλώντας με ένα ανώτερο πολιτικό στέλεχος από το Ιράκ, ο οποίος μου είπε: «Κοίτα, ο στρατός θα καταρρεύσει αν δεχθεί επίθεση». Του είπα πως σίγουρα κάποιοι θα πολεμήσουν όμως και μου απάντησε: «Όχι, όχι, όχι, δεν καταλαβαίνεις. Αυτοί οι αξιωματικοί δεν είναι πολεμιστές, είναι επενδυτές!».
Δεν ενδιαφέρονται να πολεμήσουν κανένα. Ενδιαφέρονται να βγάλουν λεφτά από αυτή την επένδυση. Σίγουρα, έπρεπε να αγοράσεις τη θέση σου. Έτσι το 2009, αν ήθελες να γίνεις συνταγματάρχης στον Ιρακινό στρατό θα σου κόστιζε περίπου 20.000 δολλάρια, πιο πρόσφατα το ποσό αυτό έφτασε στα 200.000 δολλάρια. Θες να γίνεις διοικητής μεραρχίας, και υπάρχουν 15 μεραρχίες, θα σου κοστίσει 2 εκατομμύρια δολλάρια. Βέβαια, υπάρχουν και άλλοι τρόποι να βγάλεις χρήματα. Τα σημεία ελέγχου στους δρόμους λειτουργούν σαν τελωνεία και υπάρχει ταρίφα για κάθε φορτηγό που θέλει να περάσει. Γι’ αυτό λοιπόν «την έκαναν», με επικεφαλής τον διοικητή της μεραρχίας και τους τρείς στρατηγούς, μπήκαν σε ένα ελικόπτερο φορώντας πολιτικά και πέταξαν για το Ερμπίλ, την Κουρδική πρωτεύουσα. Αυτό οδήγησε στην οριστική διάλυση του στρατού.
Τ.Αλί: Αυτό είναι ένα από τα πιο εκπληκτικά γεγονότα της πρόσφατης ιστορίας, Πάτρικ. Εννοώ, μπορείς να σκεφτείς κάποιο ισοδύναμο γεγονός, ακόμα και τον τελευταίο αιώνα;
Π.Κόκμπερν: Δεν μπορώ να σκεφτώ κανένα τόσο μεγάλο και άρτια εξοπλισμένο στρατό να διαλύεται.

Θα μπορούσες να πεις για τη διάλυση του στρατού του Σαντάμ το ’91 όταν του επιτέθηκαν οι Αμερικάνοι, και ξανά το ίδιο για το 2003. Αλλά τότε δέχτηκε επίθεση από τη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του κόσμού και βομβαρδίστηκε. Έτσι δεν μπορούμε να έχουμε παραλληλισμό. Δείχνει όμως (σ.σ. η διάλυση του Ιρακινού στρατού σήμερα) ότι το ΙSIS ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικό στο να μπορέσει να σπείρει τον τρόμο μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, με τα βίντεο που απεικονίζουν τους αποκεφαλισμόυς Σιιτών. Έτσι οι στρατιώτες τρομοκρατήθηκαν από το ISIS.
Και επίσης, ολόκληρη η κοινότητα των Σουνιτών, περίπου 20% των Ιρακινών, ίσως 6 εκατομμύρια στις Σουνίτικες περιοχές, είχαν αποξενωθεί από το καθεστώς του Νούρι Αλ Μαλίκι5. Υπέστησαν διώξεις, δεν μπορούσαν να βρουν δουλειά, υπέστησαν συλλογική τιμωρία, νέοι άνδρες στα χωριά γύρω από τη Φαλούτζα – πολλές φορές δεν υπάρχουν πλέον νέοι άνδρες γιατί είναι όλοι στη φυλακή – οδηγούνταν προς εκτέλεση για εγκλήματα τα οποία είχαν διαπράξει άλλοι οι οποίοι είχαν ήδη εκτελεστεί. Μιλάμε για απόλυτη αυθαιρεσία. Έτσι δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι μέχρι και σήμερα το ISIS συνεχίζει να έχει υποστήριξη γιατί, παρά την αιμοδηψία του, για πολλά μέλη της Σουνίτικης κοινότητας είναι καλύτερα από το να επιστρέψει ο Ιρακινός στρατός και οι Σιίτικες πολιτοφυλακές.
Τ. Αλί: Αυτό είναι κάτι που πέρα από σένα και πιθανά άλλον ένα δημοσιογράφο σε όλα τα μέσα ενημέρωσης της Δύσης, δεν έχει αναφερθεί καθόλου. Ότι όσο βίαιη και κτηνώδης μοιάζει και είναι αυτή η ομάδα, έχει κάποιου είδους υποστήριξη ανάμεσα σε ομάδες του πληθυσμόυ.
Π.Κόκμπερν: Ναι, το ISIS έχει ορισμένα διαφορετικά είδη υποστήρικτών. Έχει τη στήριξη από την αποξενωμένη Σουνίτικη κοινότητα στο Ιράκ και τη Συρία. Αυτοί τουλάχιστον είναι οι νικητές τους, έπειτα από τις διαρκείς ήττες που υπέστησαν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι – ηττήθηκαν το ’91 από τους Αμερικάνους, ηττήθηκαν ξανά το 2003, περιθωριοποιήθηκαν, υπέστησαν διώξεις – έτσι η νίκη είναι σημαντική για αυτούς. Θεωρώ επίσης ότι έχουν αναφορά σε άνεργους νέους άνδρες, εννοώντας αυτούς που βρίσκονται στις κατώτερες τάξεις, αλλά βασικά στους φτωχούς, πολύ φτωχούς νέους άνδρες.
Τ.Αλί: Φτωχούς και ανέργους.
Π.Κόκμπερν: Φτωχούς, άνεργους νέους άνδρες χωρίς καμία προοπτική για το μέλλον. Και η εναλλακτική είναι ζοφερή. Εννοώ, οι λίγες επιτυχημένες αντεπιθέσεις από την πλευρά κυρίως των Σιιτικών και των Κουρδικών πολιτοφυλακών, οδηγούν στην εκδίωξη των Σουνιτών από τις περιοχές όπου το ISIS είχε καταλάβει εκδιώχνωντας τους Σιίτες. Έτσι, από τη σκοπιά των Σουνιτών, δεν έχουν πολλές εναλλακτικές από το να μείνουν μαζί με το ISIS.
Τ.Αλί: Και δεν υπάρχει καμία εναλλακτική οργάνωση Σουνιτών που να προσφέρει τουλάχιστον ένα διαφορετικό πολιτικό πρόγραμμα από αυτού του είδους τον φανατισμό που επιδεικνύει το ISIS; Εννοώ, τι γίνεται με την Ένωση Σουνιτών Μελετητών;
Π.Κόκμπερν: Πόλλα από όσα συμβαίνουν σχετικά με το ISIS μοιάζουν σαν απόπειρα να δαμάσεις την τίγρη.

Και υπήρχε η πεποίθηση στη Βαγδάτη και νομίζω μέχρι πριν από ένα μήνα ότι ναι, το ISIS εμφανίζεται να πετυχαίνει μεγάλες νίκες αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για επιτυχίες των Σουνίτικων στρατευμάτων. Και υπάρχουν φυλές, πρώην αξιωματικοί του στρατού και κάποιοι άλλοι σαν τους μελετητές που θα εκτόπιζαν το ISIS από την περιοχή τους μόλις έπαιρναν αυτό που ήθελαν.
Και πιστεύαμε ότι αυτό ήταν ευσεβής πόθος επειδή το ISIS έχει την τάση να μονοπωλεί την εξουσία όσο συντομότερα μπορεί, ακόμα και όταν παίρνει την εξουσία σε μια περιοχή, συνεργαζόμενο με άλλους. Είναι επίσης απόλυτα παρανοϊκό με αποτέλεσμα να επρόκειτο να σκοτώσει οποιονδήποτε θεωρεί ότι μπορεί να το μαχαιρώσει πισώπλατα ή να εξεγερθεί εναντίον του. Στη Μοσούλη για παράδειγμα φαίνεται να κράτησαν ομήρους 300 άτομα. Αλλά ήταν πρώην στρατηγοί, το είδος των Σουνιτών αξιωματούχων, το είδος των ανθρώπων που υποψιάζονταν ότι μπορεί να ηγηθούν σε αυτό το είδος της αντίστασης. Και στη Συρία, στην επαρχία Deir ez-Zo, μια φυλή περίπου ξεσηκώθηκε εναντίον τους, τους συνέτριψαν αμέσως και εκτέλεσαν 700 από τα μέλη της. Έτσι, νομίζω ότι είναι απλά ευσεβείς πόθοι να φαντάζεται κανείς ότι ISIS πρόκειται να μετατοπιστεί στις περιοχές που έχει κατακτήσει.
Τ.Αλί: Ας έρθουμε στο επόμενο θέμα. Πολλοί άνθρωποι εικάζουν ότι οι Σαουδάραβες με τον ένα με τον άλλο τρόπο, αν όχι η κυβέρνηση άμεσα αλλά άνθρωποι κοντά στην κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας είναι μερικώς υπεύθυνοι για τη δημιουργία, τη βοήθεια και τη χρηματοδότηση αυτής της δύναμης ως ενός είδους πρώτης Σαουδαραβικής επέμβασης ενάντια στην κυριαρχία των Σιιτών στο Ιράκ, έπειτα από την κατοχή. Σε τι βαθμό αυτό είναι αληθές, αν όντως είναι;
Π.Κόκμπερν: Υπάρχει μια δόση αλήθειας σε αυτό, αλλά θες να αποφύγεις μια θεωρία συνομωσίας που λέει ότι οι Σαουδάραβες είναι το είδος του αφέντη που κινεί τα πιόνια στη σκακιέρα, όπως ορισμένες φορές εκτιμάται σε ορισμένα μέρη της Μέσης Ανατολής. Οι Σαουδάραβες ήταν γενικώς πάντα πίσω από το Τζιχαντικό κίνημα, πάνω απ’όλα όμως στο εξωτερικό και όχι εντός της Σαουδικής Αραβίας. Και γενικώς θα υποστηρίξουν εκείνους που αντιτίθενται στις Σιίτικες κυβερνήσεις και δεν διακρίνουν ή δεν διέκριναν στην πραγματικότητα αυτούς τους οποίους υποστηρίζουν. Αλλά είναι επίσης ξεκάθαρο ότι ένα μεγάλο μέρος της υποστήριξης τους όντως δόθηκε στο ISIS, όντως δόθηκε σε άλλες ομάδες όπως η Jabhat al-Nusra6, μέσα από ιδιωτικές δωρεές όχι μόνο από τη Σαουδική Αραβία αλλά από το Κουβέιτ, το Κατάρ και την Τουρκία.
Οι ΗΠΑ και η Βρετανία θα προσπαθούσαν να διακρίνουν ανάμεσα στη μετριοπαθή Συριακή αντιπολίτευση από τη μία πλευρά και την τζιχαντική εξτρεμιστική αντιπολίτευση από την άλλη. Αλλά στην πραγματικότητα οι δυο τους βρέθηκαν μαζί, εννοώ δηλαδή ότι υπήρξε μια αναφορά μόλις αυτή την εβδομάδα από έναν ερευνητικό οργανισμό η οποία αναφέρεται σε διάφορα όπλα που βρέθηκαν στην κατοχή του ISIS και φαίνονται να τα έχει προμηθευσει τη Σαουδική Αραβία πέρυσι στην υποτιθέμενη μετριοπαθή συριακή αντιπολίτευση, αλλά αμέσως μεταφέρθηκαν ακριβώς επειδή οι απόσταση μεταξυ τους είναι πολύ πιο περιορισμένη απο όσο φαντάζεσαι.
Τ.Αλί: Ναι και υπάρχει μια αναφορά νομίζω, στης σημερινές εφημερίδες ότι ο Στήβεν Σότλοφ (σ.σ. δημοσιογράφος που αποκεφαλίστηκε από το ISIS) πωλήθηκε στο ISIS από μια υποτίθεται μετριοπαθής Συριακή οργάνωση που τον είχε αιχμάλωτο.
Π.Κόκμπερν: Ναι, η οικογένεια του το δήλωσε αυτό. Και είναι επίσης ενδιαφέρον ότι αμέσως ο αμερικανός εκπρόσωπος είπε : όχι, όχι αυτό δεν συνέβη, γιατι μπορούν να δουν πόσο πολύ υπονομεύει κάτι τέτοιο αυτό που ίσως είναι η πολιτική που θα ανακοινώσει ο Ομπάμα σήμερα σχετικά με τη δημιουργία μιας μετριοπαθούς αντιπολίτευσης, ένας τρίτος πόλος, ο οποίος δήθεν θα πολεμήσει τον Άσαντ και το ISIS ταυτόχρονα.
Τ.Αλί: Αυτό είναι καθαρή φαντασία.
Π.Κόκμπερν: Είναι φαντασία… με αυτή τη μορφή. Αλλά εννοώ ότι είναι ενδιαφέρον ότι ο αρχιστράτηγος του Ελεύθερου Συριακού Στρατού7 λέει πως οι διοικητές του Ελέυθερου Συριακού Στρατού στη Συρία πλέον λαμβάνουν εντολές απευθείας από τους Αμερικάνους. Το είπε αυτός και οι άλλοι αξιωματικοί που βρίσκονται στην Τουρκία και βρίσκονται στα κεντρικά έχοντας την ευθύνη της ηγεσίας του Ελεύθερου Συριακού Στρατού. Ανέφερε νομίζω πως είναι 16 διοικητές στη Βόρεια Συρία και μερικοί άλλοι, περίπου 60 από μικρότερες ομάδες στο Νότο oι οποίοι τώρα παίρνουν εξοπλισμό, συμβουλές και οδηγίες απευθείας από τους Αμερικάνους.
Τ.Αλί: Μα Πάτρικ, αυτό πάλι είναι εκπληκτικό. Ότι εδώ είχαμε όχι πολύ καιρό πριν, ολόκληρο το Δυτικό κόσμο με επικεφαλής τις ΗΠΑ αποφασισμένο να ξεφορτωθεί τον Άσαντ, δίνοντας όπλα σε όλους αυτούς τους ανθρώπους και όπως σημείωσες με όπλα να πηγαινοέρχονται ανάμεσα στις διάφορες οργανώσεις στη μάχη ενάντια στον Άσαντ. Και τώρα αντιμετωπίζουμε μια κατάσταση στην οποία οι ΗΠΑ στην πραγματικότητα μπορεί να βομβαρδίσουν θέσεις του ISIS εντός Συρίας. Είναι αυτό πιθανό;
Π.Κόκμπερν: Λοιπόν, έτσι νομίζω. Νομίζω ότι έχουν προχωρήσει πολύ προς αυτή την κατεύθυνση που υποδηλώνει νομίζω ότι αυτό σίγουρα θα συμβεί κάποια στιγμή. Ένα από τα δυνατά σημεία του ISIS είναι η δυνατότητα του να λειτουργεί στο Ιρακ και τη Συρία..
Τ.Αλί: Την ίδια στιγμή…
Π.Κόκμπερν: Την ίδια στιγμή. Και στην πραγματικότητα η δυναμική του στη Συρία είναι μεγαλύτερη από το Ιράκ εξαιτίας του ότι μόνο το 20% των Ιρακινών είναι Σουνίτες ενώ το 60% των Σύρων είναι Σουνίτες. Έτσι, δυνητικά θα μπορούσαν να κυριαρχήσουν στη Συριακή αντιπολίτευση αν και δεν υποστηρίζουν όλοι οι Σουνίτες την αντιπολίτευση, αρκετοί υποστηρίζουν την κυβέρνηση. Αλλά μπορούν να έχουν πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση εκεί και διαρκώς επεκτείνονται. Εννοώ ότι βρίσκονται 30 μίλια έξω από το Χαλέπι. Προκάλεσαν μερικές από τις μεγαλύτερες ήττες, στην πραγματικότητα τις μεγαλύτερες ήττες, που ο συριακός στρατός έχει υποστεί μέσα σε τρία χρόνια. Αυτές προκλήθηκαν στην επαρχία Raqqah κατά τον τελευταίο μήνα από το ISIS.
Τ.Αλί: Τώρα ας έρθουμε στον τρίτο παράγοντα σε αυτή την κατάσταση, στον οποίο γίνονται αναφορές χωρίς όμως να έχει συζητηθεί στα σοβαρά. Τα κουρδικά κόμματα στη Συρία και το Ιράκ αντιτίθενται ανοιχτά σε όλα αυτά και πολεμούν το ISIS όσο καλύτερα μπορούν. Οι Κούρδοι στη Συρία πολιορκούνται από αυτούς, οι Κούρδοι του Ιράκ είναι αποφασισμένοι να τους πολεμήσουν. Σε ποιό βαθμό αυτό είναι αποτελεσματικό και γιατί η Κουρδική Πεσμεργκά (σ.σ. ονομασία των ομάδων Κούρδων μαχητών) στο Ιρακ δεν έδειξε ικανή να τους αντιμετωπίσει πιο σκληρά στο ξεκίνημα των συγκρούσεων;
Π.Κόκμπερν: Θεωρώ πως πιθανότατα η φήμη της Πεσμεργκά στο Ιρακ ήταν σε κάθε περίπτωση υπερβολική. Δεν έχουν πολεμήσει κανένα πέρα από το δικό τους εμφύλιο πόλεμο το ’90 εδώ και πολλά χρόνια. Ήταν πάντα καλοί στις ενέδρες στα βουνά και στις δημόσιες σχέσεις αλλά κατα τ’άλλα υπήρχε πάντα μια υπερβολή σχετικά με αυτούς. Εννοώ πως, δεν φταίνε αυτοί άλλωστε πάλευαν ενάντια στον ογκώδη στρατό του Σαντάμ. Αλλά υπήρχε υπερβολή. Και επίσης έχει γίνει πετρελαιοπαραγωγό κράτος. Πολλοί Κούρδοι απλά ενδιαφέρονται να βγάλουν λεφτά και ούτω καθ’έξής. Τώρα λένε ότι δεν είχαν κατάλληλο εξοπλισμό.
Λοιπόν, ξέρεις, μπορείς να αγοράσεις όπλα. Δεν χρειάζεται να προέρχονται όλα από την Αμερική. Γιατί υπάρχουν αυτά τα μεγάλα ξενοδοχεία στο Ερμπίλ, την πρωτεύουσα τους και γιατί δεν έχουν μερικά πολυβόλα; Και έχουν επίσης 600 μίλια συνοριογραμμής να υπερασπιστούν. Και εκμεταλλεύτηκαν την πτώση της Μοσούλης για να επεκτείνουν τις περιοχές τους σε περιοχές που διεκδικούσαν Άραβες. Αυτό έκανε τους Άραβες σε αυτές τις μικτές περιοχές πολύ περισσότερο εχθρικούς απέναντι στους Κούρδους απ’ ότι πριν. Έτσι υπάρχει αποδοχή σε ότι έκανε το ISIS για να βρεί απήχηση μέσα στους Άραβες και ένα από τα πιο τοξικά αποτελέσματα αυτής της κατάστασης είναι ότι οι εκεί πληθυσμοί πλέον χωρίζονται. Αρχικά οι Γιαζιντίτες8 και οι Κούρδοι και άλλοι έφυγαν, και τώρα οι Σουνίτες φεύγουν από αυτές τις περιοχές για να αποφύγουν τις επιθέσεις εκδίκησης.
Τ.Αλί: Και οι Κούρδοι της Συρίας;
Π.Κόκμπερν: Εδώ είναι διαφορετικό γιατί αποτελούν το 10% του πληθυσμού της Συρίας. Υπάρχουν θύλακες κυρίως στα Βορειοανατολικά και το Βορρά.
Τ.Αλί: Και ο Άσαντ τους έδωσε την αυτονομία τους, είναι αλήθεια αυτό;
Π.Κόκμπερν: Όχι ακριβώς. Έκαναν μια καιροσκοπική υποχώρηση γιατί ο Άσαντ γνωρίζει ότι το ISIS επρόκειτο να τους επιτεθεί και ξέρεις, στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι που τους επιτέθηκαν δεν ήταν μόνο από το ISIS αλλά από τη Jabhat al-Nusra. Όλες οι υπόλοιπες ομάδες ενώθηκαν ξαφνικά για να επιτεθούν στους Κούρδους σε αυτές τις περιοχές. Εννοώ ότι αυτό υπονομέυει την ιδέα ότι υπάρχει μια μετριοπαθής αντιπολίτευση και μία Τζιχαντική. Το ότι ο Ελέυθερος Συριακός Στρατός και όλοι αυτοί ήρθαν για να επιτεθούν στους Κούρδους. Η κυρίαρχη δύναμη των Κούρδων είναι το PKK που είναι βασικά η Κουρδική αντιπολίτευση στην Τουρκία. Αλλά αυτοί είναι πολύ πιο αποτελεσματικοί μαχητές από την αντίστοιχη Πεσμεργκά στο Ιράκ. Στην πραγματικότητα αυτοί διέσωσαν αρκετούς Γιαζιντίτες στο βουνό Sinjar στο Δυτικό Κουρδιστάν.
Τ.Αλί: Το Συρο-κουρδικό κράτος…
Π.Κόκμπερν: Οι Κούρδοι της Συρίας, ναι. Αυτό ήταν λίγο ντροπή για τους Κούρδους του Ερμπίλ.
Τ.Αλί: Ναι. Ερχόμαστε έτσι στο σημείο κλειδι τώρα. Έχεις γράψει ότι η συμφωνία Σκάικς-Πικό έχει πιθανότατα φτάσει στο τέλος της. Αυτή ήταν η συμφωνία μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο με την οποία τα Οθωμανικά εδάφη στον Αραβικό κόσμο χωρίστηκαν ανάμεσε στη Γαλλία και τη Βρετανία. Αλλά Πάτρικ, μάλλον έχεις δίκιο. Το 2006 ένιωσα ότι δεν υπάρχει μέλλον για το Ιρακ εξαιτίας του τι είχε συμβεί και πιθανότατα θα έχεις ένα Σιίτικο κράτος, ένα φιλο-Σαουδαραβικό Σουνίτικο κράτος και ένα Κουρδικό. Θεωρείς ότι αυτό θα συμβεί με κάποια τέτοια μορφή ή τρόπο τα επόμενα πέντε χρόνια;
Π.Κόκμπερν: Με κάποιο τρόπο, αλλά όχι ακριβώς. Ξέρεις δεν πιστεύω ότι οι χαρτογράφοι έχουν ήδη έτοιμα τα σύνορα των νέων κρατών. Αλλά πιστεύω ότι θα φτάσουμε σε ένα αποτέλεσμα τριών ξεχωριστών κρατών στο Ιράκ. Και αυτό το έχεις ήδη. Εννοώ, αν είσαι Σιίτης στη Βαγδάτη ή αν εγώ είμαι στη Βαγδάτη δεν μπορώ να πάω σε απόσταση μιας ώρας προς Βορρά χωρίς να μου κόψουν το κεφάλι. Όπως ένας Κούρδος στο Βορρά και παρομοίως ένας Σουνίτης που αποπειράται να περάσει από κάποιο σημείο ελέγχου στη Βαγδάτη το πιο πιθανό είναι να συλληφθεί.
Τ.Αλί: Επισκέφθεσαι χρόνια τη Βαγδάτη, Πάτρικ. Μου λές ότι υπάρχουν εθνοτικά σύνορα τώρα στη Βαγδάτη και δεν μπορείς να μετακινηθείς εντός της πόλης;
Π.Κόκμπερν: Όχι. Ανάμεσα στη Βαγδάτη και το υπόλοιπο Ιράκ δεν μπορείς. Εννοώ υπάρχουν Σουνίτικες περιοχές στη Βαγδάτη αλλά είχες ένα θρησκευτικό εμφύλιο το 2006-07 στον οποίο οι Σουνίτες βασικά έχασαν. Έτσι έχουν κάποιους μικρούς θύλακες στη Βαγδάτη. Δεν έχουν μείνει πολλές μικτές περιοχές. Οι Σιίτες κυριαρχούν στην πόλη. Τώρα αυτές οι Σιίτικες περιοχές μπορεί να εξεγερθούν αλλά είναι ευάλωτες σε αντίποινα από την Σιίτικη πλειοψηφία. Θα μπορούσε να υπάρξει μια μάχη για τη Βαγδάτη αλλά οι Σουνίτες προφανώς θα χάσουν και αυτός είναι ένας από τους λόγους που είναι τρομοκρατημένοι.
Τ.Αλί: Και υπάρχει και κουρδικός πληθυσμός στη Βαγδάτη, ας μην το ξεχνάμε…
Π.Κόκμπερν: Ναι, είναι πολλοί από αυτόυς εκεί, αλλά έχουν ενσωματωθεί στον ντόπιο πληθυσμό.
Τ.Αλί: Διαφυλετικοί γάμοι;
Π.Κόκμπερν: Διαφυλετικοί γάμοι. Δεν υπήρχαν ποτέ κάποιου είδους σκληροπυρηνικές Κουρδικές περιοχές ή θύλακες στη Βαγδάτη με δικές τους πολιτοφυλακές, το οποίο ισχύει στην περίπτωση των Σιιτών και των Σουνιτών.
Τ.Αλί: Ας πάμε λίγο στη Συρία. Τι εντύπωση έχεις για τη σημερινή κατάσταση εκεί με την εμφάνιση του ISIS, όχι μόνο με την εμφάνιση του αλλά και τις επιτυχίες του, με τους Αμερικάνους στο ΝΑΤΟ τώρα να προσπαθούν να συνωμοτήσουν ή αν όχι να συνωμοτούν, ανοιχτά να συζητούν πως θα κατστρέψουν την οργάνωση. Σίγουρα αυτό αμέσως ισχυροποιεί το καθεστώς Άσαντ, ανεξάρτητα του τι έχει σκοπό να κάνει.
Π.Κόκμπερν: Ναι, εκτιμώ ότι αυτό είναι απλύτως αληθές. Και αυτό τους έχει προκαλέσει τέτοια σύγχυση.

Εννοώ ότι το ISIS ελέγχει το 35-40% της Συρίας. Στην Ανατολική Συρία ελέγχουν τις πετρελαιοπηγές. Eίναι πολύ κοντά στο Χαλέπι, τη μεγαλύτερη πόλη της Συρίας. Θα μπορούσαν να ελέγξουν τις περιοχές των επαναστατών και έπειτα θα μπορούσαν να ελέγξουν ολόκληρη την πόλη. Αυτό θα είχε μεγαλύτερη σημασία από την κατάληψη της Μοσούλης στο Ιράκ. Οι οργανώσεις των Τζιχαντιστών, ειδικά η Jabhat al-Nusra αλλά επίσης και το ISIS βρίσκονται κοντά στη Xάμα, την τέταρτη μεγαλύτερη πόλη της Συρίας. Οπότε η θέση τους είναι ισχυρή. Δεν θα πάρει πολύ στο ISIS να φτάσει στη Μεσόγειο, εκεί που βρίσκονταν πριν κάνουν έναν τακτικό ελιγμό νωρίτερα αυτή τη χρονιά.
Είναι λοιπόν εκπληκτικό ότι έχεις την Αμερική και τους υπόλοιπους Δυτικούς και δυνάμεις που λένε ότι θα επέμβουμε ενάντια στο ISIS αλλά δεν το κάνουμε για να βοηθήσουμε τον Άσαντ. Μα ο Άσαντ είναι ο βασικός εχθρός του ISIS και αν προσπαθούσαν να αποδυναμώσουν τον Άσαντ, τότε θα βοηθούσαν το ISIS. Αυτό είναι το αποτέλεσμα, θεωρώ, των καταστροφικών πολιτικών των δύο τελευταίων χρόνων. Ήταν προφανές από το τέλος του 2012 ότι ο Άσαντ δεν πρόκειται να φύγει. Πριν από αυτό υπήρχε μια αλαζονεία το 2011 και 2012 στις Δυτικές πρωτεύουσες και αλλού ότι ο Άσαντ θα έεπφτε σαν τον Καντάφι.
Αλλά ο Άσαντ εμφανώς δεν επρόκειτο να φύγει, επειδή υπάρχουν 14 πρωτεύουσες επαρχιών και ελέγχει τις 13. Αν λες αυτό, στην ουσία λες ότι ο πόλεμος θα συνεχιστεί γιατί αυτός δεν έχει σκοπό να φύγει. Και σκέφτηκα για μια στιγμή ότι αυτοί – η Ουάσιγκτον και οι άλλοι, και οι Σαουδάραβες – δεν ήταν και πολύ δυσαρεστημένοι με αυτό. Ήταν κάτι με το οποίο μπορούσαν να ζήσουν γιατί αυτός ήταν εκεί αλλά ήταν αδύναμος και επρόκειτο να μείνει εκεί. Και έπειτα οι Τζιχαντιστές ήταν εκεί αλλά ήταν μπλεγμένοι στο δικό τους εμφύλιο. Αλλά ο κακός υπολογισμός ήταν ότι στην πλευρά των Τζιχαντιστών κάποιος θα επικρατούσε, και αυτός ήταν το ISIS. Δευτερευόντως, αυτό δεν επρόκειτο να μείνει στο επίπεδο Σύρος εναντίον Σύρου, Ιρακινός εναντίον Ιρακινού ή ακόμα και Μουσουλμάνος εναντίον Μουσουλμάνου, και έπειτα από όλα αυτά το χαλιφάτο αξιώνει την υποταγή όλων των Μουσουλμάνων και την υποταγή όλου του κόσμου. Έτσι οι φιλοδοξίες του...
Τ.Αλί: Είναι παγκόσμιες…
Π.Κόκμπερν: Είναι παγκόσμιες.
Τ.Αλί: Kαι το ενημερωτικό του φυλλάδιο το οποίο μοιάζει με αυτό του ΝΑΤΟ, αν δεις και τα δύο έντυπα μαζί, είναι εμφανές ότι το ISIS έχει αντιγράψει το μοντέλο του ΝΑΤΟ. Έχουν φωτογραφίες σαν αυτή σε ένα από τα φυλλάδια τους λέγοντας ότι αυτό κάνουμε, έτσι σκοτώσαμε τόσους ανθρώπους εδώ κι εκεί. Δεν υπάρχει καμία ντροπή για το τι κάνουν. Έτσι κατά ένα παράξενο τρόπο παρά την ιδεολογία τους που είναι ο Ουαχαμπισμός και ένα είδος αναγέννησης του Μουσουλμανισμού είναι σχετικά σύγχρονοι σε ορισμένα σημεία, δεν είναι;
Π.Κόκμπερν: Ναι, δηλαδή είναι σε εντυπωσιακό βαθμό. Ξέρεις στην αρχή των αραβικών εξεγέρσεων το 2011, το blogging, το Twitter, το YouTube θεωρούνταν προοδευτικά μέσα που θα διαβρώσουν την ισχύ των αστυνομικών κρατών και του αυταρχισμού και ούτω καθ’εξής. Αλλά στην πραγματικότητα αυτοί που έκαναν την πιο εκτεεταμένη χρήση ήταν οι τζιχαντιστές και ειδικά το ISIS για να διακινήσουν τις ιδέες τους, να σπείρουν τον τρόμο πολύ αποτελεσματικά. Η οικογένεια ενός Ιρακινού στρατιώτη στη Βαγδάτη ξέρεις, η γυναίκα του, η μητέρα του, έβλεπαν αυτά τα πράγματα και έλεγαν : «Μην πας πίσω στο στρατό, θα σκοτωθείς». Ήταν πολύ αποτελεσματικό λοιπόν.
Τ.Αλί: Πάτρικ, τι πρόκειται να κάνουν οι ΗΠΑ τώρα, τι επιλογές έχουν; Εννοώ, θεωρείς ότι μπορεί να έχει οποιαδήποτε επιτυχία το σχέδιο να εξαφανίσουν το ISIS, το οποίο μοιάζει να είναι το πλάνο τους. Εννοώ, πως διάολο θα τα καταφέρουν χωρίς χερσαίες δυνάμεις και με όλες τις διαθέσιμες αναφορές που έρχονται από το Πεντάγωνο να αναφέρουν ότι αντιτίθεται στην αποστολή χερσαίων δυνάμεων. Εννοώ, μήπως πρόκειται να βρουν κάποιες αραβικές χώρες να λειτουργήσουν βοηθητικά;
Π.Κόκμπερν: Λοιπόν ναι ίσως, βοηθητικές δυνάμεις. Δε νομίζω ότι θα στείλουν στρατό ξηράς. Εννοώ, δες τι συνέβη. Ο Ιρακινός στρατός τράπηκε σε φυγή, ο Συριακός πολέμησε αλλά έχασε. Έχασε μια σημαντική αεροπορική βάση στην επαρχία της Raqqah λίγες εβδομάδες πριν αν και πολέμησαν σκληρά. Γι’αυτό θεωρώ ότι θα είναι αρκετά ταραγμένοι για να πολεμήσουν το ISIS. Οι ΗΠΑ ψάχνουν λέει ο Ομπαμα για εταίρους στην περιοχή. Είναι λίγο θολό το τι σημαίνει αυτό. Εταίροι στην περιοχή της Βαγδάτης είναι τα κόμματα που έχουν κατά ένα τρόπο συνασπιστεί γιατί είναι όλοι τρομοκρατημένοι με το ISIS αλλά αν δεις καλύτερα οι Κούρδοι δεν έχουν συμφωνήσει σε τίποτα. Οι Σουνίτες ηγέτες στη Βαγδάτη έχουν πάρει κάποιες δουλειές αλλά αυτοί δεν τολμούν να επιστρέψουν στις πόλεις τους γιατί θα τους πάρουν τα κεφάλια. Είναι λοιπόν ανοργάνωτοι και διασπασμένοι και βρέθηκαν μαζί μόνο υπό την πίεση των ΗΠΑ και του Ιραν που έχουν παράλληλα συμφέροντα εκεί.
T.Αλί: Λοιπόν, ξέρουν ακριβώς ποιός είναι ο προφανής σύμμαχος σε αυτό. Αν έψαχναν στα σοβαρά για συμμάχους στην περιοχή, θα ήταν το Ιράν. Το οποίο προφανώς δεν είναι έτοιμοι να σκεφτούν σοβαρά γιατί έχουν δαιμονοποιήσει σε τέτοιο βαθμό το Ιράν και οι Ισραηλινοί θα ήταν εχθρικοί σε οποιαδήποτε αναφορά τέτοιου είδους. Επειδή οι ​​Ιρανοί θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οποιαδήποτε συμμαχία με τους Αμερικανούς τώρα για να πάρουν μια βόμβα γρήγορα όπως ο Στρατηγός Ζία έκανε κατά τη διάρκεια του πολέμου κατά του Αφγανιστάν. Πέρα όμως από το Ιράν, ποιος άλλος έχει δύναμη πυρός εκεί;
Π.Κόκμπερν: Ναι, αυτό ισχύει επίσης και για την περίπτωση της Συρίας. Οι Αμερικάνοι και οι υπόλοιποι κατά κάποιο τρόπο αρνούνται να κάνουν μια επιλογή. Ας πούμε ότι φτιάχνεται ένας συνασπισμός δυνάμεων ο οποίος στηρίζεται από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία. Αυτοί έχουν λεφτά, έχουν επιρροή στους Τζιχαντιστές και πιθανώς στη Σουνίτικη κοινότητα αλλά αποφεύγουν την αλλαγή των σχέσεων ή την παύση της αντιπαράθεσης με το Ιραν και στη Συρία η Ρωσία μετράει αρκετά. Είναι ακόμα εχθρικοί προς τη Χεζμπολά9 και τους Κούρδους στη Συρία που πολεμούν το ISIS με σχετική επιτυχία. Όπότε τι έχουμε; Στην πραγματικότητα μια συνταγή για ένα μακρύ σε διάρκεια πόλεμο και μια πολύ μπερδεμένη κατάσταση.
Και τι θα κάνουν αν το ISIS μπεί στο Χαλέπι; Θα το βομβαρδίσουν την ίδια ώρα που η Συριακή Αεροπορία θα βομβαρδίζει το ISIS; Πώς θα ξέρουν ότι η Συριακή Αεροπορία δεν θα προσπαθήσει να καταρρίψει αμερικάνικα αεροσκάφη; Σίγουρα αυτό που θα κάνουν είναι κρυφές επαφές με την κυβέρνηση Άσαντ. Στην πραγματικότητα, έχω μάθει ότι ήδη το κάνουν – όχι μια δημόσια στροφή 180 μοιρών αλλά ενός είδους κατανόησης προς αυτους, όπως συνέβη σε ένα βαθμό στο Ιράκ μετά το 2003. Αν και οι Ιρακινοί πάντα συνήθιζαν να λένε ότι το Ιράν και οι ΗΠΑ ανέμιζαν τις γροθιές τους πάνω στο τραπέζι, αλλά από κάτω έδιναν τα χέρια.
Τ.Αλί: Πράγμα το οποίο έκαναν.
Π.Κόκμπερν: Ω, απολύτως.
Τ.Αλί: Χωρίς το πράσινο φως από το Ιράν, θα ήταν δύσκολο να πάρουν το Ιράκ έτσι απλά.
Π.Κόκμπερν: Μα ναι. Γιατί έχουμε τον Νούρι αλ Μαλίκι ως τον καταστροφικό Πρωθυπουργό του Ιρακ για 8 χρόνια, ο οποιός ανανέωσε τη θητεία του το 2010; Και θυμάμαι έναν Ιρακινό φίλο μου, διπλωμάτη που μου τηλεφώνησε όταν ο Μαλίκι βασικά επέστρεψε σαν Πρωθυπουργός και μου είπε ξέρεις, η μεγάλη Αμερική του σατανά και ο άξονας του κακού το Ιράν, τα βρήκαν για να μας παρέχουν τον ηγέτη μας. Με καταστροφικές συνέπειες για τους Ιρακινούς.
Τ.Αλί: Ακριβώς. Οπότε, Πάτρικ η κατάσταση συνολικά είναι αρκετά ζοφερή και πιθανά να παραμείνει τέτοια;
Π.Κόκμπερν: Ναι, είναι ζοφερή γιατί υπάρχουν πολλοί παίχτες που εμπλέκονται. Υπάρχουν τόσο πολλές κρίσεις που διαπλέκονται μεταξύ τους που πιθανά θα συνεχιστούν για πολύ καιρό. Ίσως υπήρχε μια στιγμή πριν δύο χρόνια όταν θα μπορούσαν να εμποδίσουν την απογείωση του ISIS. Γιατί πραγματικά ο πόλεμος στη Συρία άλλαξε τη μοίρα του ISIS γιατί αποσταθεροποίησε το Ιράκ. Προηγουμένως στο Ιράκ, επωφελήθηκε από την αποξένωση της Σουνιτικής κοινότητας, αλλά ξαφνικά ο πόλεμος στη Συρία επανενεργοποίησε το ISIS, επειδή αποσταθεροποίησε το Ιράκ. Είναι αναθέρμανε τον πόλεμο στο Ιράκ, ο οποίος είχε κοπάσει, αλλά ποτέ δεν τελείωσε. Και Ιρακινούς πολιτικούς θυμάμαι σαν τον Χοσιάρ Ζεμπάρι, τον Υπουργό Εξωτερικών να μου λέει εκείνη τη στιγμή, αν η Δύση επιτρέπει τη συνέχιση του πολέμου στη Συρία, αυτό θα αποσταθεροποιήσει αναπόφευκτα το Ιράκ. Και αυτό συνέβη.
Τ.Αλί: Με αυτή την απαισιόδοξη νότα, ολοκληρώνουμε αυτή τη συζήτηση. Ευχαριστώ πολύ Πάτρικ και θα τα ξαναπούμε, αναμφίβολα.
Π.Κόκμπερν: Υπέροχα, σ’ευχαριστώ.
1 Οι Σουνίτες είναι ένας από τους δύο βασικούς κλάδους του Ισλάμ και το πολυπληθέστερο δόγμα. Επικαλούνται τη Σούνα (την παράδοση του Μωάμεθ) και τηρούν κατά γράμμα τις γραφές του Κορανίου. Η αντιπαράθεση τους με το άλλο δόγμα του Ισλαμ, τους Σιίτες εδράζεται στην πίστη τους στις έξι αναφορές (Χαντίθ) του Μωάμεθ και στην απόρριψη της κληρονομικότητας στη διαδοχή του Προφήτη του Ισλάμ.
2 Ο Ουαχαμπισμός ή Σαλαφισμός, είναι θρησκευτικό κίνημα Σουνιτών που βασίζεται στην επιστροφή στις καταβολές του Ισλάμ και αποτελεί την ιδεολογική βάση του Τζιχαντικού κινήματος. Οι οπαδοί του επικαλούνται τα ιερά κείμενα του Κορανίου και της Σούνα.
3 Οι Σιίτες αποτελούν τον έτερο κλάδο και δόγμα του Ισλάμ. Η ονομασία τους (Σι’ατ Αλί)προέρχεται από τα αραβικά και σημαίνει η παράταξη του Αλί. Ο διχασμός ανάμεσα σε αυτούς και τους Σουνίτες προέρχεται από το ότι οι Σιίτες θεωρούν τον Αλί ιμπν Αμπού Ταλίμπ, γαμπρό του Μωάμεθ, ως τον διάδοχο του Προφήτη του Ισλάμ.
4 Mουκτάντα αλ Σαντρ: Πολιτικός και θρησκευτικός ηγέτης των Σιιτών στο Ιράκ. Βρίσκεται σήμερα σε ανοιχτό πόλεμο με το Σουνίτικο ISIS στα Ιρακινά εδάφη.
5 Νούρι Αλ Μαλίκι: Ο Πρωθυπουργός του Ιράκ μετά την πτώση του Σαντάμ Χουσεϊν. Πρόκειται για τον άνθρωπο που έχει συνδέσει το όνομα του με την αμερικανική κατοχή στη χώρα.
6 Jabhat al-Nusra ή μέτωπο al-Nusra: Σουνίτικη στρατιωτική οργάνωση που ξεκίνησε τη δράση της στο Συριακό εμφύλιο πολεμώντας το καθεστώς του Μπασάρ Αλ Άσαντ. Θεωρείται μια από τις πιο σκληρές οργανώσεις τζιχαντιστών, με κοινούς στόχους και διασυνδέσεις με το ISIS. Aποτελεί βραχίονα της Αλ Καϊντα στη Συρία και το Λίβανο.
7 Ελεύθερος Συριακός Στρατός: Το στρατιωτικό τμήμα του Εθνικού Συνασπισμού της Συριακής Επανάστασης και των Δυνάμεων της Αντιπολίτευσης στη Συρία που συγκροτήθηκε απέναντι στο καθεστώς Άσαντ.
8 Γιαζιντίτες: Κούρδικη εθνοθρησκευτική ομάδα με καταγωγή από την Ινδία και το Ιράν. Το 90% του πληθυσμού τους
9 Χεζμπολά: Σιίτικη πολιτική και στρατιωτική οργάνωση στο Λίβανο που ιδρύθηκε το 1982 μετά την επέμβαση του Ισραηλινού στρατού στη χώρα. Συμμετέχει στην Λιβανέζικη κυβέρνηση και έχει ηγέτη εδώ και 22 χρόνια το Χασάν Νασράλα.  

Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο barikat.gr