Οι κλιματικές αλλαγές από την αρχαιότητα ως σήμερα. Ο Μεγάλος Λιμός.ketivasilakou.blogspot.com|Από Καίτη Βασιλάκου/αναδημοσιευση

Καίτη Βασιλάκου

4 Ιανουαρίου στις 1:42 μ.μ. ·

http://ketivasilakou.blogspot.gr/2017/01/blog-post.html#more

Οι κλιματικές αλλαγές από την αρχαιότητα ως σήμερα. Ο Μεγάλος Λιμός.

Η κλιματική αλλαγή που παρατηρούμε σήμερα μας προκαλεί πολλές ανησυχίες. Έχουμε μάθει να ζούμε σε ένα κλίμα λίγο πολύ σταθερό γν...

ketivasilakou.blogspot.com|Από Καίτη Βασιλάκου

Η κλιματική αλλαγή που παρατηρούμε σήμερα μας προκαλεί πολλές ανησυχίες. Έχουμε μάθει να ζούμε σε ένα κλίμα λίγο πολύ σταθερό γνωρίζοντας από ποιους κινδύνους πρέπει να προφυλαχτούμε και παίρνοντας τα μέτρα μας.

Όταν όμως το κλίμα εμφανίζεται ασταθές, δεν ξέρουμε τι μας περιμένει την άλλη μέρα. Θα έχουμε πλημμύρες; Θα έχουμε τυφώνες; Θα έχουμε εκτεταμένη ξηρασία; Θα έχουμε επέλαση χιονιού; Θα παγώσουμε; Θα λιώσουμε από τη ζέστη; Η προγραμματισμένη ζωή μας ανατρέπεται και όχι μόνο αυτό. Άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από τα αναπάντεχα ακραία καιρικά φαινόμενα, περιουσίες καταστρέφονται, η οικονομία επιβαρύνεται, η καθημερινή ζωή δεν είναι πια και τόσο ασφαλής.

Ωστόσο, αυτό που βιώνουμε σήμερα εμείς, το βίωσαν οι άνθρωποι και σε παλαιότερες εποχές και μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις το βίωσαν εξαιρετικά δραματικά.

Ας κάνουμε μια μικρή αναδρομή στο παρελθόν ξεκινώντας από την αρχαιότητα. Διακρίνουμε έξι περιόδους με κλιματική αλλαγή που είχαν επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή των κατοίκων της Ευρώπης – και όχι μόνο.

1.

Ρωμαϊκή θερμή περίοδος (250 πΧ - 400 μΧ περίπου)

Είναι μια εποχή ασυνήθιστα ζεστού καιρού σε Ευρώπη και Βόρειο Ατλαντικό.

Ο Θεόφραστος (371- 287 πΧ) αναφέρει ότι οι φοινικιές μπορούν να αναπτυχθούν στην Ελλάδα, αν τις φυτέψουμε, αλλά δεν μπορούν να δώσουν καρπό. Ακριβώς το ίδιο ισχύει και σήμερα στον τόπο μας, πράγμα το οποίο αποδεικνύει ότι οι θερμοκρασίες του 4^ου και 5^ου αιώνα πΧ  είναι πάνω κάτω ίδιες με τις σημερινές στην περιοχή μας.

Εκτός από τον Θεόφραστο έχουμε και άλλες γραπτές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν ότι το κλίμα στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είναι βασικά το ίδιο από το 2000 πΧ.

2.

Η κλιματική αλλαγή του 535-536 μΧ

Το κλίμα γίνεται απότομα ψυχρό και καταστρέφονται οι σοδειές. Ένα εκτεταμένο πέπλο ατμοσφαιρικής σκόνης εξαπλώνεται, πιθανόν στάχτη από μια μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη στους τροπικούς ή ίσως από ένα μετεωρίτη, του οποίου τα συντρίμμια έπεσαν στη Γη.

Οι επιπτώσεις επηρέασαν ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη προκαλώντας καιρικά φαινόμενα εκτός της εποχής τους, καταστροφή της συγκομιδής και λιμό.

Ο βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος  που εξιστορεί τον πόλεμο του Ιουστινιανού κατά των Βανδάλων αναφέρει για το έτος 536 μΧ: «Κατά τη διάρκεια  αυτής της χρονιάς ένας πολύ κακός οιωνός εμφανίστηκε. Γιατί ο Ήλιος απέπνεε το φως του χωρίς λάμψη... και έμοιαζε υπερβολικά σαν να επρόκειτο για έκλειψη Ηλίου, καθώς οι ακτίνες του ήταν θολές».

Από άλλες πηγές της εποχής μαθαίνουμε ότι στην Κίνα επικράτησαν χαμηλές θερμοκρασίες και ότι έπεσε χιόνι τον Αύγουστο. Στη Μέση Ανατολή, την Κίνα και την Ευρώπη απλώθηκε μια πυκνή, ξηρά ομίχλη.

3.

950-1250 μΧ περίπου: Η Μεσαιωνική Θερμή Περίοδος

Είναι η πιο θερμή περίοδος των τελευταίων 2000 χρόνων στο Βόρειο Ημισφαίριο με εξαίρεση την εποχή μας.

Στην Ευρώπη η κλιματική αυτή αλλαγή θεωρείται ότι έφερε ευημερία, καθώς τα καλοκαίρια ήταν εκτεταμένα και οι χειμώνες ήπιοι. Η γεωργική παραγωγή αυξήθηκε και παρουσιάστηκε ποικιλομορφία καλλιεργειών στη Β. Ευρώπη. Οι Σκανδιναβοί αρχίζουν τα μακρινά τους ταξίδια και φτάνουν μέχρι τον Νέο Κόσμο. Νορβηγοί έποικοι εγκαθίστανται  στην Ιρλανδία και τη Γροιλανδία. Ο πληθυσμός της Ευρώπης πολλαπλασιάζεται.

Πιθανές αιτίες: αύξηση της ηλιακής ακτινοβολίας, μείωση της ηφαιστειακής δραστηριότητας, αλλαγή πορείας των ωκεάνιων ρευμάτων.

4.

Η Εποχή του Μικρού Παγετώνα (1300-1850 μΧ περίπου)

Είναι η περίοδος που ακολούθησε τη Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο και εκτείνεται από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα (1300-1850 περίπου). Δεν πρόκειται για κανονικό παγετώνα, αλλά για μια περίοδο που το κλίμα γίνεται πάλι ψυχρό.

Το Παρατηρητήριο της  NASA σημειώνει τρεις ιδιαίτερα ψυχρές κορυφώσεις: την πρώτη γύρω στα 1650, τη δεύτερη γύρω στα 1770 και την τρίτη το 1850 με ενδιάμεσα ελαφρώς θερμά διαλείμματα.

Προτείνονται διάφορες εξηγήσεις του φαινομένου: περιοδικά χαμηλότερη ηλιακή ακτινοβολία, αύξηση της ηφαιστειακής δραστηριότητας, αλλαγή πορείας των ωκεάνιων ρευμάτων ή η εγγενής μεταβλητότητα του παγκόσμιου κλίματος.

Στην αρχή της Εποχής του Μικρού Παγετώνα έπληξε την Ευρώπη ο Μεγάλος Λιμός. Ας πούμε μερικά πράγματα γι’ αυτή τη θεομηνία.

Ο Μεγάλος Λιμός, 1315-1317 μΧ

Ο Μεγάλος Λιμός ήταν η πρώτη και η χειρότερη κρίση από μια σειρά κρίσεων μεγάλης κλίμακας που ταλάνισαν την Ευρώπη κατά τον 14ο αιώνα. Προκάλεσε εκατομμύρια θανάτων και έθεσε οριστικό τέλος στην περίοδο της ευημερίας που είχε προηγηθεί κατά τη Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο.

Ειδικά ανάμεσα στα έτη 1310-1330 η Βόρεια Ευρώπη γνώρισε μερικές από τις χειρότερες και πιο παρατεταμένες περιόδους κακοκαιρίας σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα με βαρείς χειμώνες και βροχές και με κρύα καλοκαίρια.

Οι λιμοί δεν ήταν άγνωστοι στη μεσαιωνική Ευρώπη. Πχ στη Γαλλία τοπικοί λιμοί συνέβησαν μέσα στον 14^ο αιώνα τα έτη 1304, 1305, 1315-17 (ο Μεγάλος Λιμός), 1330-34, 1349-51, 1358-60, 1371, 1374-75, 1390. Στην Αγγλία επίσης εκτός από τον Μεγάλο Λιμό του 1315-17,  προκλήθηκαν λιμοί τα έτη 1321, 1351, 1369.

Σε περιόδους λιμού δεν υπάρχει αρκετή τροφή για τους περισσότερους. Η ζωή γίνεται ένας σκληρός αγώνας για την επιβίωση που τελειώνει σχετικά σύντομα. Σύμφωνα με επίσημα αρχεία στην Αγγλία ο μέσος όρος ζωής το 1276 ήταν τα 35,28 χρόνια. Ανάμεσα στα έτη 1301- 1325, στη διάρκεια του Μεγάλου Λιμού, ο μέσος όρος κατέβηκε στα 29, 84 χρόνια.

Την άνοιξη του 1315 άρχισε να πέφτει στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης ασυνήθιστα δυνατή βροχή. Όλη την άνοιξη και το καλοκαίρι η βροχή συνεχίστηκε, ενώ η θερμοκρασία παρέμεινε χαμηλή. Τα σιτηρά δεν μπόρεσαν να ωριμάσουν και οι σοδειές καταστράφηκαν στο μεγαλύτερο μέρος της ηπείρου.

Ο κόσμος αναγκάστηκε να μεταφέρει μέσα στα σπίτια όσα σιτηρά μπόρεσε να σώσει και να τα κρύψει σε δοχεία για να τα προφυλάξει από την υγρασία. Το άχυρο και το σανό καταστράφηκαν, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν ζωοτροφές.

Οι τιμές των τροφίμων άρχισαν να ανεβαίνουν. Στην Αγγλία διπλασιάστηκαν ανάμεσα στην άνοιξη και τα μέσα του καλοκαιριού. Το αλάτι, που ήταν ο μόνος τρόπος για να διατηρήσουν το κρέας, ήταν δύσκολο να το προμηθευτούν, μια και λόγω της υγρασίας το νερό δεν εξατμιζόταν αποτελεσματικά. Η τιμή του αυξήθηκε από 30 σελίνια σε 40.

Στη Λωραίνη η τιμή του σιταριού ανέβηκε στα 320% και το ψωμί έγινε σχεδόν απρόσιτο για τους χωρικούς. Το σιτάρι που φύλαγαν για κάποια μελλοντική μεγάλη ανάγκη πέρασε  στους ευγενείς, στους πλούσιους εμπόρους και στην Εκκλησία.

Πριν από τον Μεγάλο Λιμό, στη Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο, ο πληθυσμός της Ευρώπης είχε παρουσιάσει έκρηξη σε σύγκριση με προηγούμενες εποχές. Τώρα ο αυξημένος αυτός πληθυσμός προκάλεσε ακόμα μεγαλύτερη πίεση και μεγαλύτερη πείνα.

Απελπισμένοι οι άνθρωποι κατέφευγαν στα δάση για να συλλέξουν άγριες ρίζες, φαγώσιμα φυτά, χορτάρι, άγριους καρπούς και φλούδες.

Η βροχή έπεφτε ασταμάτητη. Η άνοιξη του 1316 βρήκε τους κατοίκους της Β. Ευρώπης καταπονημένους, χωρίς αποθέματα και χωρίς άλλες αντοχές. Όλη η κοινωνία υπέφερε, και οι ευγενείς και χωρικοί, αλλά περισσότερο δοκιμάστηκαν οι χωρικοί που αποτελούσαν το 95% του πληθυσμού.

Η επιβίωση ήταν πλέον καθημερινός αγώνας, το αύριο έπαψε να τους ενδιαφέρει. Για το λόγο αυτό έσφαξαν και έφαγαν όσα ζώα  τούς είχαν απομείνει. Έφαγαν και το σιτάρι που προοριζόταν για τη σπορά. Τα παιδιά τους τα εγκατέλειψαν στην τύχη τους (χαρακτηριστικό είναι το παραμύθι “Hansel and Gretel”). Πολλοί ηλικιωμένοι αρνήθηκαν εθελοντικά τροφή, ώστε να επιβιώσει τουλάχιστον η νεότερη γενιά.

Οι παράπλευρες επιπτώσεις του λιμού ήταν η τρομαχτική αύξηση της εγκληματικότητας, των ασθενειών και των μαζικών θανάτων. Τα χρονικά της εποχής καταγράφουν περιστατικά παιδοκτονιών και ανθρωποφαγίας.

Το 1317 ο Μεγάλος Λιμός κορυφώθηκε, καθώς συνεχιζόταν ο υγρός καιρός.

Τελικά, εκείνο το καλοκαίρι ο καιρός γύρισε σε πιο φυσιολογικές συνθήκες. Ήδη όμως ο κόσμος είχε καταπονηθεί υπερβολικά από τις αρρώστιες (πνευμονία, βρογχίτιδα, φυματίωση), ενώ είχαν φαγωθεί και τα αποθέματα των σπόρων. Μολονότι ο καιρός βελτιώθηκε, η πείνα συνεχίστηκε για αρκετά ακόμα χρόνια, επειδή δεν υπήρχαν αποθέματα τροφής. Μόνο μετά το 1325 τα αποθέματα τροφής επανήλθαν στα προ του λιμού επίπεδα και ο πληθυσμός άρχισε πάλι να αυξάνεται.

Οι ιστορικοί διαφωνούν ως προς τον αριθμό των θανάτων, αλλά υπολογίζεται ότι ένα 10-25%  του πληθυσμού πέθανε στις πόλεις και στα χωριά.

Ο Μεγάλος Λιμός περιορίστηκε στη Βόρεια Ευρώπη. Περιέλαβε τα Βρετανικά Νησιά, τη Βόρεια Γαλλία, τις Κάτω Χώρες, τη Σκανδιναβία, τη Γερμανία και τη δυτική Πολωνία. Επηρέασε επίσης τις χώρες της Βαλτικής εκτός από αυτές που ήταν πολύ ανατολικά. Δεν πέρασε τις Άλπεις και τα Πυρηναία, έτσι η νότια Ευρώπη γλίτωσε.

Ίσως ήταν αποτέλεσμα κάποιας ηφαιστειακής δραστηριότητας, πιθανόν εκείνης του όρους Tarawera, στη Νέα Ζηλανδία, που κράτησε περίπου πέντε χρόνια.

5.

1850 μέχρι σήμερα: υποχώρηση των παγετώνων

6.

Η εποχή μας (μαζί με το πρόσφατο παρελθόν)

Αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας . Μπορούμε να την ονομάσουμε «ανθρωπόκαινο εποχή».

Βιώνουμε και σήμερα μια κλιματική αλλαγή. Είναι παγκόσμια και οφείλεται, όπως λένε οι περισσότεροι, στην ανθρώπινη δραστηριότητα.

Ασφαλώς επηρεάζουμε το φυσικό μας περιβάλλον με αρνητικό τρόπο, γι’ αυτό δεν αμφιβάλλει πλέον κανείς. Ίσως όμως η κλιματική αλλαγή να οφείλεται και σε άλλα αίτια, όπως είναι η εγγενής μεταβλητότητα του παγκόσμιου κλίματος. Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα.

Μπορούμε όμως να μειώσουμε την ατμοσφαιρική μόλυνση που προκαλούμε εμείς οι ίδιοι, να επαναφέρουμε τη ζωή σε νεκρά ποτάμια, θάλασσες και λίμνες, να καθαρίσουμε το έδαφος από τα απόβλητα που ρίχνουμε όπου βρούμε. Τουλάχιστον έτσι θα ζούμε πιο υγιεινά στο στενότερο περιβάλλον μας.

Τώρα, αν η φύση αποφάσισε να μας ταλαιπωρήσει με θεομηνίες, για τις οποίες δεν ευθυνόμαστε ολοκληρωτικά, δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Αυτό θα το μάθουν οι επόμενες γενιές.

Μερικές σκεψεις για την Κριση(1η αναρτηση 2-10-2008)

Πρώτα πρώτα δεν μου φαινεται απλώς Οικονομική κρίση .... Είναι κάτι Βαθύτερο

Δε μου λέτε; Δεν έχει να κάνει η Κρίση με τον Υπερδανεισμό; Με το Φτηνό χρήμα; Με το ότι πέσανε τα επιτόκια; Κάθε μέρα δεν σας παίρνανε τηλέφωνο οι Τράπεζες; ..'' Θα σου δώσουμε δάνειο , θα σου δώσουμε Πιστωτική Κάρτα ;

Και που πήγαιναν όλα αυτά τα λεφτά; Στην κατανάλωση ..Τι κατανάλωση; Άχρηστων πραγμάτων , παιχνιδιών , αυτοκίνητων κλπ για επίδειξη :'' να αλλάξουμε έπιπλα , να αλλάξουμε ταπετσαρία , Εορτοδανεια, διακοποδανεια '' κ.οκ .. Ενας φαύλος κύκλος εφεύρεσης αναγκών και Φετιχισμού του εμπορεύματος με την πιο Πλήρη και ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΉ σημασία της Λέξης .. Φετιχισμός χωρίς καμία αναφορά στην αξία χρήσης ....

Και ακομα ..Ολα αυτά τα χρονια(καμμια εικοσαρια χρονια τωρα )

Το Δημόσιο αντιμετωπίζεται ως απαξία ..Ως κάτι προς ιδιωτικοποίηση ..Ως κάτι που πρέπει να καταβροχθίσουμε....

Και το καταβρόχθισαν ... Και το κράτος -πρόνοιας ..Και τις παλιές οικογενειακές σχέσεις -εφεδρείες όπου μπορούσε να καταφύγει το άτομο (π.χ ως άνεργος ) σε καιρό κρίσης ..

Και την Ύπαιθρο ..Και την Φύση .. Και δεν έμεινε τίποτε το ανέγγιχτο και όλος ο πλανήτης ενεπλάκη σε αυτόν τον Νεοφιλελεύθερο φαύλο κύκλο : Δανειστείτε - Για να αγοράσετε άχρηστα πράγματα - Χρεωθείτε - Για να επεκταθεί το Πιστωτικό κεφάλαιο και Χρήμα ..

- Και τώρα μας μιλάνε για κρίση του 29 -30 και επιστροφή στον Κευνσιανισμό;

Μα τότε Υπήρχαν ακόμα Ανέγγιχτα εδάφη , περιοχές (της φυσης η της ανθρωπινης δραστηριοτητας) όπου δεν είχε επεκταθεί ο Ολοκληρωτικός καπιταλισμός .. Και υπήρχε, ήταν ακόμα δυνατός ο οικονομικός ρόλος του Κράτους

ΤΏΡΑ;

Μελαγχολία και Οικονομία/αναδημοσιευση απο το danger.few!!! Το επίσημο blog των happyfew

Μελαγχολία και Οικονομία

… Παρουσιάζουμε λοιπόν μια δική μας περίληψη από το άρθρο «L’ homo oeconomicus peut-il être mélancolique ?», της Céline Spector, στο εξαιρετικό φιλοσοφικό περιοδικό Klesis (2012). Οι επιμέρους τίτλοι είναι δικοί μας. - Σημ. HS

Από το 19^ο αιώνα, η ιστοριογραφία καταπιάστηκε με το λεγόμενο «πρόβλημα Άνταμ Σμιθ». Είναι το εξής: ενώ στον Πλούτο των Εθνών (στο εξής ΠτΕ), που κυκλοφόρησε το 1776, ο Σμιθ ορίζει το ιδιοτελές συμφέρον ως θεμελιακό κίνητρο της κοινωνικής τάξης πραγμάτων, η κατά 20 χρόνια νεώτερη Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων (ΘΗΣ) στηρίζεται στην έννοια της συμπόνιας και της ενσυναίσθησης, της ικανότητας «να μπαίνεις στη θέση του άλλου», η οποία απαγορεύει να σκεφτόμαστε τον άνθρωπο σαν ένα υπολογιστικό κι εγωϊστικό πλάσμα, οχυρωμένο μέσα στην υποκειμενικότητά του. Η φράση με την οποία ξεκινάει η ΘΗΣ είναι σαφέστατη:

«Όσο εγωϊστή κι αν θεωρήσουμε τον άνθρωπο, υπάρχουν χωρίς αμφιβολία μέσα στη φύση του ορισμένα στοιχεία, που τον οδηγούν να νοιάζεται για τη μοίρα των άλλων και κάνουν αναγκαία γι’ αυτόν την ευτυχία των άλλων, έστω κι αν δεν αποκομίζει από αυτό τίποτε άλλο πέρα από το να τους βλέπει ευτυχισμένους. Τέτοιου είδους στοιχεία είναι το έλεος και η συμπόνια» (μέρος Α’, κεφ. 1) .

Με δυο λόγια, ο Σμιθ φαίνεται να πλάθει δυο διαφορετικούς τύπους ανθρώπου: ο ένας τύπος ανάγει όλα τα πάθη στην επιθυμία βελτίωσης της ατομικής μοίρας, βεβαιώνοντας ότι η κοινωνία μπορεί να επιβιώσει χωρίς να υπάρχει καθόλου καλοσύνη και αρετή∙ ο άλλος θεωρεί αποφασιστικής σημασίας τα ηθικά συναισθήματα.

Είναι όμως έτσι;

Είναι γνωστό ότι ο ΠτΕ δεν είναι εγχειρίδιο ηθικής φιλοσοφίας. Θέματά του είναι το ύψος των μισθών, η συσσώρευση του κεφαλαίου και το ποσοστό κέρδους. Εδώ, ο Σμιθ υποστηρίζει πως οι άνθρωποι, στην τεράστια πλειοψηφία τους, αγωνίζονται να βελτιώσουν τη μοίρα τους «μέσα από την αύξηση της ατομικής περιουσίας τους»∙ και πως «από εδώ προκύπτει τόσο ο δημόσιος κι ο εθνικός όσο και ο ιδιωτικός πλούτος» (ΠτΕ, μέρος Β’, κεφ. 3).

Ωστόσο, ούτε η ΘΗΣ αποκλείει τα ιδιοτελή κίνητρα. Υποστηρίζει μάλιστα ότι, παρ’ όλο που μια κοινωνία ευημερεί περισσότερο και είναι πιο ευτυχισμένη όταν ανθίζουν εντός της «οι αρετές», αυτές δεν είναι αναγκαίες για να επιβιώσει ως κοινωνία.

Στην πραγματικότητα, ο Σμιθ τηρεί στη ΘΗΣ αποστάσεις τόσο από τον επικούρειο ή χομπσιανό αναγωγισμό (που ανάγουν όλες τις αρετές στην φιλαυτία και την ιδιοτέλεια), όσο και από τον ηθικισμό του Φράνσις Χάτσεσον (που υποστήριζε την πανανθρώπινη και παντελώς ανιδιοτελή καλοσύνη)∙ και μάλιστα καταγγέλλει την άποψη ότι «η ιδιοτέλεια δεν μπορεί να είναι ενάρετη ποτέ, σε κανένα βαθμό και σ’ οποιαδήποτε κατεύθυνση κι αν στραφεί» (μέρος Β', κεφ. 3). Ίσα-ίσα, λέει, δεν πρέπει να υπερτιμάται η καλοσύνη και να υποτιμάται η ιδιοτέλεια: «Σε πολλές περιπτώσεις, το να νοιάζεται κανείς για το συμφέρον του και την ατομική του ευτυχία μπορεί να είναι ένα αξιοσέβαστο κίνητρο δράσης» (στο ίδιο).

Επομένως, αν κάτι αξίζει να μας προβληματίσει στο πέρασμα από το συμπονετικό κόσμο της ΘΗΣ στον ανελέητο κόσμο της ΠτΕ, δεν είναι τόσο η εξαφάνιση της έννοιας της συμπόνιας, όσο η εμφάνιση ενός στοχασμού πάνω στις ανορθολογικές συνέπειες της απληστίας, ειδικά στην πιο στενή ή πρωτογενή μορφή της. Και είναι χαρακτηριστικό ότι, εδώ, πολύ περισσότερο απ’ τους έμπορους –οι οποίοι νοιάζονται μόνο για το πώς θα επικρατήσουν στον ανταγωνισμό, ακόμα και σε βάρος του δημόσιου συμφέροντος–, ο Σμιθ δείχνει με το δάχτυλο τους Κονκισταδόρες, που τυφλωμένοι από την απληστία, έτρεχαν ν’ ανακαλύψουν το μυθικό Ελντοράντο χωρίς να σκέφτονται ότι, όσο περισσότερο χρυσάφι ανακάλυπταν, τόσο περισσότερο θα υποτιμούνταν και θα έπεφτε η τιμή του χρυσού (ΘΗΣ, μέρος Α’, κεφ. 11)! Οι άνθρωποι λοιπόν, συμπεραίνει, αφήνονται συχνά να παρασυρθούν από «παράξενες ψευδαισθήσεις».

Η μελαγχολία ως αποκάλυψη 

Προκύπτει έτσι το ερώτημα: μήπως θα ήταν σωστότερο να πούμε ότι ο Άνταμ Σμιθ δεν έβλεπε καμιά αντίθεση μεταξύ συμφέροντος και συμπόνιας, ή μεταξύ οικονομίας και ηθικής, αλλά μάλλον μια αντίθεση μεταξύ δυο διαφορετικών τύπων ­συμφέροντος; Από τη μια, δηλαδή, ένα συμφέρον ενσυνείδητο και διαυγές, έστω κι αντίθετο καμιά φορά προς το δημόσιο συμφέρον, και από την άλλη ένα συμφέρον τυφλό και επιρρεπές σε ψευδαισθήσεις;

Τα ερωτήματα αυτά μας επιβάλλουν να ξαναγυρίσουμε τη ΘΗΣ για να δούμε μήπως μπορούμε να διακρίνουμε σε αυτήν μια συγκεκριμένη άποψη πάνω στην κοινωνία και τη λειτουργία της εμπορευματικής τάξης πραγμάτων στο εσωτερικό της. Αν η οικονομία είναι απλώς ένας τομέας της κοινωνίας στον οποίο δεν βασιλεύει η συμπόνια, τότε μήπως θα πρέπει να εξετάσουμε και να κρίνουμε τις οικονομικές συμπεριφορές μέσα από τη σκοπιά του κοινωνικού; Τι ρόλο παίζει εδώ το ιδιοτελές συμφέρον;

Στο τέταρτο μέρος της ΘΗΣ, με τίτλο «Η επίδραση της χρησιμότητας στο αίσθημα της επιδοκιμασίας», ο Σμιθ εξηγεί ότι η απόλαυση που νιώθει ένας φτωχός όταν βλέπει αντικείμενα τέχνης και χλιδής, μπορεί να εξηγηθεί αν τη δούμε σαν μια έκφραση της ικανότητας «να μπαίνεις στη θέση του άλλου» –εν προκειμένω, του πλούσιου. Έτσι ο φτωχός νιώθει, προς στιγμήν, πλούσιος. Όμως την ίδια στιγμή, ο Σμιθ τονίζει πόσο ανορθολογική είναι η ματαιοδοξία που συνδέεται με την κατοχή αυτών των συμβόλων πλούτου: η απόκτηση ενός σωρού επιπόλαιων μπιχλιμπιδιών δεν μπορεί ποτέ να φέρει την ποθούμενη ευδαιμονία.

Γράφει πάνω σ’ αυτό:

«(…) με την κατάπτωση που φέρνουν η αρρώστια και τα γερατειά, χάνεται και η κενοδοξία του μεγαλείου. Δεν λέει πια τίποτα στον άρρωστο και το γέρο. Ο γιός του φτωχού που μεγαλοπιάστηκε, κακολογεί μες στην καρδιά του τη φιλοδοξία και μετανιώνει για τη ραθυμία της νιότης του, για τις οποίες μάταια θυσιάστηκε κυνηγώντας αυτά που τώρα πια, που τα ‘χει αποκτήσει, δεν του δίνουν καμιά αληθινή ικανοποίηση. Όποιος χτυπιέται απ’ τη μελαγχολία ή την αρρώστεια, παύει να μεγαλοπιάνεται και προσέχει τώρα να εξετάσει προσεκτικά την κατάσταση στην οποία έχει βρεθεί, ώστε να δει τι είναι αυτό που πραγματικά του λείπει για να είναι ευτυχισμένος. Τότε, ο πλούτος και η ισχύς φανερώνουν το αληθινό τους πρόσωπο: δεν είναι τίποτε άλλο παρά τεράστιες πολύπλοκες μηχανές, καμωμένες από τα πιο λεπτά κι ευαίσθητα κίνητρα, για να παράγουν μάταια υλικά μπιχλιμπίδια κυρίως για την ικανοποίηση του σώματος.»

Αυτή είναι η μεγάλη ψευδαίσθηση, λέει ο Σμιθ, πάνω στην οποία θεμελιώνεται η εμπορική-εμπορευματική­ κοινωνία. Ο γιός του φτωχού τσακίζεται στη δουλειά όλη του τη ζωή ελπίζοντας να γλυτώσει απ’ τα δεινά που γεννάει η ίδια του η δουλειά. Κι όπως ονειρεύεται ν’ αποκτήσει όλα εκείνα που πιστεύει πως υπόσχονται την υπέρτατη ευδαιμονία, στο τέλος τού απομένουν μόνο βάσανα, έγνοιες και ταλαιπωρίες. Κοιτάζοντας έτσι προς τα πίσω τη ζωή του, ο γιός του φτωχού καταλαβαίνει πως ο φρενιτιώδης αγώνας του ήταν εντελώς μάταιος. Η πολύπλοκη και σπάταλη «μηχανή» του πλούτου δεν παράγει παρά κάποια επιδερμικά μπιχλιμπίδια, για το σώμα περισσότερο παρά για το πνεύμα. Τότε, συνεχίζει, εμφανίζεται η μελαγχολία, αποκαλύπτοντας την αλήθεια των πραγμάτων κι εξανεμίζοντας τις ψευδαισθήσεις: χάρη στη μελαγχολία, το άτομο συνειδητοποιεί στο τέλος της ζωής του πως το κυνήγι του πλούτου και του μεγαλείου δεν μπόρεσε να του προσφέρει τα αγαθά, την ασφάλεια και τη χαρά που τόσο ποθούσε.

Με άλλα λόγια, η μελαγχολία φαίνεται πως αποκαλύπτει την αλήθεια του homo oeconomicus, ο οποίος δουλεύει ασταμάτητα και ξεθεώνεται για να «πετύχει». Αυτό που μας δείχνει η μελαγχολία, είναι η αδυσώπητη αποτυχία ενός τέτοιου σχεδίου και οράματος ζωής –άρα, με μια έννοια, τη βαθιά ανορθολογικότητα της οικονομικής ορθολογικότητας.

Η χρησιμότητα των ψευδαισθήσεων

Όμως αυτό σήμαινε για τον Άνταμ Σμιθ πως η ίδια η οικονομική τάξη πραγμάτων, και επομένως η εμπορευματική κοινωνία, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας κόσμος πλάνης και ψευδαισθήσεων, ανίκανος να εξασφαλίσει στους ανθρώπους την ευτυχία που τους υπόσχεται; Πρότεινε μήπως μια επιστροφή στην αριστοτελική κριτική της «χρηματιστικής», δηλαδή της επιθυμίας που καθώς συγχέει τους σκοπούς με τα μέσα γίνεται αχαλίνωτη;

Όχι!, απαντάει ο φιλόσοφος Σμιθ τονίζοντας, απεναντίας, την καταπληκτική χρησιμότητα αυτής της πλάνης: 

«Ευτυχώς που η φύση μάς ξεγελάει μ’ αυτό τον τρόπο. Διότι αυτή η πλάνη, αυτή η ψευδαίσθηση βάζει μπροστά και συντηρεί την αδιάκοπη κίνηση της ανθρώπινης επινοητικότητας. Αυτή παρακίνησε τους ανθρώπους να καλλιεργήσουν τη γη, να χτίσουν σπίτια, να ιδρύσουν πόλεις και Κράτη, να κάνουν εφευρέσεις και να βελτιώσουν όλες τις επιστήμες κι όλες τις τέχνες που ομορφαίνουν κι εξευγενίζουν την ανθρώπινη ζωή. Αυτή άλλαξε ολοκληρωτικά την όψη του κόσμου, μεταμόρφωσε τα φυσικά κι άγρια δάση σε γόνιμες κι ευχάριστες πεδιάδες, αυτή πήρε τον αδιάβατο κι άγονο ωκεανό και τον έκανε πηγή τροφής και γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα στα διαφορετικά έθνη της γης.» (ΘΗΣ, στο ίδιο κεφάλαιο)!!!

Με άλλα λόγια, αν και η μελαγχολία αποκαλύπτει την οικονομική ανορθολογικότητα, η αλήθεια της εμπορευματικής κοινωνίας δεν βρίσκεται στην απομάγευσή της, διότι σε τελική ανάλυση, κατά τον Σμιθ, η μελαγχολία δεν αποτελεί τη γνήσια, ορθολογική και ηθική οπτική γωνία από την οποία μπορούμε να κρίνουμε την εμπορευματική κοινωνία. Ίσα-ίσα, σε ένα στάδιο της ανάπτυξής της τουλάχιστον, η κοινωνία αυτή λειτουργεί, λέει, χάρη στη δύναμη της φαντασίας, η οποία διεγείρει το θαυμασμό –τη μάγευση– των συμβόλων επίδειξης του πλούτου και της επιτυχίας, και μ’ αυτό τον τρόπο δικαιολογεί τους κόπους και τις θυσίες των ανθρώπων. Διότι,

«αμέσως μόλις μας αφήσει λίγο η μελαγχολία, μας συνεπαίρνει και πάλι ο θαυμασμός για τα πλούτη των ανακτόρων και των ισχυρών, θαυμάζουμε ξανά το πώς είναι έτσι καμωμένα ώστε να τους εξασφαλίζουν την ευδαιμονία, να προλαβαίνουν τις ανάγκες τους, να ικανοποιούν τις επιθυμίες τους, να διασκεδάζουν ακόμα και τις πιο επιπόλαιες ορέξεις τους. Βέβαια, αν εξετάζαμε αυτή καθαυτή την αληθινή ικανοποίηση που μπορούν όλ’ αυτά να τους προσφέρουν, θα βρίσκαμε πως είναι μηδαμινή και τιποτένια. Όμως πολύ σπάνια την εξετάζουμε μ’ αυτή την αφηρημένη και φιλοσοφική ματιά. Τον περισσότερο καιρό την συγχέουμε στη φαντασία μας με την τάξη, την αρμονική και ομαλή κίνηση του συστήματος, της μηχανής ή της οικονομίας, χάρη στην οποία παράγεται. Γι’ αυτό το λόγο, οι απολαύσεις του πλούτου και της ισχύος διεγείρουν τη φαντασία μας σαν να είναι αυτές οι ίδιες κάτι το σπουδαίο, το όμορφο και το ευγενές, που η απόκτησή του δικαιολογεί απόλυτα τους κόπους και το άγχος που του αφιερώνουμε» (στο ίδιο).

Ένα φατούρο από αόρατα χέρια...

Με αυτό τον τρόπο, η ΘΗΣ σκιαγραφεί ένα μοντέλο εναρμόνισης των ιδιωτικών συμφερόντων μέσω της χλιδής, κίνητρο της οποίας δεν είναι άλλο από τη ματαιοδοξία. Διότι, λέει, μόλις οι πλούσιοι κι οι ισχυροί ικανοποιήσουν τις «ανάγκες του στομαχιού», θ’ αρχίσουν να διανέμουν το περίσσευμα σε όλους εκείνους που μετέχουν στην οικονομία του πλούτου τους (όσους φτιάχνουν τα μπιχλιμπίδια που τους αρέσουν, συγυρίζουν τα παλάτια τους, τους υπηρετούν, κ.ο.κ.). Ας είναι δηλαδή καλά οι πλούσιοι κι οι ισχυροί, που μαγεύονται από τη χλιδή, κι έτσι μένει περίσσευμα ώστε να τρώνε κάτι κι οι φτωχοί!

Συμπέρασμα;

«Οδηγημένοι λοιπόν από ένα αόρατο χέρι, οι άνθρωποι πραγματοποιούν τελικά την ίδια πάνω-κάτω διανομή των απαραίτητων προς το ζην με αυτήν που θα πραγματοποιούνταν εάν η γη μοιράζονταν σε ίσα κομμάτια σε όλους τους κατοίκους της –κι έτσι, άθελά τους, οι πλούσιοι κι οι ισχυροί, υπηρετούν τα συμφέροντα της κοινωνίας και παρέχουν τα μέσα για τον πολλαπλασιασμό του ανθρώπινου είδους» (στο ίδιο)!!!

Μεγαλείο! 

Βρισκόμαστε με άλλα λόγια ήδη μέσα στον κόσμο του ΠτΕ;  Ναι, αλλά και όχι ακριβώς. Διότι ενώ στη ΘΗΣ, όπως το είδαμε, το απατηλό κυνηγητό του πλούτου και της χλιδής οδηγεί τελικά στην οικονομική ευμάρεια της κοινωνίας, στην ΠτΕ, αντίθετα, αυτό το ίδιο κυνηγητό οδήγησε στην κατάρρευση τη φεουδαρχία καθώς οι φεουδάρχες έπαψαν σιγά-σιγά να συντηρούν τους υπηρέτες και τους υποτελείς τους προτιμώντας τα βιοτεχνικά προϊόντα –με αποτέλεσμα τον πραγματικό θρίαμβο της εμπορευματικής κοινωνίας και του δικού της, «κυριολεκτικά ορθολογικού» κατά τον Σμιθ, τρόπου διακυβέρνησης.

Παρ’ όλα αυτά, η διαφορά αυτή ανάμεσα στη ΘΗΣ και την ΠτΕ είναι περισσότερο μια διαφορά πάνω στα μέσα επίτευξης του ίδιου σκοπού. Επί της ουσίας, ο μελαγχολικός άνθρωπος, με τη διαυγή επίγνωση της ματαιότητας των ακατάπαυστων κόπων του, εξαφανίζεται τελικά από τη σκέψη του Άνταμ Σμιθ για χάρη της ωδής «στην πρόοδο και την ευμάρεια της κοινωνίας».

Κι όποιον πάρει ο χάρος...

ενα μου σχολιο για την υποτιθεμενη υγιη σεξουλικοτητα και την υποτιθεμενη υγιη ..οικονομια

νομιζω οτι η σεξουαλικοτητα οπως και η (καπιταλιστική αλλά και προκαπιταλιστική) οικονομια ) δεν εχει να κανει τοσο με ενστικτα και αναγκες οσο με επιθυμιες .. Ποια η διαφορά; Τα ενστικτα και οι αναγκες ειναι Φυσικά

οι επιθυμιες ειναι εξ’ ορισμου αφυσικες ..

Δεν υπάρχουν Ψευδεις επιθυμιες και …αληθινες .. Ολες οι επιθυμιες ειναι εξ’ ορισμου στρεβλές ..

δεν νομιζω λοιπόν οτι ειναι ευκολο , οταν καν Δυνατον , να επιστρεψουμε σε μια υποτιθεμενη Υγιη σεξουαλικοτητα , οπως δεν ειναι δυνατον να επιστρεψουμε σε μια  'Πραγματική'' οικονομια των αναγκών κλπ 

You Pay Your Crisis: Ευρωπαϊκή προοπτική, εργατικό κίνημα και σοσιαλισμός

You Pay Your Crisis: Ευρωπαϊκή προοπτική, εργατικό κίνημα και σοσιαλισμός

του Κ. Καλλωνιάτη

Στο προτελευταίο άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο youpay με τίτλο «Ούτε ίχνος αλήθειας ;» δέχθηκα ως σχόλιο μία πολύ σοβαρή κριτική για τις απόψεις που έχω προβάλλει σχετικά με την ΕΕ και τη στάση του κινήματος απέναντί της από τον Δημήτρη.Τ, στον οποίο και υποσχέθηκα μία πιο εκτενή και ολοκληρωμένη απάντηση σε μορφή ξεχωριστού κειμένου. Παραθέτω, λοιπόν, αμέσως τα πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα του Δ.Τ. και τις σχετικές απαντήσεις μου :
Ερώτηση 1^η : Η ΕΕ δεν είναι ένα ενιαίο ευρωπαϊκό κράτος. Παραμένει μία ένωση ανεξάρτητων κρατών με διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης και ισχύος. Η ΕΕ δεν ακύρωσε τον ανταγωνισμό ανάμεσα σε αυτά τα κράτη. Η κρίση όξυνε αυτόν τον ανταγωνισμό. Το κοινωνικό κράτος και τα δικαιώματα δεν είναι αποτέλεσμα της ΕΕ. Αντίθετα η λεγόμενη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση διευκόλυνε και επιτάχυνε την αποδόμηση τους. Ποιό είναι το θετικό αποτέλεσμα που έχει φέρει η υπαρκτή ΕΕ μέχρι τώρα στους εργαζόμενους της Ευρώπης; Η υπαρκτή, όχι η φαντασιακή προβολή που επιχειρούν διάφοροι; Δεν πρόκειται περί μίας ιμπεριαλιστικής ολοκλήρωσης που εκμεταλλεύεται τον τρίτο κόσμο (δες ΚΑΠ, εμπορική πολιτική κλπ) και ανταγωνίζεται αποτελεσματικότερα τα άλλα ιμπεριαλιστικά κέντρα;

Απάντηση : Έχετε δίκιο, η ΕΕ δεν είναι ένα ενιαίο ευρωπαϊκό κράτος. Δεν είναι όμως και μία απλή ένωση ανεξάρτητων κρατών όπως το παρουσιάζετε. Δεν αποτελεί πλέον ένα απλό άθροισμα κρατών. Κατά τον ίδιο τρόπο που η παγκόσμια οικονομία δεν αποτελεί ένα άθροισμα εθνικών οικονομιών. Είναι πολλά περισσότερα. Αγαθά, υπηρεσίες, κεφάλαια και σε μεγάλο βαθμό και εργατική δύναμη κινούνται ελεύθερα μεταξύ των χωρών-μελών της Ευρωζώνης στη βάση ενός κοινού νομίσματος και στα πλαίσια κάποιων κοινών κανόνων και πολιτικών (πχ δημόσιος τομέας, ενέργεια, τράπεζες κλπ), ενώ προς τα έξω (τρίτες χώρες) έχουν κοινή εμπορική πολιτική. Έτσι, ενώ η ανισόμετρη ευρωπαϊκή ανάπτυξη έχει αυξήσει τις εσωτερικές αντιθέσεις ανάμεσα σε διάφορες περιοχές και χώρες της ΕΕ με διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης, συγχρόνως έχει επιτρέψει τη στενή διαπλοκή των επιχειρηματικών και ταξικών συμφερόντων των αστικών τάξεων αυτών των χωρών σε επίπεδο κορυφής τουλάχιστον. Η ομογενοποίηση-σύγκλιση και η διαφοροποίηση-απόκλιση είναι δύο παράλληλες διαδικασίες που συνοδεύουν την καπιταλιστική ανάπτυξη στην Ευρωζώνη και όχι μόνον. Το ότι η κρίση όξυνε τον ανταγωνισμό και τις ανισότητες στο εσωτερικό της ΕΕ δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Ότι η κυρίαρχη μορφή που λαμβάνει αυτός ο ανταγωνισμός είναι η παλιά μορφή του ανταγωνισμού των εθνικών κρατών, αυτό είναι κάτι για το οποίο δεν έχω καθόλου πεισθεί μέχρι τώρα. Αντίθετα, τείνω να δεχθώ πως η κρίση μαζί με την αύξηση των διαφορών και αποκλίσεων στα ενδοευρωπαϊκά επίπεδα ανάπτυξης, ενέτεινε και τη καθετοποίηση της ιεραρχίας (με όλο τον αυταρχισμό και πολιτικό δεσποτισμό που την συνοδεύει) αναδεικνύοντας τον κυριαρχικό ρόλο της γερμανογαλλικής ηγεσίας αλλά και τις μεταξύ της αντιπαλότητες. Το στοίχημα βεβαίως για την έκβαση της ευρωπαϊκής καπιταλιστικής ενοποίησης παραμένει ανοιχτό, όμως είναι φανερό νομίζω πως υπό την πίεση της κρίσης καταβάλλονται προσπάθειες από τις ευρωπαϊκές αστικές ελίτ και των πολιτικών εκπροσώπων τους για τη ενίσχυση των κεντρομόλων δυνάμεων και θεσμών που θα επιτρέψουν την προώθηση της καπιταλιστικής και ιμπεριαλιστικής ολοκλήρωσης της ΕΕ. Ο νέος μηχανισμός διάσωσης προβληματικών και υπερχρεωμένων χωρών, οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες με τις συνακόλουθες κυρώσεις σε περίπτωση παράβασής τους, οι σχεδιαζόμενες χρηματοπιστωτικές ρυθμίσεις και φορολογίες, ο ενεργειακός σχεδιασμός και η ατζέντα 2020 για την πράσινη ανάπτυξη κλπ αποτελούν μερικές αλλά σαφείς ενδείξεις των προσπαθειών της ευρωπαϊκής σύγκλισης με όλες τις παράλληλες διευρυνόμενες ανισότητες να ισχύουν με το παραπάνω.

Η αποδόμηση ή ελαχιστοποίηση του κοινωνικού κράτους που ορθά αναφέρετε είναι το σήμα κατατεθέν του ταξικού χαρακτήρα που λαμβάνει αυτή η τάση ευρωπαϊκής ενοποίησης σε συνθήκες κρίσης.  Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται το θετικό αποτέλεσμα που φέρνει στους ευρωπαίους εργαζόμενους η υπαρκτή ΕΕ. Γιατί, όπως έλεγαν από παλιά οι κλασσικοί του μαρξισμού, οποιαδήποτε διαδικασία καπιταλιστικής ενοποίησης και ανάπτυξης συνοδεύεται πάντα από την ταυτόχρονη ανάπτυξη των δυνάμεων που θα την ανατρέψουν. Και αυτές οι δυνάμεις δεν είναι άλλες από τους ίδιους τους εργαζόμενους των διαφόρων χωρών-μελών που βλέπουν τα εθνικά σύνορα να πέφτουν τόσο με τα κοινά προβλήματα και την παραπλήσια αντιμετώπισή τους από τις αγορές όσο ακόμη και με τον σχεδιασμό μέτρων τρέχουσας δημοσιονομικής και οικονομικής πολιτικής που έχουν όλα «άρωμα Βρυξελλών», δηλαδή άρωμα μιας υπερεθνικής αστικής γραφειοκρατίας.

Τρία, πιστεύω, είναι τα κοινά μέτωπα δράσης όλων των ευρωπαίων εργαζομένων που πρέπει να προβληθούν και να αξιοποιηθούν κατάλληλα από την ευρωπαϊκή αριστερά : το ζήτημα της περιουσίας-χρέους, αυτό του εισοδήματος-απασχόλησης και, αυτό που μόλις έχει αρχίσει να ξεπροβάλλει αλλά ελάχιστα έχει συνειδητοποιηθεί, δηλαδή του εμπορικού πολέμου-ειρήνης. Και οι τρεις αυτοί τομείς συνιστούν τον κοινό παρονομαστή στα προβλήματα, τα αιτήματα και τις κινητοποιήσεις των ευρωπαίων εργαζομένων τους επόμενους μήνες και χρόνια.

Το ζήτημα της περιουσίας συναρτάται άμεσα με το πρόβλημα του χρέους, δημόσιου και ιδιωτικού. Γιατί η κρίση της υπερχρέωσης είναι που οδηγεί σε δημοσιονομική λιτότητα, αυξήσεις στο κόστος του χρήματος και στάσιμη ή πτωτική οικονομική δραστηριότητα με τάση αποπληθωρισμού των περιουσιακών στοιχείων και έντονης πτητικότητας των αγορών. Η τάση για απομόχλευση τραπεζών και ιδιωτών συνεπάγεται περικοπές δαπανών και οικογενειακών προϋπολογισμών με συνέπεια τη κάμψη της ιδιωτικής ζήτησης και τον αποπληθωρισμό των περιουσιακών στοιχείων. Η αξία των τελευταίων πέφτει (ακίνητα, ομόλογα, μετοχές, συνταξιοδοτικά ταμεία, άλλες κοινωνικές παροχές), την ίδια ώρα που η φορολογία αυξάνει και τα χρέη παραμένουν αμετάβλητα. Τα ιδιωτικά και δημόσια χρέη στα οποία έχουν βυθιστεί λίγο πολύ όλοι οι ευρωπαίοι εργαζόμενοι κατατρώγουν την περιουσία τους και σκλαβώνουν τα αβέβαια μελλοντικά τους εισοδήματα. Γεγονός που, είτε με την μορφή προτάσεων ακύρωσης χρεών,  είτε με την φορολόγηση και κρατικοποίηση τραπεζών,  αποτελεί έναν πολύ καλό βατήρα πολιτικοποίησης και αφετηρία κοινής δράσης του εργατικού κινήματος στην Ευρώπη.

Το ζήτημα του εισοδήματος-απασχόλησης είναι ακόμη πιο σημαντικό γιατί όπως όλοι οι αστοί αναλυτές αναγνωρίζουν πλέον η όποια ανάπτυξη των επομένων ετών δεν πρόκειται να δημιουργήσει απασχόληση ικανή να απορροφήσει το νέο και πλεονάζον εργατικό δυναμικό. Αποτέλεσμα θα είναι η αύξηση της ανεργίας σε μεσοπολεμικά ή σύγχρονα ελληνικά επίπεδα (20% και πάνω) με παρενέργειες την αποσταθεροποίηση της κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος. Η απάντηση της αριστεράς δεν μπορεί να είναι άλλη από την μείωση του ωραρίου απασχόλησης και τη μοιρασιά της εργάσιμης εβδομάδας (βλ 30-35ωρο), την ανάπτυξη κοινοτικών και συνεργατικών μορφών εργασίας με κυρίαρχο το στοιχείο του αντιπραγματισμού και της αλληλεγγύης που τόσο έχει λείψει τις τελευταίες δεκαετίας (εξατομίκευση-καταναλωτισμός), καθώς και η προώθηση του εργατικού ελέγχου και της αυτοδιαχείρισης εργοστασίων και επιχειρήσεων που χρεοκοπούν αλλά οι εργαζόμενοι κρίνουν ότι μπορούν να τις δουλέψουν μόνοι τους. Πρόκειται για ένα πολύ γόνιμο μέτωπο κοινής δράσης για το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα, καθώς το πρόβλημα της ανεργίας είναι οξύ, διογκούμενο, χρόνιο και γι’ αυτό γνώριμο με την έννοια της ύπαρξης συσσωρευμένων και πολύτιμων εμπειριών που πρέπει να αξιοποιηθούν καταλλήλως. Πρόκειται, επίσης, για έναν καθοριστικό τομέα στην εξέλιξη της ταξικής πάλης, αφού η ανεργία είναι το βασικό όπλο της εργοδοσίας παντού για τον εκφοβισμό, την καταπίεση και εκμετάλλευση των εργαζομένων.

Τέλος, το ζήτημα του πολέμου και της ειρήνης αποτελεί επίσης μία κόκκινη γραμμή που διαπερνά το σύνολο των ευρωπαϊκών κοινωνιών που έχουν ακριβοπληρώσει με ποταμούς αίματος στο παρελθόν ένα είδος ευρωπαϊκού εμφυλίου (βλ δύο Παγκόσμιους Πολέμους). Ναι, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα πρέπει από τώρα να προτάξει σε κεντρικό επίπεδο το ζήτημα της ειρήνης αρνούμενο να συρθεί η ΕΕ σε μία αλληλουχία νομισματικών υποτιμήσεων, εμπορικών φραγμών και δασμών που η ιστορία μας έχει διδάξει πως αναπότρεπτα καταλήγουν στον μιλιταρισμό, τη στρατιωτική αναμέτρηση και τον πραγματικό πόλεμο. Αυτή η διαδικασία έχει μόλις ξεκινήσει διεθνώς αποκαλύπτοντας την ουσιαστική έλλειψη προοπτικής ομαλής εξόδου του καπιταλισμού από την κρίση. Μόνη εναλλακτική είναι ο βίαιος και κανιβαλικός ανταγωνισμός σε εθνική και περιφερειακή βάση μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Μία αναμέτρηση που θα κλιμακωθεί και στης οποίας τη δίνη θα παρασυρθούν ούτως ή άλλως όλα τα μικρά «ανεξάρτητα» έθνη… Για τον λόγο αυτό πρέπει το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα να κάνει σημαία του το θέμα της ειρήνης δίνοντας μάχες για την αποτροπή ενός ευρωπαϊκού προστατευτισμού και την οικοδόμηση διεθνιστικών δεσμών με την εργατική τάξη στις άλλες χώρες και ηπείρους του πλανήτη. Διαφορετικά η καταστροφική δύναμη που λέγεται καπιταλισμός είναι ικανή να αφανίσει όλη την ανθρωπότητα.

Ερώτηση 2^η : Η ΟΝΕ δεν αποτελεί μία βέλτιστη οικονομική ζώνη. Το ευρώ είναι μηχανισμός αποκλίσεων, αφού δεν είναι νόμισμα μίας ενιαίας οικονομικής και πολιτικής οντότητας. Το βασικό συγκολλητικό του στοιχείο είναι η ταξική προκατάληψη σε βάρος της εργασίας που φέρει στον πυρήνα του: το εργατικό κόστος ως ο μόνος ελαστικός παράγοντας προσαρμογής του νομίσματος στις διακυμάνσεις της αγοράς. Πρέπει να εξηγηθεί αυτό το γεγονός στο εργατικό κίνημα; Είναι το όριο των εργατικών διεκδικήσεων η διατήρηση του ευρώ;

Απάντηση : Ασφαλώς και η ΟΝΕ δεν αποτελεί μία βέλτιστη νομισματική ζώνη. Ασφαλώς και οι αποκλίσεις μεγάλωσαν στο εσωτερικό της με την Ευρωζώνη να μένει βασισμένη απλά στο ευρώ και να μην προχωρά τόσο καιρό σε μία δημοσιονομική και πολιτική ολοκλήρωση. Με την έννοια αυτή το ευρώ και η Ευρωζώνη αντιμετωπίζουν, πέρα από τη γενικότερη οικονομική κρίση, μία ειδική κρίση θεσμών, οικονομικής οργάνωσης και πολιτικής διαχείρισης. Όμως, ας μην μεγαλοποιούμε το ευρωπαϊκό πρόβλημα. Δεν υπάρχει καπιταλιστική οικονομία που εξαιτίας της κρίσης να μην αντιμετωπίζει στο εσωτερικό της αύξηση των ανισοτήτων και αποκλίσεις στα επίπεδα ανάπτυξης. Μην πάτε στις ΗΠΑ ή την Ιαπωνία. Κοιτάξτε τι γίνεται μόνον στην Β. Ελλάδα συγκριτικά με την υπόλοιπη χώρα και θα καταλάβετε. Συνεπώς, η Ευρωζώνη είτε θα μετεξελιχθεί σε ένα περισσότερο ενιαίο  οικονομικό και πολιτικό μόρφωμα, είτε θα διαλυθεί πιθανότατα σε ομάδες χωρών, είτε θα στραφεί στον σοσιαλισμό.

Ασφαλώς, λοιπόν, η διατήρηση του ευρώ δεν είναι το όριο των εργατικών διεκδικήσεων. Δεν είναι όμως και η έξοδος από αυτό ή/και η καταστροφή του, η αφετηρία ή ο βασικός στόχος τους. Ας υποθέσουμε ότι οι κινήσεις που γίνονται σήμερα – υπό την πίεση της κρίσης - σε ευρωπαïκό επίπεδο για την επιβολή δημοσιονομικής πειθαρχίας, δημιουργίας μηχανισμών διάσωσης και συγκέντρωσης περισσότερων εξουσιών στις Βρυξέλλες αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς και, έστω, με αυταρχικό τρόπο, από τα πάνω και σταδιακά συγκροτείται το πρόπλασμα ενός ενιαίου ευρωπαϊκού  κράτους ικανού να κρατά τις στοιχειώδεις εθνικές και κοινωνικές ισορροπίες εντός της επικράτειάς του. Τι αλλάζει για τους έλληνες και ευρωπαίους εργαζόμενους ;

Οι συνθήκες διαβίωσης μπορεί και να χειροτερέψουν,  στο βαθμό που κάθε καπιταλιστική κρίση βασίζεται στην εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης, διευρύνει τις ανισότητες μεταξύ τάξεων, περιφερειών (βλ Ελλάδα) και χωρών και επιδεινώνει το βιοτικό επίπεδο. Αυτό, όμως, που αλλάζει δραστικά είναι το πεδίο της ταξικής πάλης. Γιατί όσο ομογενοποιούνται οι συνθήκες της οικονομικής δραστηριότητας και της εργασιακής εκμετάλλευσης, όσο οι κανόνες και οι θεσμοί που τους επιβάλλουν γίνονται ενιαίοι, τόσο μεγαλύτερη είναι η καθημερινή υλική σύγκλιση μεταξύ των ευρωπαίων εργαζομένων στους τομείς των προβλημάτων, της οργάνωσης, των αιτημάτων και των τρόπων διεκδίκησής τους. Η δύναμη βρίσκεται στην ενότητα. Και η αντικειμενική βάση της ενότητας είναι πλέον όχι μόνον υπαρκτή αλλά και ορατή δια γυμνού οφθαλμού σε όλους. 

Συνεπώς, ασφαλώς και το ευρώ δεν είναι το κυρίως πρόβλημα που απασχολεί ή πρέπει να απασχολεί το εργατικό κίνημα σε Ελλάδα ή αλλού. Αυτός είναι ο λόγος που θεωρώ ψευτοδίλημμα το «μέσα ή έξω από το ευρώ». Δεν θα έπρεπε να τίθεται τέτοια επιλογή στόχου για το εργατικό κίνημα. Γιατί, είτε έτσι είτε αλλιώς, μιλάμε για δύο αστικές πολιτικές ανάμεσα στις οποίες εσφαλμένα καλούνται οι εργαζόμενοι να επιλέξουν. Ενώ είναι γνωστό (ή θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον) πως οι μαρξιστές επιδιώκουν πάντα να σφυρηλατήσουν μία ανεξάρτητη ταξική πολιτική για το εργατικό κίνημα. Αυτή ήταν πάντα η προσέγγιση σε επίπεδο αρχής των Μαρξ-Ενγκελς. Κάνανε κριτική τόσο στο ελεύθερο εμπόριο (βλ σήμερα ΟΝΕ) όσο και στον προστατευτισμό (έξοδος από ευρώ, υποτίμηση δραχμής, βιομηχανική πολιτική, αυτοδύναμη ανάπτυξη). Όμως, αν τους υποχρέωνες να διαλέξουν, διάλεγαν υπέρ του ελεύθερου εμπορίου με το εξής σκεπτικό : ότι αποδεσμεύει χωρίς χαλινάρι τις αναπτυξιακές και γι’ αυτό καταστροφικές δυνάμεις του καπιταλισμού, με συνέπεια οι εργαζόμενοι να χάνουν τις αυταπάτες τους και να μπορούν να ενώσουν τις δυνάμεις τους πιο εύκολα πέρα και πάνω από εθνικά σύνορα.

Με άλλα λόγια η αντίθεσή μου με την «έξοδο από το ευρώ» δεν έχει να κάνει με το ευρώ αυτό καθεαυτό, αλλά με το σε ποια βάση εξυπηρετούνται καλύτερα τα συμφέροντα του ελληνικού και ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος. Αφορά τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί ένα διεθνιστικό κίνημα εργαζομένων να αναπτυχθεί ταχύτερα και αποτελεσματικότερα – δεδομένου και του διδάγματος του 20^ου αιώνα ότι σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα είναι ανέφικτος - και όχι μία οπτική εγκατάλειψης της εθνικής πάλης του εργατικού κινήματος ή κάποιας μηχανιστικής πεποίθησης ότι οι αγώνες πρέπει να αναπτύσσονται ταυτόχρονα σε όλη την ΕΕ για να είναι αποτελεσματικοί,  όπως εσφαλμένα και στρεβλωτικά μου αποδίδεται από ορισμένους.

Ερώτηση 3^η : Από τη στιγμή που η ΕΕ και η ΟΝΕ παραμένουν ενώσεις ανεξάρτητων κρατών, η ταξική πάλη μπορεί να τις διαπεράσει μόνο έμμεσα και διαμεσολαβημένα από τις εθνικές κυβερνήσεις και τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στα κράτη. Σε αντίθεση με το εθνικό κράτος που το διαπερνά άμεσα, καθώς είναι το προφανές και άμεσο επίδικο των διεκδικήσεων. Με δεδομένη την ανισόμερη εξέλιξη της κρίσης, της οικονομίας και της ταξικής παλης ανάμεσα στα κράτη της ΕΕ και ΟΝΕ, πως είναι δυνατόν να εξαρτάται η αντιμετώπιση του άμεσου προβλήματος του χρέους της Ελλάδας, με την επίκληση στην ενότητα των εργαζομένων της Ευρώπης, η οποία είναι αντικειμενικά ένας εξαιρετικά μακροπρόθεσμος στόχος; Εάν θεωρείται πως αυτή η ενότητα είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση της ελληνικής κρίσης, τότε φοβάμαι πως το αίτημα σας για διαγραφή του χρέους έως και 70%, με τη δική σας λογική δεν είναι το καταλληλότερο για να υπηρετήσει αυτή τη στρατηγική. Στους Γερμανούς εργαζομένους, που βλέπουν τους μισθούς τους να έχουν πέσει τα τελευταία χρόνια, δεν κάνει καμία αίσθηση. Αντίθετα, βοηθούντος και της αστικής προπαγάνδας το εκλαμβάνουν ως διεκδίκηση από τη μεριά των ελλήνων η χώρα τους να πληρώσει την κατανάλωση των ελλήνων (που πήραν σημαντικές αυξήσεις εν αντιθέσει με αυτούς). Το επιχείρημα να πληρώσουν οι τράπεζες δεν πείθει κανέναν τη στιγμή που τα κράτη πλέον ξεχρεώνουν τις τράπεζες με λεφτά των φορολογουμένων. Εάν θέλατε να είστε συνεπής με τη θέση περί ευρωπαϊκού συντονισμού των αγώνων, τότε το χρέος και η διαγραφή του δεν είναι το κατάλληλο αίτημα. Αντίθετα, στόχοι όπως ένας ευρωπαϊκός κατώτατος μισθός, ενιαία φορολόγηση, ευρωομόλογο κλπ θα ήταν καταλληλότερα αιτήματα. Που όμως δεν απαντούν στο άμεσο πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας που είναι το χρέος.
Συνοψίζοντας όσο εύκολο είναι η δική σας πρόταση για κούρεμα του χρέους κατά 70% εντός ΟΝΕ, να δημιουργήσει ευρωπαϊκό κίνημα, άλλο τόσο είναι και η πρόταση του Καζάκη για στάση πληρωμών. Όσοι υποστηρίζουν πως τα άμεσα προβλήματα των μεμονωμένων οικονομιών της ΟΝΕ μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσα από την κοινή πάλη των ευρωπαίων εργαζομένων, αγνοούν την πραγματικότητα της ΕΕ και της ΟΝΕ. Σε τι ακριβώς καλούν το κίνημα να παλέψει; Να γίνει πρώτα η ΕΕ και η ΟΝΕ ένα κανονικό καπιταλιστικό κράτος, που θα εφαρμόσει ύστερα μία κεϋνσιανή, αναδιανεμητική πολιτική με κατεύθυνση έναν ευρωπαϊκό σοσιαλισμό;
Υπάρχει όμως και η λενινιστική πολιτική του "σπασίματος της αλυσίδας στον πιο αδύναμο κρίκο". Η ταξική πάλη σε μία χώρα θα πρέπει να οδηγείται στα άκρα με στόχο την αποδυνάμωση ή και το σπάσιμο όλης της αλυσίδας. Σε τελική ανάλυση ούτε το κράτος είναι το όριο των διεκδικήσεων μας. Εάν τα αιτήματα μας συναντούν την αδυναμία ή την άρνηση του καπιταλιστικού κράτους να τα υλοποιήσει τότε, καταστρέφουμε το κράτος και οικοδομούμε το εργατικό στη θέση του.

Απάντηση : Ρωτάτε «πως είναι δυνατόν να εξαρτάται η αντιμετώπιση του άμεσου προβλήματος του χρέους της Ελλάδας, με την επίκληση στην ενότητα των εργαζομένων της Ευρώπης ;» και λίγο παρακάτω πως εάν ήθελα να είμαι «συνεπής με τη θέση περί ευρωπαϊκού συντονισμού των αγώνων, τότε το χρέος και η διαγραφή του δεν είναι το κατάλληλο αίτημα. Αντίθετα, στόχοι όπως ένας ευρωπαϊκός κατώτατος μισθός, ενιαία φορολόγηση, ευρωομόλογο κλπ θα ήταν καταλληλότερα αιτήματα. Που όμως δεν απαντούν στο άμεσο πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας που είναι το χρέος.»

Την απάντηση θα τη βρείτε στον παρακάτω πίνακα που έχει δημοσιεύσει τελευταία ο κ. Βιλιάρδος (βλ «Η έξοδος από τη κρίση» 11-10-10) όπου φαίνεται ο όγκος των ιδιωτικών χρεών που κουβαλούν στις πλάτες τους οι ευρωπαίοι εργαζόμενοι – πολύ μεγαλύτερος των ελληνικών - και θα έχουν μεγάλο πρόβλημα να εξυπηρετήσουν προσεχώς. Και αυτό χωρίς να υπολογίζουμε τα βάρη από τα δημόσια χρέη που δεν απέχουν πολύ από το αντίστοιχο ελληνικό και τα οποία θα νιώσουν για τα καλά στο πετσί τους όταν τα προβλήματα αναχρηματοδότησης και αποπληρωμής γενικευτούν πέραν του ευρωπαϊκού Νότου.

ΠΙΝΑΚΑΣ VI: Συνολικό χρέος, δημόσιο και ιδιωτικό

Χώρα	Συνολικό Χρέος*	Δημόσιο Χρέος**	Ιδιωτικό Χρέος
Ελλάδα	252%	128,90	123,1%
Γερμανία	285%	76,70	208,3%
Ιταλία	315%	116,70	198,3%
Γαλλία	323%	82,50	240,5%
Πορτογαλία	323%	84,60	238,4%
Μ. Βρετανία	466%	80,00	386,0%

Πηγή: Συνδυασμός στοιχείων από Κομισιόν, McKinsey Global Institute και μελέτη της Deutsche Bank, σύμφωνα με την οποία το ιδιωτικό χρέος της Ελλάδας είναι 123% του ΑΕΠ, ενώ της Πορτογαλίας 239%

Πίνακας: Β. Βιλιάρδος

*    Δημόσιο και ιδιωτικό, εσωτερικό και εξωτερικό

**   Πρόβλεψη 2010

Με δύο λόγια, όπως η μεγάλη φούσκα των πιστώσεων ήταν και παραμένει παγκόσμια, το ίδιο παγκόσμιο και πανευρωπαϊκό είναι το πρόβλημα του χρέους. Αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα (όχι μία φαντασίωση) και αυτός είναι ο κοινός παρονομαστής για την συντονισμένη δράση του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος. Ποτέ στην ιστορία τα προβλήματα των εργαζομένων δεν ήταν τόσο κοινά στην ουσία τους και ποτέ άλλοτε το διεθνές θεσμικό και εργασιακό περιβάλλον δεν ήταν τόσο συγγενές για μία αποτελεσματική σύγκλιση των διεκδικήσεων και αγώνων τους. Το να αγνοούμε και να παρακάμπτουμε αυτή την πραγματικότητα, επειδή ο καπιταλισμός και η ζωή αναπτύσσονται ανισόμετρα και μέσα από αντιφάσεις είναι τεράστιο λάθος. Πολύ περισσότερο που ο νόμος της «ανισόμετρης και συνδυασμένης ανάπτυξης» επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις που το οργανωμένο πολιτικά εργατικό κίνημα οφείλει να λαμβάνει υπόψη του ή/και να προβλέπει.

Για παράδειγμα, μέχρι χθες στο μάτι του κυκλώνα του χρέους και των αγορών ήταν η Ελλάδα και όλοι μιλούσαν για «ελληνική κρίση». Σήμερα όμως τι ακριβώς συμβαίνει ; Το σκηνικό άλλαξε δραματικά χάρις στον συνδυασμό των ανισόμετρων εξελίξεων. Για πρώτη φορά στη Γαλλία μετρήθηκαν 3,5 εκατομμύρια εργαζόμενοι να απεργούν κατά της ασφαλιστικής αντιμεταρρύθμισης της κυβέρνησης. Για πρώτη φορά είχαμε ανάλογες κινητοποιήσεις στη Ρουμανία και μαζικές απεργιακές εκδηλώσεις στην Ιταλία για τις περικοπές δαπανών στην Παιδεία. Ακόμη, για πρώτη φορά ο δυτικός τύπος διαπιστώνει πως το Βέλγιο τελεί υπό διάλυση και αναρωτιέται εάν η χώρα αυτή θα είναι η επόμενη βόμβα που θα σκάσει. Όλα αυτά χωρίς να αναφέρουμε τις εξελίξεις σε Ισπανία, Πορτογαλία, Βρετανία και Ιρλανδία. Αρκεί μόνον να πούμε πως η Ιρλανδία που είχε πολύ χαμηλό δημόσιο χρέος και έλλειμμα ξαφνικά σε μία μέρα είδε το έλλειμμά της να εκτινάσσεται σε 32% του ΑΕΠ (παγκόσμιο ρεκόρ) λόγω των προσπαθειών διάσωσης των προβληματικών τραπεζών της που αναπόφευκτα επωμίζονται οι ιρλανδοί φορολογούμενοι. Λέτε να μείνουν με σταυρωμένα χέρια ; Ή μήπως νομίζετε πως το πρόβλημά τους είναι εθνικό και ο αγώνας τους είναι αποκλειστικά «εθνικός» αγώνας ;

Ο πίνακας που παραθέσαμε είναι η απεικόνιση μιας ωρολογιακής βόμβας που κάνει τικ-τακ και όμως θέλουμε να αγνοούμε. Τα ευρωπαϊκά προβλήματα είναι κοινά στη βάση τους και δεν έχουν να κάνουν με τη φορολογία, τους μισθούς ή το ευρωομόλογο όπως εσφαλμένα τονίζετε (υπαρκτά αλλά δευτερεύοντα προβλήματα στην παρούσα συγκυρία), αλλά με τα χρέη, την ανεργία και τον επερχόμενο πόλεμο ! Αν δεν αντικρύσουμε κατάματα αυτή την πραγματικότητα και δεν αναζητήσουμε τους φυσικούς μας συμμάχους στο πρόσωπο των ευρωπαίων εργαζομένων, εάν στρουθοκαμηλίσουμε με τον αγώνα για «εθνική ανεξαρτησία» και «εθνική αυτοδυναμία» περιοριζόμενοι στο αναπτυξιακό πρόβλημα της «χώρας», τότε πολύ φοβάμαι ότι δεν θα καταλάβουμε γιατί η αριστερά (με ή χωρίς νέο ΕΑΜ) θα βρεθεί για άλλη μία φορά στο στρατόπεδο των νικημένων. Δεν θα αντιληφθούμε γιατί ενώ απέναντί μας δεν θα έχουμε μόνον τον ελληνικό αλλά όλο τον ευρωπαϊκό κρατικό μηχανισμό, οι έλληνες εργαζόμενοι θα είναι τραγικά μόνοι… Γιατί δεν θα έχουν ενώσει έγκαιρα τις δυνάμεις τους με τους άλλους ευρωπαίους πάνω σε μεταβατικά αιτήματα ικανά να οδηγήσουν στο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της Ευρώπης.

Τέλος, όσον αφορά τη λενινιστική πολιτική του "σπασίματος της αλυσίδας στον πιο αδύναμο κρίκο" της, θέλω να παρατηρήσω τα εξής. Πριν 100 χρόνια η αλυσίδα έσπασε στον πιο αδύναμο κρίκο και συνέχισε μεταπολεμικά να σπάει σε άλλους αδύναμους κρίκους της καπιταλιστικής περιφέρειας (κυρίως σε πρώην αποικίες όπου κυριαρχούσε ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας και ο καπιταλισμός ήταν σε εμβρυακή κατάσταση). Τη συνέχεια όλη τη ξέρουμε. Ο καπιταλισμός και ο ιμπεριαλισμός θριάμβευσαν μέχρι του σημείου να επανεντάξουν τους αδύναμους κρίκους στην ισχυρότερη από ποτέ αλυσίδα. Το «παιχνίδι» χάθηκε όμως στην αρχή, όταν το σπάσιμο της αλυσίδας στον αδύναμο κρίκο δεν συνοδεύτηκε από το σπάσιμό της και σε έναν δυνατό κρίκο. Όταν δηλαδή η πετυχημένη Οκτωβριανή επανάσταση δεν ακολουθήθηκε από μία ανάλογη επιτυχία της γερμανικής επανάστασης. Και αιτία για αυτό ήταν η περιορισμένη ιδεολογική προετοιμασία, πολιτική οργάνωση και συντονισμός του ευρωπαϊκού διεθνιστικού εργατικού κινήματος. Αν αφήναμε κατά μέρος τα τσιτάτα και τις μηχανιστικές αναφορές στις επαναστατικές συνθήκες των 100 προηγούμενων χρόνων και εάν προσπαθούσαμε να διδαχθούμε από τα ιστορικά λάθη και τις παραλείψεις του κινήματος, τότε θα είχαμε σοβαρές ελπίδες και κάθε δικαίωμα να ατενίζουμε το μέλλον των ελλήνων εργαζομένων και της ανθρωπότητας συνολικά με αισιοδοξία.