Μετρ'ια ιδεολογία

 Σελ 34

Μετρια ιδεολογία

 Marshall Sahlins

Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φύσης

Στοχασμοί γύρω από τη μακραίωνη ιστορία της ιεραρχίας, της ισότητας και της εξύψωσης από την αναρχία στη Δύση

και

Συγκριτικές σημειώσεις πάνω σε άλλες αντιλήψεις περί της ανθρώπινης συνθήκης

Μετάφραση Νίκος Κούρκουλος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ του ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ

2010 

Τελικά η αντίθεση μεταξύ ισότητας και ιεραρχίας καταλήγει στη σύγκρουση μεταξύ λαϊκής κυριαρχίας από τη μία και όλιγαρχίας ή μοναρχίας από την άλλη: μορφή με την οποία, μαζί με πολλά πολιτισμικά συνεπαγόμενα, θα διατρέξει τη δυτική ιστορία για πάνω από δυο χιλιάδες χρόνια.

 Ο Morris μιλάει για μια ορισμένη «μετρία ιδεολογία» που αναδύθηκε τον 8ο αιώνα και κατά διαστήματα αντιπαρατέθηκε σ' ένα σύστημα αριστοκρατι κής εξουσίας, ώσπου να θριαμβεύσει με το θεσμό της αθηναϊκής δημοκρατίας. 

Η κοινωνική ιστορία της αρχαϊκής περιόδου, γράφει, «γίνεται καλύτερα κατανοητή αν θεωρηθεί μια σύγκρουση ανάμεσα σ' αυτές τις αντιθετικές κουλτούρες». 

Οι «μέτριοι» ήταν οπαδοί ενός αυτοργανωμένου, εξισωτικού και συμμετοχικού καθεστώτος.

 Σε ζηλόφθονη αντιπαράθεση προς την ηρωική αριστοκρατία, εκπροσωπούσαν τη φιλοσοφία ενός βίου με μέτρο.

 Κρατούσαν υπό έλεγχο τις σωματικές ορέξεις, απόφευγαν την απληστία και την αλαζονεία, προφυλάσσοντας έτσι την αλληλεγγύη με τους ομοίους τους. Όπως το θέτει ο Morris, αποτελού σαν μια «φαντασιακή κοινότητα» μετριοπαθών, ίσων, αντρών, πολιτών, που έστρεφαν τα νώτα στο παρελθόν και την Ανατολή. 

Οι αριστοκράτες απεναντίας, έχοντας πρότυπο τους παλιούς μυκηναίους ευγενείς, αναζητούσαν την ταυτότητά τους, όπως και την εξουσία τους, πάνω και πέρα από τους συμπατριώτες τους. 

Η κοινωνική τους θέση προερχόταν από τους θεούς, από ηρωικούς προγόνους και από την Ανατολή – από όπου έφερναν τις υλικές ενδείξεις της θεϊκότητάς τους.

Με δεδομένες τις διαφορές ανάμεσα σ' αυτές τις «αντιθετικές κουλτούρες», η συγκατοίκησή τους στις αναπτυσσόμενες πό λειςκράτη μπορούσε να τις μετατρέψει σε ανταγωνιστικές φα τρίες, φέρνοντας τις ελίτ απέναντι στον κοινό λαό σε διαμάχες που γινόταν ολοένα και περισσότερο κατανοητές σαν συγκρούσεις μεταξύ πλουσίων και φτωχών.

δεν μπορούμε να επιστρέψουμε ούτε στο έθνος ούτε ...

δεν μπορούμε να επιστρέψουμε ούτε στο έθνος ούτε σ' αυτό που λέγαμε κάποτε Λαό .. Η εξατομίκευση και η παγκοσμιοποίηση τα έχουν καταστρέψει ανεπίστρεπτα .. Δεν μπορούμε από την άλλη να φτάσουμε σε μια Παγκοσμιοποιημένη Εδέμ : σ' αυτην είναι ήδη εγκατεστημένη μια όλο και μικρότερη κοσμοπολιτική ελίτ εμείς-όλοι εμείς οι υπόλοιποι - πέφτουμε στο Βάραθρο του Homo sacer .. Αυτός είναι ο Μολωχ των αγορών και αυτό πια αντιμετωπίζουμε

Λαϊκισμός και (Μετα-)Δημοκρατία του Πέτρου Θεοδωρίδη (δημοσιευτηκε στο περιοδικο Εξάντας ,μια περιοδική ελληνογερμανική έκδοση Ελλήνων του Βερολίνου)τευχος Ν.23

Λαϊκισμός  και (Μετα-)Δημοκρατία

Του Πέτρου Θεοδωρίδη 
(δημοσιεύτηκε μετα το  δημοψήφισμα  του 2015 - το επικαιροποιώ μιας και έχουμε την επέτειο του  - και  σας ζητώ να ..σκεφτείτε  λίγο-ιδίως  όσοι θεωρούν   οτι ένας πολίτης  που διεκδικεί το αυτονόητο  δικαίωμα του  να πάει σε οποια  εκδήλωση επιθυμεί στην πόλη του είναι ...ντε και καλά ...  Συριζαιος )

.

H Δημοκρατία όπως την μάθαμε ιστορικά (με σύνταγμα, με δικαιώματα, εκλογές) είναι ένα εύθραυστο λουλούδι, που άνθισε μέσα από μια ιστορική συγκυρία τριών αιώνων στην Ευρώπη. Στη διαμόρφωση της Δημοκρατίας έπαιξαν ρόλο οι αξίες του Διαφωτισμού, η θρησκεία και ο πόλεμος (αναφέρομαι ενδεικτικά στον θρησκευτικό πόλεμο στην Ευρώπη  του 17ου  αιώνα, που κατέληξε στην θρησκευτική ανεκτικότητα, σύμφωνα με την αρχή cuius regio eius religio), οι εργατικοί αγώνες κατά το 19ο αιώνα και η διεκδίκηση του δικαιώματος ψήφου για τους εργάτες.

Μετά το 2001, ολοένα και πιο φανερά η φιλελεύθερη δημοκρατία μετασχηματίζεται  σε αυτό, που ο Colin Crouch ονομάζει Μετα-δημοκρατία, θυμίζοντας μερικά πολύ αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά της: Οι προεκλογικοί αγώνες είναι ένα πλήρως ελεγχόμενο θέαμα, η πλειοψηφία των πολιτών κρατά μια απαθή στάση. Η πολιτική διαμορφώνεται με συνδιαλλαγές, οι πολιτικοί σύρονται πίσω από τις δημοσκοπήσεις, η προσωποποίηση της εκλογικής διαμάχης τείνει να υποκαταστήσει τον διάλογο, ασήμαντα γεγονότα της ιδιωτικής ζωής των πολιτικών καθίστανται κεντρικά ζητήματα από τα ΜΜΕ. Το κράτος εκχωρεί όλο και περισσότερες εξουσίες στα επιχειρηματικά συμφέροντα, με άμεσο αποτέλεσμα τη συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας, την περιθωριοποίηση των συνδικαλιστικών οργανώσεων, την αύξηση των ανισοτήτων, τη μεταβίβαση φορολογικών βαρών στους ασθενέστερους.[1]  

Σήμερα, όλο και  περισσότερο  γλιστράμε σε ένα  καθεστώς έκτακτης ανάγκης . Το κράτος δεν κάνει τίποτα και νίπτει τας χείρας του για την τρωτότητα και αβεβαιότητα που αναδύονται από την λογική (ή το παράλογο) της ελεύθερης αγοράς, επαναπροσδιορίζοντάς τα ως ιδιωτικό ζήτημα, ένα ζήτημα, που τα άτομα πρέπει να αντιμετωπίσουν μόνα τους,  να αναζητούν ατομικές λύσεις σε συστημικές αντιφάσεις. Μετά από δεκαετίες κράτους πρόνοιας, εισερχόμαστε τώρα σε μια περίοδο, όπου ένα ορισμένο είδος οικονομικής κατάστασης εκτάκτου ανάγκης γίνεται μόνιμο καθεστώς, μια σταθερά της ύπαρξης, τρόπος ζωής.

Περί Λαού και  Λαϊκισμού

Θα ήθελα να υπενθυμίσω τις πολλές σημασίες του όρου Λαός, και ότι  δεν υπάρχει πουθενά μια μοναδική και στερεή σημασία του όρου. Από την μια έχουμε την έννοια του λαού ως «λαουτζίκου», ως το σύνολο των φτωχών κατατρεγμένων, αποκλεισμένων. Από την άλλη υπάρχει ο λαός,  ως κυρίαρχος, όπως τον περιγράφει το Σύνταγμα, ως το ανώτατο όργανο του κράτους. Ο «λαός» είναι μια πολωτική έννοια, η οποία υποδηλώνει μια διπλή κίνηση και μια σύνθετη σχέση μεταξύ δύο άκρων: «γυμνή ζωή» (λαός) και πολιτική υπόσταση (Λαός), «αποκλεισμός και περίληψη», «ζωή και βίος»[2]. Έτσι θα λέγαμε, ότι ο Λαός δεν υφίσταται ως μια ουσία αλλά ως κάτι εν δυνάμει, κάτι εύπλαστο, κάτι που μπορεί να υποστεί στη διαδρομή της ιστορίας  πολλές μεταμορφώσεις.

Θα πρόσθετα εδώ μια διάκριση τριών εννοιών:

την έννοια πλήθος, ως ένα ετερογενές σύνολο ετερόκλητων επιθυμιών και προσδοκιών,

την έννοια όχλος, ως κατάλοιπο όλων των τάξεων (κατά την Χανα Αρρεντ), ως λούμπεν προλεταριάτο (κατά Μαρξ), ως κάτι επιρρεπές  σε τυφλές πράξεις βίας, ως κάτι που συχνά υποκινείται και χειραγωγείται από την αντίδραση, ως την κοινωνική  βάση του Φασισμού, και τρίτον την έννοια του λαού, ως πολιτικό υποκείμενο, οργανωμένο συνταγματικά, ως αυτό που στη νεωτερικότητα συνοδεύεται συνήθως από το επίθετο κυρίαρχος.

Ο όρος Λαϊκισμός, είναι βέβαια κάτι διαφορετικό από τον όρο Λαός. Ο λαϊκισμός ως ιδεολογία ενέχει ως κεντρικό σημείο αναφοράς τον λαό, όχι με τη νομική, την ιστορική ή την ταξική του έννοια αλλά μάλλον ως μια συναισθηματική έννοια, που αφορά όσους αισθάνονται τον εαυτό τους, ως μη προνομιούχο και αδικημένο. Το χαρακτηριστικό του λαϊκισμού είναι, ότι αναφέρεται στην λεγόμενη «πλέμπα», την κατώτερη κοινωνική ομάδα, την οποία παρουσιάζει ως την ενσάρκωση της ολότητας της κοινωνίας. Θα ήθελα να υπενθυμίσω, ότι πυρηνικό στοιχείο όλων των λαϊκισμών είναι μια συγκεκριμένη έγκληση του λαού ως υποκείμενου, ένα «ρητορικό στυλ», το οποίο εξαρτάται από εγκλήσεις στο λαό. Εντούτοις, κάθε έγκληση προς τον λαό δεν συνιστά αυτομάτως λαϊκισμό. Εκείνο που μετασχηματίζει μια λαϊκή έγκληση σε λαϊκίστικη είναι η πολεμική ρητορική της δομή.

Μερικά από  τα χαρακτηριστικά στοιχεία  του λαϊκισμού είναι :

α) η προσωπική έγκληση, στο λαό. β) η επιδεικτική υπεράσπιση της «εθνικής ταυτότητας», (η οποία θεωρείται ότι απειλείται), γ) η συστηματική εργαλειακή εκμετάλλευση  συλλογικών  μορφών μνησικακίας, δ) η καταγγελία της παρακμής, ε) η ανάδειξη ενός λαϊκού δημαγωγού ηγέτη και ε) η συστηματική προσφυγή σε δημαγωγικά κλισέ.[3]

Ο τηλελαϊκισμός

Επιπλέον οι Μεταδημοκρατίες μας απειλούνται  από τον τηλελαϊκισμό της λεγόμενης Trash TV. Στο έργο «1984» του ’Οργουελ το Minitrue (Ministry of true) διέθετε ειδικό τμήμα στο οποίο παράγονταν σκουπιδοεφημερίδες, που δεν περιείχαν τίποτε άλλο εκτός από αθλητικές ειδήσεις, εγκλήματα κι αστρολογία, αισθηματικές νουβέλες των πέντε λεπτών, ταινίες σεξ και αισθηματικά τραγούδια, που έχουν συντεθεί αποκλειστικά με μηχανικά μέσα, σ' ένα ειδικό καλειδοσκόπιο. Τα διάφορα ρεάλιτυ-σώους σε στυλ Big Brother δημιουργούν την εντύπωση του νατουραλισμού, δηλαδή κάτι που συμβαίνει «φυσιολογικά». Παρατηρούμε άλλους σαν τους εαυτούς μας, να πράττουν αναγνωρίσιμα πράγματα. Το κοινότυπο φαίνεται «αυθεντικό».[4]

Ο εθνολαϊκισμός

Μια ακόμα διάκριση  αφορά στην έννοια του εθνολαϊκισμού, ένα πρωτότυπο φαινόμενο που συνθέτει νέου τύπου ταυτότητες. Συνθέτει την ιδέα της αγάπης του έθνους με τα λαϊκά στρώματα, ως αναπλήρωσης αυτού που νομίζουν, ότι τους έχουν στερήσει. Συνθέτει μια νέα ηθική, όπου η επίδειξη μικροαστικής κακομοιριάς και παράπονου συνέπλεε με την επίδειξη ενός καταναλωτικού νεοπλουτισμού. Στον εθνολαϊκισμό το κυρίαρχο συναίσθημα είναι μια ειδική στάση, όχι απλά ο φθόνος ούτε η οργή αλλά αυτό που ο Μαξ Σέλλερ ορίζει ως μνησικακία, ένα [συναίσθημα που] μηρυκάζει και ανασυνθέτει άλλα πικρά συναισθήματα: την κακεντρέχεια, τον φθόνο, το μίσος»[5]

Φυσικά η κρίση μετέτρεψε κάποιες φορές τον υπόκωφο εθνολαϊκισμό σε ανοιχτό και ξεκάθαρο εθνικισμό και φασισμό ή ακόμη και εθνικοσοσιαλισμό. Όμως τα διάφορα ναζιστικά και φασιστικά μορφώματα δεν θα  μπορούσαν να «ανθίσουν» ως άνθη του κακού, παρά μόνο στην διάχυτη και πανταχού παρούσα σήμερα στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια  ατμόσφαιρα του  εθνολαϊκισμού.

Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, μια κρίσιμη καμπή στην διαμόρφωση  αυτού του κλίματος αποτέλεσε και η ιντερνετική διαμάχη για το περιβόητο βιβλίο της Ιστορίας της Έκτης  Δημοτικού κατά τα χρόνια 2006 -2007. Κρίσιμη, γιατί ανέδειξε πόσο ευεπίφορος είναι ο χώρος του ιντερνέτ και των μπλόγκς σε εθνολαϊκίστικα ιδεολογήματα, αλλά και γιατί εμπέδωσε την αντίληψη, ότι η Ιστορία δεν είναι υπόθεση των ιστορικών αλλά του εντελώς αόριστα προσδιοριζόμενου «λαού», ο οποίος έχει «δικαίωμα στη μνήμη», δηλαδή στη μνήμη, που του παραδόθηκε μέσα από ήδη επεξεργασμένα ιδεολογικά σχήματα. Βέβαια η επίκληση του λαού χρησίμευε και στους διαφόρους χειραγωγούς εναντίον αυτού, που οι ίδιοι ονόμασαν «αναθεωρητισμό της  Ιστορίας».

Ποιά είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της ανάπτυξης  του εθνολαϊκισμού στη χώρα μας;

α) το ιδεολογικό ζήτημα της ιστορίας (για παράδειγμα στο παραπάνω σχολικό βιβλίο ιστορίας)

β) η διάδοση μέσω του ιντερνέτ και των μπλογκς, μιας δομής λόγου που θυμίζει παράλληλους μονόλογους

γ) τα εδώ και χρόνια κυρίαρχα εθνολαϊκιστικά κηρύγματα και εκδηλώσεις που καλλιεργούνται από εκπροσώπους της Εκκλησίας

δ) τα συναισθήματα (βλέπε αγανακτισμένοι, και την επακόλουθη βία της κρίσης)

Σε ότι αφορά τους αγανακτισμένους και τον συναισθηματικό λόγο τους, έχω να πω τα εξής: Η αυτοπροβολή του εθνολαϊκισμου συνδέεται και με την οικειοποίηση από μέρους του ενός συναισθηματικού πολιτικού λόγου. Γιατί στις μέρες μας το συναίσθημα φαίνεται να έχει πάρει διαζύγιο από την ορθολογικότητα. Το να σκέφτεσαι σήμερα ορθά, σημαίνει να σκέφτεσαι με ισομέρεια και ταχύτητα, να αφαιρείς το βάθος των πραγμάτων, να μη βουλιάζεις στην υποκειμενικότητα του πάθους. Έτσι το συναίσθημα, ως φαντασιακή επίκληση της αγάπης, η εργαλειακή χρήση του συναισθήματος ως τηλεοπτικού μελό, συνοδεύει τον σύγχρονο εθνολαϊκιστικό λόγο. Ο σύγχρονος εθνολαϊκιστής, που εμφανίζεται ως Homo sentimentalis, πρέπει να προσδιοριστεί, όχι ως πρόσωπο που δοκιμάζει συναισθήματα (γιατί όλοι είμαστε ικανοί να τα δοκιμάσουμε) αλλά ως πρόσωπο που τα έχει αναγάγει σε αξίες.

Στους «αγανακτισμένους» είχαμε την κυριαρχία του ρόλου του συναισθήματος και του βιώματος στην πολιτική έκφραση και συγκεκριμένων στόχων. Είχαμε δηλαδή μία καταναλωτική αντίληψη της πολιτικής: η πολιτική ως λίγο-πολύ ένα ακόμη προϊόν που καταναλώνεται, με σκοπό την πρόκληση όσο δυνατόν μεγαλύτερης απόλαυσης, μια λογική εμφανώς επηρεασμένη από την ιδεολογία του ηδονιστικού ατομικισμού και τη λατρεία του ατόμου–καταναλωτή. Τι άλλο από την διάψευση της ιδεολογίας αυτοπραγμάτωσης, όπου όλοι δικαιούνταν να «φτάσουν στα όνειρα τους», όνειρα καταναλωτικά εν τέλει.

Θέλω εδώ να αναφέρω δυο ακόμα μεταβλητές οι οποίες υποδαυλίζουν τον σύγχρονο ελληνικό ακροδεξιό εθνολαϊκισμό:

α) Η οικονομική κρίση, η οποία δημιουργεί συνθήκες πολέμου «όλων εναντίον όλων».

β) Τα μεταναστευτικά ρεύματα που εισρέουν στην χώρα αφυπνίζοντας τον (πάντα υπάρχοντα) ρατσισμό των Ελλήνων.

Αναφέρομαι στους πρόσφυγες, τους μετανάστες, που θεωρούνται όλο και περισσότερο, πως αποτελούν σήμερα «περιττές υπάρξεις». Ο ακροδεξιός εθνολαϊκισμός στις μεταδημοκρατίες μας διαστρέφει μια διάχυτη υπαρκτή αίσθηση δυσφορίας. Ο ακροδεξιός εθνολαϊκιστικός λόγος αποκτά εξαρχής ένα σχεδόν σαρκικό πλεονέκτημα. Ο εχθρός για αυτόν δεν είναι απρόσωπος, οι δυσνόητες λειτουργίες του καπιταλισμού ή η απορύθμιση που προκαλεί ο νεοφιλελευθερισμός. Ο εχθρός, ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι ο μετανάστης. «Εξαθλιωμένος, κακοντυμένος, μυρίζει άσχημα, μας κλέβει τις δουλειές», «αυτή είναι η αλήθεια που σας την κρύβουν» λέει η σύγχρονη ακροδεξιά. Η εργαλειακή χρήση του συναισθήματος βρίσκεται στον πυρήνα του σύγχρονου ακροδεξιού λαϊκισμού.

Ο εθνολαϊκισμός του υπεδάφους

Τα ζητήματα των φυσικών πόρων, κυρίως δε του πετρελαίου, ασκούν μια μεγάλη γοητεία και σε ένα ρεύμα που μπορούμε να ονομάσουμε  «ο εθνολαϊκισμός του υπεδάφους». Το βασικό ιδεολόγημα του ρεύματος αυτού είναι, ότι υπάρχει ένας ανεκμετάλλευτος ορυκτός πλούτος, ο οποίος θα μπορούσε να σώσει την ελληνική οικονομία, και λόγω της προδοτικής διαπλοκής των ελληνικών ελίτ δεν αξιοποιείται. Στην πρόσφατη αυτή παραλλαγή του εθνολαϊκισμού  το υπέδαφός μας  είναι αντάξιο της αναμφισβήτητης υπεροχής μας, και με μια έννοια δεν είναι δυνατόν να είναι υποδεέστερο των υπεδαφών άλλων λαών.

Έτσι  αναδεικνύεται ο μυστικισμός του εδάφους, στο οποίο ξαναγυρνάμε πέφτοντας, για να ανακτήσουμε δυνάμεις σαν τον μυθικό Αίαντα. Τα άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία αυτού του ιδεολογήματος είναι, ότι εμπεριέχει την κατάσταση του επείγοντος (μια άμεση δηλαδή οικονομική πρόταση για την επίλυση της κρίσης), το στοιχείο της Γης (ιερό σε όλες της παραλλαγές του εθνικισμού) καθώς και μια υποψία προδοσίας, ότι δηλαδή κάποιοι μας εμποδίζουν να εκμεταλλευτούμε τον πλούτο, που δικαιωματικά μας ανήκει [6]

Ο λαϊκισμός της οικολογικής τοπικότητας

Στον αντίποδα, είδαμε γύρω από τις Σκουριές  να αναπτύσσεται ένα γνήσιο λαϊκό κίνημα  με δεκάδες  χιλιάδες διαδηλωτές – το μαζικότερο των τελευταίων ίσως ετών, αλλά και το πρώτο που συσπειρώνεται γύρω από αιτήματα οικολογικού τύπου. Δεν είναι ένα κίνημα που αφορά μόνον την ποιότητα ζωής, είναι κίνημα που αγκαλιάζει και επαγγέλματα που απειλούνται από την πλήρη καταστροφή, όπως γεωργούς, μελισσοκόμους, τουριστικές επιχειρήσεις, ψαράδες κ.ά. Πάντως το κίνημα αυτό δεν μπορεί να ονομαστεί ταξικό, καθώς υπερέβαινε ταξικούς προσδιορισμούς, ούτε βέβαια  εθνολαϊκιστικό -  συνδέει πολύ γρήγορα το τοπικό με το διεθνιστικό – καθώς απλούστατα συναντάται με ανάλογα κινήματα που έχουν αναδυθεί στα Βαλκάνια. Σε αυτά τα κινήματα οικολογικού τύπου – που συνδέουν το λαϊκό με το τοπικό, την αγάπη για τον τόπο με το παγκόσμιο, την αειφορία με την κινητοποίηση, μπορούμε να διακρίνουμε τους ελπιδοφόρους λαϊκισμούς – populism – με την παλιά κινηματική τους έννοια.

Επιμύθιο 

Δυο χρόνια μετά την ομιλία, από την οποία προέκυψε το παραπάνω άρθρο,^[7] δυο μεγάλες  εκπλήξεις περίμεναν, μεταξύ πολλών άλλων, το ελληνικό εκλογικό σώμα. Η πρώτη  αφορούσε την άνοδο ενός ναζιστικού κόμματος, της Χρυσής Αυγής, που εισήλθε στο ελληνικό κοινοβούλιο ακολουθώντας τα λόγια του Γκαίμπελς από το 1928: «Θα μπούμε στο Ράιχσταγκ για να εφοδιαστούμε από το οπλοστάσιο της δημοκρατίας με τα όπλα της. Θα γίνουμε βουλευτές για να εξουδετερώσουμε το πνεύμα της Βαϊμάρης, χρησιμοποιώντας το ίδιο. Εάν η δημοκρατία είναι τόσο ηλίθια ώστε να μας δώσει το ελεύθερο, και μάλιστα και βουλευτική αποζημίωση για αυτό, είναι θέμα δικό της.[ ...] Ερχόμαστε ως εχθροί! Όπως ο λύκος που πέφτει σε κοπάδι προβάτων, έτσι ερχόμαστε. Τώρα δεν είστε πλέον μεταξύ σας! Και δε θα έχετε μεγάλη χαρά με εμάς!»^[8]

Η δεύτερη έκπληξη αφορούσε την κυβέρνηση συμμαχίας ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ: ο ΣΥΡΙΖΑ, ένα  αριστερής καταγωγής κόμμα, έγινε κυβέρνηση μαζί με το δεξιό, εθνολαϊκιστικό  κόμμα, ΑΝΕΛ δυο φορές, τον Ιανουάριο αλλά και τον Σεπτέμβριο του  2015. Πρόδρομος της παράδοξης συνύπαρξης Αριστεράς-Δεξιάς ήταν οι «πλατείες» και οι «αγανακτισμένοι» του  2011. Κι εδώ επισημαίνουμε μια σιωπηλή παράλειψη: ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ, επί ηγεσίας Αλαβάνου, υποστήριξε την εξέγερση του «Δεκέμβρη του 2008», αποφεύγει  πλέον κάθε αναφορά σ' αυτήν. Αντίθετα, αναφέρεται συστηματικά στις «πλατείες» και στο «κίνημα των αγανακτισμένων». Ο Δεκέμβρης του 2008 έδειχνε το βάραθρο της εξέγερσης, την σχάση του πολιτικού, το χάος του πραγματικού πίσω από την φαντασίωση. Αντίθετα, οι πλατείες  των αγανακτισμένων  θεμελίωσαν την φαντασίωση, μιας εύκολης λύσης: της «Πολιτικής χωρίς το Πολιτικό», της «άμεσης» Δημοκρατίας, της απολιτικής «εθνικής ενότητας».

Κεντρικό σημαίνον των κυβερνήσεων ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ γίνεται ο λαός: στον προγραμματικό του λόγο ως Κυβέρνηση, τον Ιανουάριο του 2015, ο πρωθυπουργός Τσίπρας δήλωνε ταπεινά: „Η σημερινή κυβέρνηση μπορεί απλά να είναι η φωνή αυτού του λαού, στην τιμή και την ιστορία, που κουβαλά αυτός ο λαός, εμείς μόνο η θέλησή του μπορούμε να είμαστε." "Είμαστε σάρκα από τη σάρκα αυτού του λαού“ δήλωνε επίσης περήφανος ο ηγέτης του κυβερνώντος αριστερού κόμματος, ενσαρκώνοντας μεταφυσικά τον λαό. ’’Είμαστε κάθε λέξη από το Σύνταγμα αυτής της χώρας και αυτό θα υπηρετήσουμε μέχρι τέλους“’^[9] ξεχνώντας  ότι το Σύνταγμα είναι κυρίως ένα νομικό και όχι ιερό κείμενο, και πως το να ισχυρίζεται κάποιος - κόμμα ή πρόσωπο - ότι το ενσαρκώνει, τότε είναι σα να λέει l'état, c'est moi. Διότι η έννοια του Συντάγματος έγκειται ακριβώς στο ότι περιλαμβάνει όλους: δεν είναι προσωποποιημένο το Σύνταγμα, είναι «δικό τους και δικό μας» και  η λέξη «Λαός»  όταν την χρησιμοποιούμε για να νομιμοποιήσουμε την δική μας πολιτική πράξη, θυμίζει την επίκληση του Θεού από τους λογής-λογής φονταμενταλιστές: «Θεού θέλοντος» - «ο Λαός το θέλει».

 „Πιστεύω στις επόμενες ημέρες θα έχουμε συμφωνία“, δήλωνε το καλοκαίρι του 2015 ο  πρωθυπουργός Τσίπρας, για να προσθέσει: „Σε περίπτωση, όμως, που δεν έχουμε λύση εντός του πλαισίου τότε θα τεθεί στην κρίση του ελληνικού λαού“.^[10] Όμως το δημοψήφισμα του καλοκαιριού πραγματοποιήθηκε ως μια μάλλον παγκόσμια πρωτοτυπία: ένα δημοψήφισμα, όπου ο λαός δεν αποτελούσε τον τελικό κριτή μιας νομικής-πολιτειακής διαδικασίας, όπως π.χ. το δημοψήφισμα του 1974 για το είδος του πολιτεύματος της χώρας (προεδρευομένη ή βασιλευομένη Δημοκρατία) αλλά χρησιμοποιήθηκε απλώς ως εργαλείο στήριξης στις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης. Εν τέλει, ο ηγέτης μετάτρεψε το «Όχι» σε «Ναι» στη συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, που σφραγίστηκε με το λεγόμενο «τρίτο Μνημόνιο».

Συνήθως οι λαϊκισμοί χρησιμοποιούν εργαλειακά τα συναισθήματα που διεγείρουν. Το  2011  μαζί με τα πρώτα  Μνημόνια ξέσπασε η «οργή του Λαού» και η «αγανάκτηση» των πλατειών η οποία αξιοποιήθηκε πολλαπλώς και από πολλούς στα επόμενα χρόνια. Το κεντρικό σύνθημα του ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές του Ιανουαρίου 2015 ήταν η «Ελπίδα», ένα ζεστό και θετικό συναίσθημα. Όμως, κάτω από τα ρητά, προγραμματικά συναισθήματα κείτονται τα υπόκωφα και, κάτω από την τελευταία αναλαμπή ελπίδας, η απόγνωση. Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου το τρίτο Μνημόνιο, η αποδοχή της πραγματικότητας - ως καλυμμένος  κυνισμός - αντικατέστησε  εν μέρει την πολιτική του Λαϊκισμού και της Ελπίδας. Μένει να δούμε την συνέχεια ή το τέλος (αυτής) της ιστορίας.

Πέτρος Θεοδωρίδης, Θεσσαλονίκη

---

[1] Κόλιν Κράουτς: Μεταδημοκρατία, μτφ Αλέξανδρος Κιουπκιολής,  εκδ. Εκκρεμές, 2006.

[2]  Βλ.  σχετικά τις πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις του Giorgio Agamben Homo Sacer: Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, επίμετρο Γιάννης Σταυρακάκης, Scripta, Αθήνα 2005, σ. 270-275.

3] Βλ μ. α , Νίκος  Δεμερτζής: Λαϊκισμός  και Μνησικακία , Επιστήμη και Κοινωνία , Άνοιξη 2004  τεύχη 12 σ 83 κ.ε

[4] Βλ, Πέτρου Θεοδωρίδη: Δυσφορία στη Δημοκρατία , στο Πέτρου Θεοδωρίδη , η Απατηλή Υπόσχεση της Αγάπης ,  εκδ .ΕΝΕΚΕΝ ,  2012  σ 225 κ.ε

[5] Το άρθρο είναι αναρτημένο στο Διαδίκτυο  στο Μπλογκ «Αποσπερίτης»  με τίτλο  Εθνολαϊκισμός  και Θεσσαλονίκη (μια ομιλία του Πέτρου Θεοδωρίδη ). Επίσης έχει δημοσιευτεί στο περιοδικό Αντιτετράδια της εκπαίδευσης

^[6] Βλ σχετικά το  άκρως ενδιαφέρον άρθρο στο μπλόγκ  Left Liberal Synthesis Friday, December 24, 2010 Εθνοχαρδαβελλισμός του υπεδάφους, http://leftliberalsynthesis.blogspot.com.es/2010/12/blog-post_24.html

[7] Εισήγηση  στο συνέδριο „Populism, Political Ecology  and the Balkans“, που οργάνωσε το Green  Institute, Greece,  23-26/5/2013 με τίτλο: Λαϊκισμός  και Μεταδημοκρατία.

^[8] στο άρθρο του στην εφημερίδα Der Angriff, 30 Απριλίου 1928, με τίτλο : «Τι θέλουμε στην Βουλή».

^[9] http://www.avgi.gr/article/5296927/al-tsipras-eimaste-kathe-lexi-apo-to-suntagma-autis-tis-xoras-kai-auto-tha-upiretisoume-mexri-telous

^[10]ww.star.gr/Pages/Politiki.aspx?art=274832&artTitle=epimenei_sto_dimopsifisma_o_tsipras_tha_milisei_o_laos_ean_den_yparxei_symfonia

*Το άρθρο βασίζεται σε μια ομιλία του συγγραφέα στο συνέδριο „Populism, Political Ecology  and the Balkans“, που οργάνωσε το Green  Institute, Greece,  στις 23-26 Μαΐου 2013 στη Θεσσαλονίκη, με τίτλο: Λαϊκισμός  και Μεταδημοκρατία

ttp://exantas.de/magazine/dezember-2015/

Dezember 2015 – Exantas e.V

exantas.de

Παλιά και νέα διακινδύνευση της δημοκρατίας και ο ρόλος των πολιτών Γιώργος Β. Ριτζούλης..Aναδημοσίευση απο το Μετά την κρίση

Τρίτη, 6 Δεκεμβρίου 2016

Παλιά και νέα διακινδύνευση της δημοκρατίας και ο ρόλος των πολιτών

Το σύστημα, δηλαδή η αγορά και οι κρατικοί ή δια/υπερ-κρατικοί θεσμοί με τα μέσα τους, το χρήμα και την πολιτική εξουσία, έχουν την ικανότητα να δημιουργούν διαρκώς περισσότερες προσδοκίες ατομικής ευημερίας και ανόδου (ή έστω σταθερότητας), από όσες μπορεί να καταναλώσει, δηλαδή να απομυθοποιήσει, ο μέσος πολίτης στον πραγματικό κόσμο της καθημερινής του ζωής. 

Μέχρι χθες, στη διάρκεια της τριακονταετίας 1980-2008, αυτές τις μεγάλες προσδοκίες στην ευρωπαϊκή και αμερικανική Δύση τις δημιουργούσε ο οικονομικός φιλελευθερισμός και οι πολιτικές που τον στήριζαν. Δηλαδή η αχαλίνωτη έκρηξη του τριτογενούς τομέα της οικονομίας και κυρίως η διόγκωση των περιουσιακών στοιχείων μέσω του απελευθερωμένου από ρυθμίσεις χρηματοπιστωτικού συστήματος και των συνακόλουθων του (π.χ. τιμές ακινήτων). Σήμερα που αυτή η πηγή προσδοκιών αποδείχθηκε βραχύβια ή και απατηλή, τις νέες προσδοκίες σταθεροποίησης ή και επανόρθωσης δημιουργούν για λογαριασμό του συστήματος οι πολιτικές του δεξιού λαϊκισμού και της «ταυτότητας», με την υπόσχεση της περιχαράκωσης στο εθνικό κράτος και του εξοβελισμού των «άλλων» αλλά κυρίως με μια επιθετική ρητορική (χωρίς πραγματικό περιεχόμενο) εναντίον των ελίτ. 

Από τον (πλουτο)φιλελευθερισμό ως πηγή προσδοκιών περνάμε στη φάση του πλουτο-λαϊκισμού (Μάρτιν Γουλφ).

Από τη σκοπιά αυτή, δηλαδή άν δούμε το «σύστημα» όπως το ορίζει η Κριτική Θεωρία, το τεράστιο σφάλμα όλου του κλασικού δημοκρατικού πολιτικού φάσματος και ιδίως της Αριστεράς, είναι ότι παίρνει τις μετρητοίς τη ρητορική του δεξιού λαϊκισμού και τον αντιμετωπίζει ως πραγματική αντισυστημική δύναμη. Και η μεν σοσιαλδημοκρατική Αριστερά (για την ακρίβεια η φιλελεύθερη μετάλλαξή  της μετά το 1990) θεωρεί αυτή την υποτιθέμενη αντισυστημική φύση του δεξιού λαϊκισμού ως κάτι κακό, ή μάλλον ως τον πυρήνα της κακότητάς του, ενώ αντίθετα, η λεγόμενη ριζοσπαστική συχνά την θεωρεί ως κάτι οιονεί καλό, ή έστω ως το «μικρότερο κακό» σε σχέση με τον φιλελευθερισμό του κλασικού συντηρητισμού ή της «νέας σοσιαλδημοκρατίας». Πλανώνται και οι δύο πλάνην οικτράν. Ο ακροδεξιός λαϊκισμός, ως γεννήτορας προσδοκιών και ισχυρός κατασκευαστής πολιτικής ηγεμονίας έχει σήμερα τον ίδιο λειτουργικό, συστημικό ρόλο που είχε το 1980 ο πρώιμος νεοφιλελευθερισμός της Μ. Θάτσερ και του Ρ. Ρέηγκαν. Ίσως και κάτι παραπάνω και πιο επικίνδυνο. Ακόμη και το τεστ της χονδροειδούς εμπειρικής πραγματικότητας είναι αμείλικτο: Αλήθεια, είδαμε κανέναν από τους νέους δεξιούς λαϊκιστές δημαγωγούς που να μην είναι πάρα πολύ πλούσιος και να μην έχει εγκατεσπαρμένα τεράστια περιουσιακά στοιχεία σε φορολογικούς παραδείσους; 

© The Guardian

Το γιατί ο πλουτο-φιλελευθερισμός εξαντλείται ως πηγή προσδοκιών, τουλάχιστον στη Δύση, το εξηγεί πειστικά κάποιος που διετέλεσε υψηλόβαθμος λειτουργός των διακρατικών και κρατικών θεσμών του συστήματος, ο Τούρκος οικονομολόγος Κεμάλ Ντερβίς. Υπήρξε η αυταπάτη (ή απάτη), λέει, της πίτας που μεγαλώνει και από το μεγάλωμά της επωφελούνται όλοι, πλούσιοι και φτωχοί: Το περιβόητο «παιχνίδι win-win», μια από τις ισχυρότερες αλλά και πιο αποπλανητικές εικασίες, ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους των κατεστημένων αντιλήψεων στην οικονομία και στην πολιτική της χαμένης τριακονταετίας. Αποδείχτηκε ότι δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα, λέει ο Ντερβίς.
Και δεν βγάζει βεβιασμένο συμπέρασμα. Μια ματιά στους δείκτες ανισότητας Gini και την εξέλιξή τους αυτά τα χρόνια της φούσκας στις χώρες της Δύσης (ιδιαίτερα στις ΗΠΑ και στη Νότια Ευρώπη), αξίζει όσο πολλοί τόμοι με οικονομικές και κοινωνιολογικές θεωρίες. Και συνεχίζει ο Ντερβίς: Θα χρειαστεί επανόρθωση, και αυτό σημαίνει αναδιανεμητικές πολιτικές, οι οποίες δεν είναι «παιχνίδι win-win». Για να αποζημιωθούν οι αδύναμοι, θα χρειαστεί να χάσουν κάτι οι πλούσιοι (Kemal Derviş: The Win-Win Fantasy of Liberal Democracy). 

Αυτό όμως είναι κάτι που ούτε μπορεί, ούτε θέλει ο δεξιός λαϊκισμός. Και ποιός θα μπορέσει και θα θελήσει να το κάνει, και μάλιστα παλεύοντας με την πραγματικότητα, με τον σκληρό κοινωνικό και ταξικό της πυρήνα και μέσα στον πολωτικό αλλά πολυπολικό δημοκρατικό ανταγωνισμό που αυτός συνεπάγεται - και όχι παίζοντας τα συμβολικά διπολικά πολιτικά παιχνίδια με «κενά σημαίνοντα» αριστερού λαϊκισμού εναντίον δεξιού λαϊκισμού; Ποιός, άν όχι μια αναζωογονημένη (ή μήπως αναστημένη εκ νεκρών) δημοκρατική, ορθολογική και συνάμα ριζοσπαστική αριστερή πολιτική;

Το τελευταίο μάς εισάγει απευθείας στο πραγματικό πεδίο πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων της νέας εποχής, της μετά την Brexit και την εκλογή Τραμπ.

Στην εποχή του (πλουτο)φιλελευθερισμού η διακινδύνευση αφορούσε τον ένα πυλώνα της δημοκρατίας, την υπόσχεσή μιας κατά το δυνατόν πραγματικής ισότητας των νομικά ίσων πολιτών. Στην εποχή του πλουτο-λαϊκισμού στη Δύση ο δημοκρατικός πυλώνας της ισότητας θα συνεχίσει να διακινδυνεύεται εξίσου, ή και περισσότερο. Η σκληρή πλουτο-λαϊκίστικη Δεξιά θα στηριχτεί στην απέχθεια μεγάλου μέρους της κοινωνίας για το (διάτρητο, αλλά τι προτείνεται στη θέση του;) κράτος πρόνοιας - την απέχθεια αυτή τη βλέπουμε ήδη πολύ έντονη και σε δημοσκοπήσεις στην Ελλάδα - για να το υπονομεύσει ακόμη περισσότερο. Φυσικά, με το αζημίωτο. Αλλά τώρα θα κινδυνεύσει, ακόμη και εντός του εθνικού κράτους στη Δύση, επίσης και ο άλλος πυλώνας της δημοκρατίας, η υπόσχεση του κράτους δικαίου, με τις συνταγματικές εγγυήσεις των δικαιωμάτων του πολίτη και του ανθρώπου. 

«Η δημοκρατία δεν είναι ποτέ δεδομένη, ούτε χαρίζεται, αλλά πάντοτε βρίσκεται σε κίνδυνο. Δεν ήρθε ακόμη η ώρα που θα είναι πολύ αργά για να το συνειδητοποιήσουμε» (Albrecht von Lucke).

Γιώργος Β. Ριτζούλης

ΥΓ.: Και ποιός ο ρόλος των πολιτών στα τεκταινόμενα; Μολονότι οι δημαγωγοί γεννήτορες απατηλών προσδοκιών, χθές οι φιλελεύθεροι, σήμερα οι ακροδεξιοί λαϊκιστές, ήταν και είναι οι ισχυροί του κόσμου τούτου, «η κοινωνία δεν είναι κοπάδι προβάτων» (Hans Magnus Enzensberger) και τα άτομα δεν μπορούν να αποφύγουν το βάρος της ευθύνης για τις αποφάσεις και για τη στάση τους. Οι αποπτωχευμένοι Αμερικανοί πολίτες που ψήφισαν τον υπερπλούσιο δημαγωγό δεν είναι αθώα θύματά του, οι Ιταλοί που καλοβλέπουν την ρατσιστική διασπαστική Λέγκα ή τον κωμωδιακό Πεντάστερο πρωτο-φασισμό χρεώνονται εξίσου για τη στάση τους. Και στο τέλος, όταν όλα πηγαίνουν στραβά, αυτοί αλλά μαζί τους και άλλοι, αθώοι, θα κληθούν στο ταμείο για τον λογαριασμό και θα πληρώσουν βαρύτατο τίμημα.

«Τελικά θα δικαιωθεί η απαισιόδοξη πρόβλεψη ότι θα υπερισχύσουν οι διαπλεκόμενες πολιτικές και οικονομικές ομάδες συμφερόντων; Ή η κρίση μπορεί να αποδειχθεί σήμερα μια ευκαιρία; Μια ευκαιρία να δημιουργηθεί μια προοπτική» [...] που θα βάλει «φραγμό στην υπονόμευση του μέλλοντος και της δημοκρατίας. Σε τελευταία ανάλυση, όλα εξαρτώνται από εμάς τους ίδιους, τους πολίτες» (από την Εισαγωγή της Ρούλας Γκόλιου στον Β' Τόμο της ελληνικής έκδοσης του συλλογικού έργου Δημοκρατία ή Καπιταλισμός - Η Ευρώπη σε Κρίση).

Μάρτιν Γουλφ: «Πλουτο-λαϊκισμός», ο γάμος της πλουτοκρατίας με τον δεξιό λαϊκισμό - Οικονομικές συνέπειες της εκλογής Τραμπ 

  

Γιούργκεν Χάμπερμας: Χρειαζόμαστε δημοκρατική πόλωση. Πόλωση των δημοκρατικών κομμάτων μεταξύ τους 

  

Άλμπρεχτ φον Λούκε: Η φιλελεύθερη Σοσιαλδημοκρατία και η «πολιτισμική» Αριστερά της γενιάς του '68 απέτυχαν. Μέρος Α΄ - Η εκλογή Τραμπ ορόσημο αλλαγής εποχής. Μέρος Β΄ - Η ΕΕ γεωπολιτικό μαλακό υπογάστριο, η δυνατότητα της δημοκρατικής πόλωσης 

  

Kemal Derviş (Project Syndicate): The Win-Win Fantasy of Liberal Democrac