το Μπλόκαρε το Fb Συμπαρασταθείτε στη Σπηλιά του Μοντεχρήστου


Τρίτη, 28 Απριλίου 2020

Η Πανδημία και ο Χρόνος


imerologiakarantinas.gr
Η Πανδημία και ο Χρόνος


Του Πέτρου Θεοδωρίδη, πολιτικού επιστήμονα.
H πανδημία μας έκλεισε σε καραντίνα και μας άφησε μετέωρους εν μέσω μιας νέας αίσθησης του Χρόνου. Σήμερα νοιώθουμε τον χρόνο ρευστό, να σβουρίζει προς πάσαν κατεύθυνση, ως χρόνο χωρίς διαφυγή.
Στις αγροτικές η παραδοσιακές κοινωνίες  ο χρόνος  παρέμενε -ως επι το πλείστον  και  ιδίως  στις αγροτικές περιοχές-  ένας κλειστός εσωστρεφής χρόνος, αντιστρεπτός και ανακυκλώσιμος. Επιπλέον ο Παραδοσιακός χρόνος ήταν και συγκεκριμένος, ως εξαρτημένη μεταβλητή-συνάρτηση, των συμβάντων, των πράξεων. «Στην παραδοσιακή αγροτική κοινωνία»- γράφει ο Ε.Τόμσον η «μέτρηση του χρόνου γίνεται με βάση τη δουλειά  που πρέπει να γίνει». Η εργάσιμη μέρα επιμηκύνεται η επιβραδύνεται ανάλογα με την συγκεκριμένη δουλειά, «και δεν έχεις την αίσθηση ότι υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στο να εργάζεσαι και στο «να περνάς τη μέρα σου» [1]
Στη νεωτερική κατανόηση του ο χρόνος,  γίνεται, ομοιόμορφος, μετρήσιμος με την ώρα και το λεπτό.” Χρόνος αφηρημένος,[2] που διαιρείται σε ίσες, σταθερές, μη-ποιοτικές μονάδες. Ο νεωτερικός  χρόνος  συνδέεται με το ρολόι. Κατά την δεκαετία του 1790 στη Δυτική Ευρώπη, τα ρολόγια χεριού και τοίχου ήταν πολύ διαδομένα και άρχισαν να τα θεωρούν περισσότερο αντικείμενα πρώτης ανάγκης παρά είδη πολυτελείας. Ένα ρολόι τοίχου ή χεριού δεν ήταν μόνο κάτι χρήσιμο αλλά και κάτι που έδινε κύρος στον κάτοχό του[3]. Με το ρολόι ο χρόνος μετριέται πλέον μέσω των διαστημάτων που διανύει ο δείκτης[4]. Η νεωτερική αίσθηση του χρόνου μετέβαλε και την αντίληψη μας για το υποκείμενο, τον αποδεσμευμένο, ατομικό εαυτό, η ταυτότητα του οποίου ανασυγκροτείται στη μνήμη. Η ζωή του καθενός στην νεωτερικότητα βιώνεται πλέον ως αυτοεξιστόρηση. Ο χρόνος άρχισε να γίνεται εξατομικευμένος. χρόνος, που έδινε τη δυνατότητα στους ανθρώπους να σκέπτονται τη ζωή τους ως αφήγηση. Η ιστορία του καθενός πια στην νεωτερικότητα, αντλείται από τις ιδιαίτερες περιστάσεις της ζωής του, ως μια αλληλουχία δρώμενων στον κοσμικό «άδειο», «ομοιογενή» χρόνο. Η ζωή σε κάθε στιγμή  θεωρήθηκε ως η αιτιατή συνέπεια αυτού που έχει διαδραματισθεί προηγουμένως. Εξάλλου, μέσα από την οργάνωση των ρόλων και τις σχετικά  σταθερές σχέσεις της πρώτης νεωτερικοτητας, ο  χρόνος της ζωής σου ήταν «σαν να ανεβαίνεις ή να κατεβαίνεις αργά την σκάλα ενός σπιτιού που δεν έχεις σχεδιάσει ο ίδιος»  , να ζεις  στο σχέδιο που έχει κάνει κάποιος άλλος για τη ζωή σου.. [5]
Η αίσθηση αυτή του σταθερού οργανωμένου χρόνου μεταλλάχθηκε  ριζικά στην εποχή μας, στην «ρευστή νεωτερικότητα» όπως  την αποκαλεί ο Z. Bauman. Ο καταναλωτισμός βρίσκεται στην  πηγή της ρευστοποίησης του μέχρι πρότινος «αντικειμενικού» κόσμου. Ο χρόνος στη ρευστή μοντέρνα «κοινωνία  των καταναλωτών», σύμφωνα με τον  Μπάουμαν είναι, σήμερα, σημειακός, στιγμιακός, διακεκομμένος, σημαδεύεται  από  ρήξεις και ασυνέχειες , «κονιορτοποιείται» σε ένα πλήθος από «περίκλειστες μονάδες –συμβάντα, περιστατικά , ατυχήματα, περιπέτειες , επεισόδια». Έτσι η ζωή, ατομική ή κοινωνική, γίνεται  αισθητή «ως μια  διαδοχή παρόντων». Η ζωή «στο τώρα» τείνει να  γίνεται ζωή «βεβιασμένη», καθώς γνωρίζουμε ενδόμυχα πως δεν θα υπάρξει «δεύτερη ευκαιρία».
Σήμερα η κομβική σκοπιμότητα της κατανάλωσης δεν είναι η ικανοποίηση αναγκών ή επιθυμιών, αλλά η εμπορευματοποίηση του  ιδίου του καταναλωτή:  η μετατροπή του σε  ευπώλητο εμπόρευμα. Όμως η κατανάλωση ως «μαγγανοπήγαδο ηδονών» προάγει έντονα «τη δυσφορία και βαθαίνει το αίσθημα ανασφάλειας, μετατρεπόμενη η ίδια σε πηγή του περιρρέοντος φόβου που γεμίζει τη ρευστή μοντέρνα ζωή» [6].
Στην  εποχή  μας –σύμφωνα με τον μαρξιστή κοινωνικό γεωγράφο Ντ.Χάρβει- βιώνουμε μια έντονη  φάση συμπύκνωσης του χώρου και του χρόνου. Στην παραγωγή η επιτάχυνση επιτεύχθηκε με μεταβολές προς την κατεύθυνσή του κατακερματισμού: υπεργολαβίες   εξωτερικές αναθέσεις κλπ ή το σύστημα έγκαιρης παράδοσης που μειώνει τα αποθέματα, που  συνδυάστηκε  με τις νέες τεχνολογίες του ηλεκτρονικού ελέγχου, της μικρής κλίμακος  παραγωγής  κ.λ.π. και μείωσε τους χρόνους ανακύκλησης του κεφαλαίου σε πολλούς  παραγωγικούς κλάδους. Παράλληλες επιταχύνσεις παρατηρούνται στην ανταλλαγή  και στην κατανάλωση. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές (με την βοήθεια των ηλεκτρονικών   συναλλαγών)  επιταχύνθηκαν έτσι ώστε, για  τα παγκόσμια  χρηματιστήρια, «οι  εικοσιτέσσερις ώρες είναι πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα». Η κινητοποίηση της μόδας  στις μαζικές  αγορές ,επιτάχυνε τους ρυθμούς κατανάλωσης σε μεγάλη γκάμα τρόπων ζωής  και δραστηριοτήτων  αναψυχής. Ταυτόχρονα συμβαίνει και το πέρασμα από την κατανάλωση διαρκών αγαθών στην κατανάλωση υπηρεσιών αλλά και πολύ εφήμερων  διασκεδάσεων, θεαμάτων, εκδηλώσεων με πολύ μικρή «διάρκεια  ζωής». O συγγραφέας    επιστημονικής φαντασίας Φίλιπ Ντικ είχε προβλέψει από το 1969, στο Ubik τον σύγχρονο κόσμο «διαρκούς πρόσβασης» όπου κάθε φορά που ανοίγεις την πόρτα του διαμερίσματός σου ή την πόρτα του ψυγείου σου χρειάζεται να ρίχνεις το σχετικό κέρμα :«Πέντε σεντς  παρακαλώ ‘’είπε η πόρτα  καθώς έπιανε το πόμολο» [7]
Επιπλέον επιταχύνεται και ο ρόλος που παίζουν οι διαφημιστικές εικόνες: Οι εικόνες έχουν κι αυτές γίνει εμπορεύματα. Σήμερα ο ανταγωνισμός στη τέχνη της κατασκευής εικόνας  μεταξύ των εταιρειών αλλά και της αγοράς εργασίας, μετατρέπεται σε ζωτικής σημασίας  πτυχή του ανταγωνισμού. Εκατομμύρια άνθρωποι γράφονται κάθε χρόνο σε σεμινάρια που διεξάγουν εταιρείες με σλόγκαν οπως «Προσποιήσου για να πέτυχεις». Σήμερα, μοιάζει να  ζούμε σε μια κατάσταση «ομοιωμάτων». Όχι μόνο κατέχουμε την ικανότητα να συσσωρεύουμε εικόνες από το παρελθόν ή από άλλους τόπους, εκλεκτικά και ταυτόχρονα, πάνω στην τηλεοπτική οθόνη, αλλά ακόμα και να μετασχηματίζουμε αυτές τις εικόνες σε  υλικά «simulacra» με τη μορφή δομημένων περιβαλλόντων, εκδηλώσεων, θεαμάτων κλπ,    τα οποία είναι από πολλές απόψεις δύσκολο να διακριθούν από τα πρωτότυπα [8]. «Ο καταναλωτής ζει περιτριγυρισμένος όχι τόσο από πράγματα  όσο από φαντασιώσεις. –έγραφε ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Κρίστοφερ Λας, -ζει σε έναν κόσμο που δεν έχει  αντικειμενική  ή ανεξάρτητη  ύπαρξη και φαίνεται να υπάρχει  μόνο  για να ικανοποιεί ή να ματαιώνει τις  επιθυμίες του μας»[9]  (κάτι που θυμίζει  έντονα τα Γιγάντια πορνογραφικά ολογράμματα  της  ταινίας  Blade  Runner  2049 [10])  
Μια    παράπλευρη συνέπεια  της  πανδημίας  είναι   η    -από το σπίτι –τηλε-εργασία που όμως  καταργεί  το σύνορο αναμεσά στον εργάσιμο και ελεύθερο  χρόνο, την ιδιωτική ζωή  στην κατοικία μου    από την  μισθωτή  εργασία.«Work from home. The future of work starts at your home!»είναι  το σλόγκαν μιας  εταιρείας  Τηλεργασίας. Όμως η  συμπληρωματική σύμβαση εργασίας που καλούνται να υπογράψουν οι εργαζόμενοι  προβλέπει   ότι  «ο μισθωτός θα διατηρεί τον διακριτό χώρο εργασίας στο σπίτι ήρεμο, τακτοποιημένο και χωρίς θορύβους. Ο μισθωτός συναινεί στην επιθεώρηση από τον εργοδότη κατά τη διάρκεια εργάσιμων ωρών, …». Για τους εργαζομένους η τηλεργασία με αυτούς τους όρους είναι πρώτα απ’ όλα μια βίαιη εισβολή στον προσωπικό τους χώρο, στην ιδιωτική τους ζωή. «Μας ζητάνε το pc να είναι σε χώρο τακτοποιημένο και χωρίς θορύβους, να μην είναι δίπλα σε παράθυρο. Γιατί κάποιος εργαζόμενος να είναι υποχρεωμένος να εκθέτει στην εταιρεία το σπίτι του; Μας φέρνουν στο δίλημμα να διαλέξουμε ανάμεσα στην προστασία του προσωπικού μας χώρου και στον κίνδυνο της ανεργίας. Τελικά είναι ωμός εκβιασμός», λέει  ένας εργαζόμενος  καθώς « στη συμπληρωματική σύμβαση αναφέρεται σαφώς ότι η εταιρεία μπορεί «να χρησιμοποιήσει βίντεο και/ή φωτογραφίες του κατ’ οικον. χώρου εργασίας για να εκτιμήσει τις συνθήκες εργασίας ή να αντιμετωπίσει τυχόν προβλήματα σχετικά με την εργασία».[11]
 Με την καραντίνα και την απομόνωση χάσαμε το προστατευτικό κέλυφος που λίγους μήνες πριν μας πρόσφερε η ρουτίνα. Ο χρόνος της ρουτίνας είναι εξωτερικός, τον νιώθουμε κάθε μέρα, όταν συγχρονιζόμαστε με τους άλλους σε ωράρια εργασίας, στο σχολείο, σε ώρες τάξεις και διαλειμμάτων, ώρες αναψυχής , ώρες έντασης και χαλάρωσης. Όμως η καραντίνα μας  άφησε μόνους με τον εσωτερικό χρόνο της ρέμβης και της φαντασίωσης, χρόνο που  συμπυκνώνεται αίφνης σαν ένα τόξο που τεντώνεται πριν εκτοξεύσει το βέλος, όπου   στιγμές υπερβολικής χαλάρωσης ακολουθούνται από στιγμές υπερβολικής έντασης: Στη ταινία του Αλαίν Ρεναί, Προβιντάνς [12] παρουσιάζεται, με κομματιασμένη σεναριακή δομή, η αγωνία ενός ιδιοφυούς γέρου συγγραφέα που υποφέρει από προβλήματα υγείας και που, για να περάσει μια άγρια άυπνη νύχτα χτίζει μια μυθοπλασία με ήρωες το οικογενειακό του περιβάλλον. Υποφέρει από πόνους στο έντερο, χτίζει ξανά και ξανά το παρελθόν του, ξανά οικοδομεί τον χαρακτήρα των γιών του, θρηνεί την πεθαμένη  γυναίκα του, μέχρι την επόμενη ήρεμη μέρα των γενεθλίων του  όταν θα επιστρέψει στο παρόν. Στην ταινία αυτή  βλέπουμε την σχέση μας με τον χρόνο όχι όπως θα τον παρουσίαζε μια  συνηθισμένη σύμβαση στην βιωματική του δόμηση: Θραύσματα χρόνου και μνήμης  μαζί με πλοκή που παράγει το μυαλό μας, αυθαίρετες επεμβάσεις του νου, προβεβλημένοι στο παρελθόν πόνοι, τρόμοι και φαντασιώσεις του παρόντος. Το παρελθόν είναι ζωντανό μέσα μας, αναπλάθεται κάθε στιγμή, αναγεννιέται ακατάπαυστα μαζί με το παρόν: Στη  καραντίνα ζούμε στην κορυφή βουνών από παρελθούσες στιγμές, μέσα μας κρύβουμε το βάθος του συσσωρευμένου παρελθόντος μας.
Και η παρούσα στιγμή  μας διαπερνά, με μικρά τσιμπήματα. Με μια βελόνα κεντά την πλάτη μας ο χρόνος

[1] Ε.π. Τομσον, Χρονος  εργασιακή πειθαρχια και βιομηχανικος καπιταλισμος ,.μτεφ Βασιλης Τομανας , εκδοσεις Νησιδες ,  1994 σ 11
[2] Για τη  διάκριση   αφηρημένου –συγκεκριμένου χρόνου βλ Moishe Postone ,Time, Labor, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx’s Critical Theory ολο  το κειμενο σε μορφη  Pdf https://libcom.org/files/Moishe%20Postone%20-%20Time,%20Labor,%20and%20Social%20Domination.pdf  βλ και στα Ελληνικά το Moishe Postone  Οι Ιστορικοι  και  το Ολοκαυτωμα ,μτφ  Αχιλλλεας  Φωτακης ,εκδοσεις  Ισναφι, Ιωαννινα , 2006  σ 19 κ,ε
[3] Ε.π. Τόμσον, Χρόνος εργασιακή πειθαρχία και βιομηχανικός καπιταλισμός… μτφ. Βασίλης Τομανάς,  εκδ. Νησίδες,  1994, σ. 25.
[4] αναφέρεται στο Θόδωρος Κουτσουμπός , Έννοιες  του χρόνου, από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία στη σύγχρονη φυσική , εκδόσεις Γαβριηλίδη,  Αθήνα 2010, σ 139.
[5] Richard Sennett, Η κουλτούρα  του νέου καπιταλισμού, (2006)Μετάφραση Τρισεύγενη  Παπαϊωάννου, Σαββάλας  Αθήνα   2008,σελ.  31-44
[6] Zygmunt  Bauman    Ζωή  για κατανάλωση μετάφραση Γιώργος Καραμπελιας  ,( 2007) εκδόσεις Πολύτροπόν    2008 σ.σ  64, 65, σ 49-54,  79 ,93
[7]  Φιλιπ  Κ . Ντικ . UBIK(1969) μετάφραση  Τίνα Θεου , Εκδ Τοπος Αθηνα ,σ 48
[8] Harvey, David : Καπιταλισμός, χώρος, τόποι / David Harvey · επιμέλεια Απόστολος Δεδουσόπουλος · μετάφραση Γιάννης Βογιατζής. – 1η έκδ. – Αθήνα : Angelus Novus, 2017, σελ 140-146
[9] Κρίστοφερ Λας, Ο ελάχιστος εαυτός,(πρώτη έκδοση  1984) Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2006   σ 24
[10] https://en.wikipedia.org/wiki/Blade_Runner_2049
[11] https://www.efsyn.gr/themata/thema-tis-efsyn/240677_mellon-tis-ergasias-xekina-apo-spiti-soy
[12] https://en.wikipedia.org/wiki/Providence_(1977_film)

Δευτέρα, 27 Απριλίου 2020

Από την «πειθαρχική» κοινωνία και την «Κοινωνία του ελέγχου» και της «επίδοσης» στην "κοινωνία της καραντίνας." Πέτρος Θεοδωρίδης

Από την «πειθαρχική» κοινωνία και την «Κοινωνία του ελέγχου» και της «επίδοσης» στην "κοινωνία της καραντίνας."  

Πέτρος  Θεοδωρίδης




Πεθαίνουμε- σήμερα-όπως ερωτευόμαστε: βουτηγμένοι στον κομφορμισμό και στον φόβο Πεθαίνουμε σήμερα κι αναρωτιόμαστε ακόμα,- σπαρταρώντας- όπως ο Κ στη καφκική Δίκη; «Που ήταν ο δικαστής τον οποίο ποτέ του δεν είχε αντικρίσει; Που ήταν το Ανώτατο Δικαστήριο, όπου ποτέ δε είχε εισδύσει;»
(Φραντς Κάφκα , Η Δίκη, μτφ Α. Κοτζιάς , Γαλαξιας , Αθήνα 1964)

Οι Νεωτερικές κοινωνίες όπου ήταν μέχρι πρόσφατα ( 20ος αιώνας ) πειθαρχικές Κοινωνίες. Στον 21ο γίνονται κοινωνίες του Ελέγχου αλλά και Κοινωνίες της Επίδοσης. Ο Φουκώ τοποθέτησε τις πειθαρχικές κοινωνίες ανάμεσα στον 18ο και 19ο αιώνα· στο απόγειο τους έφτασαν στις αρχές του 20ου αιώνα. Στηρίζονταν σε μεγάλους χώρους: κατ’ αρχάς η οικογένεια, μετά το σχολείο («δεν είσαι πια στην οικογένεια»), μετά ο στρατώνας μετά στο εργοστάσιο, το νοσοκομείο, τελικά η φυλακή, ο κατ’ εξοχήν χώρος εγκλεισμού. Στο εργαστήρι στο σχολείο , στον στρατό ισχύει ένα ολόκληρο μικροσύστημα ποινών για τον χρόνο ((καθυστερήσεις, απουσίες διακοπές της εργασίας) τη συμπεριφορά (αγένεια, ανυπακοή) την δραστηριότητα (απροσεξία, αμέλεια, έλλειψη ζήλου, το λόγο (αυθάδεια), το σώμα (επιλήψιμη στάση, άτοπες χειρονομίες, ακαθαρσία) τη σεξουαλικότητα (απρέπεια, άσεμνη στάση). 1

Για τον Φουκώ, η νεωτερική πειθαρχία εντάσσεται στο μικροεπίπεδο των καθημερινών ανθρωπίνων σχέσεων : κατά το δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα άρχισε να εμφανίζεται η Βιοεξουσία2. Η φυλακή για τον Φουκώ αποτελεί προνομιακό χώρο εφαρμογής μίας «πολιτικής τεχνολογίας» που εξαπλώνεται κατά τον 18ο-19ο αιώνα και σε στρατόπεδα, σχολεία, εργοστάσια, προκειμένου να διασφαλίσει την υποταγή της κοινωνίας στην εξουσία, τη συμμόρφωσή της με προκαθορισμένα πρότυπα και τον αποδοτικό πληθυσμιακό έλεγχο. Για να περιγράψει αυτή τη μέθοδο ο Φουκώ χρησιμοποιεί το «Πανοπτικο» του Jeremy Bentham: «Στην περιφέρεια, ένα δακτυλιοειδές οικοδόμημα· στο κέντρο, ένας πύργος·. Φτάνει έτσι να τοποθετηθεί ένας επιτηρητής στον κεντρικό πύργο, και σε κάθε κελί να κλειστεί ένας τρελός, ένας άρρωστος, ένας κατάδικος, ένας εργάτης ή ένας μαθητής. Το πανοπτικό αυτό σύστημα δημιουργεί μονάδες χώρων που επιτρέπουν την αδιάκοπη παρακολούθηση και την άμεση αναγνώριση». Για τον Φουκώ, μία «μικροφυσική της εξουσίας» διαπερνά το σύνολο των ανθρώπινων σχέσεων και κανονικοποιεί τα άτομα, εξοβελίζοντας τις αποκλίσεις. Η φυλακή στερεί από τον κατάδικο, ως αντάλλαγμα απέναντι στην κοινωνία, το «Χρόνο» της ποινής του.3. Ο «εγκληματίας εμφανίζεται σαν να εμπεριέχει κάτι από την αγριότητα της φύσης· ως ο κακούργος, το τέρας, ο τρελός, ο άρρωστος, ο «ανώμαλος». Σύμφωνα με τον Φουκώ «το άτομο εξαναγκάζεται στο κελί του να αντικρίσει τον εαυτό του με κατασιγασμένα τα πάθη του και, μακριά από τον κόσμο που τον περιτριγυρίζει, να ακούσει μόνο τη φωνή της συνείδησής του»4.

Όμως ο Deleuze θεωρεί ότι περάσαμε πια,από την πειθαρχική κοινωνία που περιέγραψε ο Φουκώ( με παράδειγμα το “εργοστάσιο”) στην κοινωνία του ελέγχου με παράδειγμα την επιχείρηση. «Το εργοστάσιο συγκροτούσε τα άτομα σε σώμα, · αλλά η επιχείρηση [τωρα][..],αντιπαραθέτει τα άτομα μεταξύ τους και διαπερνά το καθένα χωριστά, κατακερματίζοντάς τα».Οι πειθαρχικές κοινωνίες είχαν – σύμφωνα με τον Ντελέζ-δύο πόλους: την υπογραφή που υποδηλώνει το άτομο και τον αριθμό μητρώου που υποδηλώνει τη θέση τους σε μια μάζα. Στις κοινωνίες του ελέγχου, αντιθέτως, το ουσιώδες δεν είναι πια ούτε μια υπογραφή ούτε ένας αριθμός, αλλά ένα ψηφίο: το ψηφίο είναι ένας mot de passe με την έννοια του pass-word, του κωδικού πρόσβασης ενώ οι πειθαρχικές κοινωνίες είναι ρυθμισμένες βάσει ενός motd’ ordre ( με την έννοια του slogan, του συνθήματος.) Η ψηφιακή γλώσσα του ελέγχου είναι φτιαγμένη από ψηφία που σηματοδοτούν ή την πρόσβαση στην πληροφόρηση, ή την απόρριψη 5.

Για τον Γερμανό, Κορεάτικης καταγωγής, φιλόσοφο Μπιουγκ –Τσουλ Χαν 6 ζούμε σήμερα σε μια κοινωνία της επίδοσης όπου κυριαρχεί η φαντασίωση ότι ο καθένας από εμάς είναι ο ‘δημιουργός» του εαυτού του.Το ρήμα που χαρακτηρίζει αυτήν την κοινωνίαδεν είναι το φροϋδικό «πρέπει» αλλά το «μπορώ»7 . Τα άτομα της σύγχρονης κοινωνίας δεν λέγονται πια « υπάκουα υποκείμενα» αλλά «επιδοσιακά υποκείμενα» 8 , κάτι περιγράφεται και στην ταινία του Κεν Λόουτς «Δυστυχώς Απουσιάζατε »: η εταιρία κούριερ που έχει ως σύνθημα «Γίνε αφεντικό του εαυτού σου, δεν είσαι πια εργάτης »: θα τον καλωσορίσει τον Ρικι στις τάξεις της ως αυτοαπασχολούμενο συνεργάτη. «Θα συνάψουν μια σύμβαση franchise, δεν θα του δίνει μισθό, δεν θα τον ασφαλίζει, δεν θα τον απασχολεί σε ωράριο εργασίας και δεν θα έχει υποχρέωση πληρωμής υπερωριών και υπερεργασίας»9.

Για τον Χαν , αυτό που διασφαλίζει σήμερα τον έλεγχο έγκειται στο ότι , το υποκείμενο της κοινωνίας της επίδοσης παραδίδεται στον έλεγχο οικειοθελώς και «ο φόβος του υποκειμένου να παραιτηθεί από την μύχια σφαίρα του υποχωρεί προς τη ανάγκης του να επιδειχτεί αδιάντροπα»10.

Ο Γιουβάλ Νώε Χαράρι, Ισραηλινός ιστορικός θεωρεί ότι, σε λίγο, θα ζούμε σε έναν αλλιώτικο κόσμο καθώς, για πρώτα φορά στην ανθρώπινη ιστορία, η τεχνολογία καθιστά εφικτή τη διαρκή παρακολούθηση όλων. Οι κυβερνήσεις μπορούν πια να γνωρίζουν τη θερμοκρασία του δακτύλου και την αρτηριακή πίεση κάτω από την επιδερμίδα μας. Εάν οι εταιρίες και οι κυβερνήσεις αρχίσουν να συλλέγουν κατά μαζικό τρόπο βιομετρικά δεδομένα μπορούν να φθάσουν στο σημείο να μας γνωρίζουν πολύ καλύτερα από ό,τι γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας και τότε, όχι μόνον θα μπορούν να προβλέψουν τα αισθήματά μας, αλλά και να τα χειραγωγήσουν και να μας πουλήσουν από προϊόντα μέχρι πολιτικούς. 11

Παράλληλα, ο Μπιουγκ Τσουλ Χαν μας θυμίζει πως, στην Ασία, ο έλεγχος των δεδομένων έχει σχεδόν ξεχαστεί και κανείς δεν επαναστατεί ενάντια στη ξέφρενη συλλογή πληροφοριών από τις αρχές. Η Κίνα έχει προχωρήσει στην καθιέρωση μιας «κατηγοριοποίησης» των πολιτών της, βάση της οποίας η κοινωνική συμπεριφορά κάθε ατόμου αξιολογείται συστηματικά.

Εκείνοι που περνούν το κόκκινο φως, που κάνουν π.χ κριτικά  σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα γίνονται αποδέκτες αρνητικών πόντων. Αντίστροφα, όσοι αγοράζουν υγιεινά τρόφιμα στο διαδίκτυο ή διαβάζουν εφημερίδες προσκείμενες  στο καθεστώς πριμοδοτούνται με θετικούς πόντους. Όποιος έχει κερδίσει αρκετούς θετικούς πόντους θα είναι σε θέση να αποκτήσει θεώρηση εξόδου από τη χώρα ή δάνεια με ελκυστικά επιτόκια. Αυτός αντίθετα που θα συγκεντρώσει ένα ορισμένο αριθμό αρνητικών  θα μπορούσε ακόμα και να χάσει τη δουλειά του .

Η Κίνα – μας λεει ο Χαν -έχει εγκαταστήσει 200 εκατομμύρια κάμερες στην επικράτειά της Κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί. Σε ένα κοντινό μέλλον η θερμοκρασία του σώματος, το βάρος και το επίπεδο σακχάρου στο αίμα, μεταξύ άλλων δεδομένων, μπορεί να ελέγχονται από το κράτος. 

Εδώ και δυο δεκαετίες τουλάχιστον όλο και περισσότερο γλιστράμε σε ένα καθεστώς έκτακτης ανάγκης . Το κράτος δεν κάνει τίποτα και νίπτει τας χείρας του για την τρωτότητα και αβεβαιότητα που αναδύονται από την λογική (ή το παράλογο) της ελεύθερης αγοράς, επαναπροσδιορίζοντάς τα ως ιδιωτικό ζήτημα, ένα ζήτημα που τα άτομα πρέπει να αντιμετωπίσουν μόνα τους, να αναζητούν ατομικές λύσεις σε συστημικές αντιφάσεις. Εισερχόμαστε σε μια περίοδο, όπου ένα ορισμένο είδος οικονομικής κατάστασης εκτάκτου ανάγκης γίνεται μόνιμο καθεστώς, μια σταθερά της ύπαρξης, τρόπος ζωής. Η Πανδημία θα μας βυθίσει περισσότερο στη δίνη της έκτακτης ανάγκης . Στην «κοινωνία της επιβίωσης» -σύμφωνα με τον Μπιουγκ Τσουλ Χαν- η υγεία θεωρείται ως ο απόλυτος βασιλιάς. Ανησυχώντας για την απειλούμενη επιβίωσή μας, θυσιάζουμε οικειοθελώς όλα όσα αξίζουν στη ζωή.  Παραδομένη πια  στην πανδημία, η κοινωνία μας δείχνει το  απάνθρωπο πρόσωπο της. «Η επαφή ισοδυναμεί με μόλυνση, ο ιός βαθαίνει τη μοναξιά. Το «“Corona blues” ,είναι ο όρος που οι Κορεάτες έχουν βρει για να περιγράψουν την κατάθλιψη που προκαλείται από την σημερινή κοινωνία της καραντίνας»12.

1 Μισέλ Φουκώ Επιτήρηση και Τιμωρία Η γέννηση της Φυλακής, εκδόσεις Ράππα 1989 σ 237

2 Michel Foucault Για την υπεράσπιση της κοινωνίας Μτφ Τιτίκα Δημητρούλια ,Πρόλος Στέφανος Ροζάνης . Εκδόσεις Ψυχογιός (Παραδόσεις 1976)(1997) Αθήνα 2002 σς 294- 298
3 Μισέλ Φουκώ ο.π :305
4 Μισέλ Φουκώ ο.π σ.309
5 Deleuze Gilles Οι Κοινωνίες του ελέγχου, μετάφραση Παναγιώτη Καλαμαάρα εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα 2001, σσ9-16
6 Μπιουγκ –Τσουλ Χαν η κοινωνία της κόπωσης , εκδόσεις Όπερα , cogıto μετάφραση Ανδρέας Κραουζε Αθήνα 2015
7 Μπιουγκ –Τσουλ Χαν η κοινωνία της κοπωσηςσ84
8 Μπιουγκ –Τσουλ Χαν η κοινωνία της κόπωσης , σ 53
9 https://www.elculture.gr/blog/article/distixws-apousiazate/
10 Μπιουγκ Τσουλ Χαν η Κοινωνία της διαφάνειας , opera Μετάφραση Αντρέας Κράουζε Αθήνα 2015 σ .94
11 Πηγή: iefimerida.gr – https://www.iefimerida.gr/stories/leonarnt-rint-astynomikos-epiase-adelfoys-krei
12 https://www.liberation.fr/debats/2020/04/05/la-revolution-virale-n-aura-pas-lieu_1784260
https://elpais.com/ideas/2020-03-21/la-emergencia-viral-y-el-mundo-de-manana-byung-chul-han-el-filosofo-surcoreano-que-piensa-desde-berlin.html(μτφ. Χρήστος Κανδηλώρος)

Κορωνοιός και Μελαγχολία του Πέτρου Θεοδωρίδη

Κορωνοιός και Μελαγχολία 

του   Πέτρου Θεοδωρίδη


Κι έτσι βυθιστήκαμε σαν Νάρκισσοι στην Λίμνη της Πανδημίας, όπως στην ταινία Μελαγχολία του Τρίαρς , περπατώντας αργά και αμήχανα βουτηγμένοι σε μια κολλώδη αλλόκοτη θλίψη που μας καθηλώνει μας έλκει και μας ελκύει, ως ηδονή – οδύνη . θλίψη όχι για μας και τη ζωή μας αλλά για το είδος μας . στο Πένθος θρηνούμε για την απώλεια πολυαγαπημένου ενώ στην Μελαγχολία δεν ξέρουμε τι έχουμε χάσει ακριβώς .Εξάλλου το πένθος στρέφεται προς τα έξω προς το(ν) αγαπημένο άλλο που χάσαμε ενώ η μελαγχολία προς τον εαυτό . Να που βρισκόμαστε καθηλωμένοι στα σπίτια μας σε μια παγκόσμια εξατομικευμένη καραντίνα , κατάμονοι με τον εαυτό μας αντιμέτωποι με τον εαυτό μας και τον χαμένο χρόνο . ο χρόνος πια δεν ξεγελιέται , μέσα από το βουητό του κόσμου, μέσα από την καθησυχαστική παρουσία του πλήθους την ρουτίνα της καθημερινότητας , παραμένει εκεί ακίνητος σαν τον ελέφαντα καταμεσής του Δρόμου απειλητικός και πελώριος . σαν το Ασυνείδητο, χρόνος – Αυτό(Id).Και μας κοιτά. Αμειλικτος.
Η μελαγχολία της καραντίνας ανα -παράγει και ξεσκεπάζει το υπόκωφο άγχος . το άγχος διακρίνεται από το φόβο που αφορά σε μια συγκεκριμένη απειλή : στο άγχος η απειλή είναι διάχυτη, αόρατη, αφορά στα πάντα και στο τίποτε ,ελλοχεύει παντού. και κυρίως φωλιάζει στο Πλησίον μας . Στην εποχή μας η εντολή «αγάπα το Πλησίον σου» έχει μετατραπεί στην εντολή : κράτα το Πλησίον σου μακριά.
Ο Κορωνοιός επέφερε την αποξένωση με έναν αβάσταχτα κυριολεκτικό τρόπο : οι άλλοι γίνονται η κόλαση μας . Και στην εποχή μας οι αλλοι γινονται πια οι Κάθε άλλοι . Στην ταινια του Alejandro Amenábar’ the Others (2001) η Νικολ Κιτμαν ως μητέρα που ζει με τα δυο μικρά παιδιά της σε ένα στοιχειωμένο σπίτι στο Jersey Island ανακαλύπτει στο τέλος ότι ολοι οι οικείοι κι αυτή η ίδια είναι οι πραγματικοί ξένοι. Έτσι η καραντίνα μας έκανε να νιώσουμε αυτό που όντως είμαστε :ξένοι στην κοινωνία των ξένων: αυτό που ο Simmel αντιλαμβανόταν ως το χαρακτηριστικό του ξένου “ο οδοιπόρος που σήμερα έρχεται και αύριο φεύγει” στην εποχή μας τείνει να γίνει η κυρίαρχη μορφή ζωής : ως πλεονάζων πληθυσμός, ως υπεράριθμοι, ολοι είμαστε Νομάδες .
Ο Κορωνοιος μοιάζει με κάτι ανάλογο με την άσχημη μυρωδιά στην ταινία ” Παράσιτα” : Η αποφορά του Κακού . Αν στην εποχή του Μαρξ το φάντασμα του κομμουνισμού πλανάται πάνω από την Ευρώπη τωρα πλανάται μια μυρωδιά από θειάφι πάνω από τον κόσμο .γλιστράμε πολύ γρηγορά σε έναν νέο μεσαίωνα .Και ο ιός αυτός είναι σαν το κατά Λακάν Πραγματικό: γίνεται αντιληπτός μόνο από τα ίχνη του και τις επιπτώσεις του. Στο Τρούμαν Σώου της (νέο) φιλελεύθερης πραγματικότητας – «η φαντασίωση είναι η σκηνοθεσία του Πραγματικού» έλεγε ο Λακάν – ο Κορωνοιός εισέβαλε σιωπηλά σαν το Λακανικό Πραγματικό, ως κάτι που δεν υφίσταται χειροπιαστά ,και υλικά, που συμπεραίνουμε την ύπαρξη του από τις επιπτώσεις του ,μια μαύρη τρύπα , σαν το μηδέν . Σκεφτείτε το μηδέν ως τρύπα μέσα σε ένα δακτυλίδι : Δεν είναι, είναι ένα κενό , όμως χωρίς την τρύπα στη μέση δεν θα υπήρχε το δαχτυλίδι . Έτσι και το πραγματικό καμπυλώνει , διαπερνά την πραγματικότητα μας, υφίσταται από κάτω,. Όμως δεν Είναι. Σαν τον Κορωνοιό. Δεν τον βλέπουμε, μας διαπερνά, μάς τρυπά. Και επιδρά στην οικονομία μας , τη σκέψη τα συναισθήματα μας την κοινωνία μας ως ρευστή αγωνία ως μια  τερατώδης εμπλοκή  , ένα παγκόσμιο βραχυκύκλωμα    του «τούρμπο –καπιταλισμού» στον οποίο είμαστε ολοι μας παγιδευμένοι.
Πέτρος Θεοδωρίδης ,

Πέμπτη, 16 Απριλίου 2020

Η επανάσταση του κορωνοϊού δεν θα συμβεί αναδημοσιευση απο το https://www.e-lesxi.gr//

Η επανάσταση του κορωνοϊού δεν θα συμβεί

Byung-Chul Han
Ο Γερμανός φιλόσοφος νοτιοκορεάτικης καταγωγής Byung-Chul Han προειδοποιεί τους Ευρωπαίους που χαιρετίζουν τις ψηφιακές στρατηγικές που εφαρμόζουν οι ασιατικές χώρες για την καταπολέμηση της νόσου. Το τίμημα είναι συχνά υπερβολικό. Ο ιός δεν επιβράδυνε τον καπιταλισμό, αλλά τον διατηρεί εν υπνώσει. Θα υιοθετήσει η Ευρώπη ένα καθεστώς μόνιμης ψηφιακής επιτήρησης σε κινέζικο στυλ;
Εισαγωγή  
Ο κορωναϊός αποτελεί  ένα συστημικό  τεστ για το κρατικό λογισμικό. H Ασία πέτυχε  να περιορίσει ουσιαστικότερα  την επιδημία από τους ευρωπαίους γείτονές της. Στο Χονγκ Κονγκ, την Ταϊβάν και τη Σιγκαπούρη, ο αριθμός των νέων μολύνσεων είναι περιορισμένος  ενώ για τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία, τα δυσκολότερα  φαίνεται πια να έχουν περάσει. Ακόμη και η Κίνα, η κύρια εστία της επιδημίας, κατάφερε σε μεγάλο βαθμό να αποτρέψει την εξέλιξή της.
Βρισκόμαστε τώρα μπροστά σε μια μαζική έξοδο των Ασιατών που φεύγουν από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες θέλοντας να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους όπου θα αισθάνονται περισσότερο ασφαλείς.  Η τιμή των πτήσεων εκρήγνυται και η εξεύρεση αεροπορικού εισιτηρίου για την Κίνα  ή την Κορέα έχει γίνει  σχεδόν αδύνατη.
Τι συμβαίνει  στην Ευρώπη;  Οι ηλικιωμένοι ασθενείς  αποδιασωληνώνονται  ώστε να μπορούν να αντιμετωπιστούν οι  νεότεροι ασθενείς. Ενώ παράλληλα ένας χωρίς νόημα ακτιβισμός βρίσκεται σε εξέλιξη. Το κλείσιμο των συνόρων φαίνεται να είναι η απελπισμένη έκφραση της κρατικής  κυριαρχίας, σε αντίθεση με μια ουσιαστικότερη  συνεργασία, εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που πιθανώς να ήταν αποτελεσματικότερη  από την τυφλή περιχαράκωση  των μελών της στα εθνικά τους σύνορα .
Τα «πλεονεκτήματα» της Ασίας
Σε σύγκριση με την Ευρώπη, ποια πλεονεκτήματα προσφέρει το ασιατικό σύστημα που είναι αποτελεσματικά  στην καταπολέμηση της πανδημίας;  Ασιατικά κράτη όπως η Ιαπωνία, η Κορέα, η Κίνα, το Χονγκ Κονγκ, η Ταϊβάν ή η Σιγκαπούρη έχουν μια αυταρχική νοοτροπία, η οποία προέρχεται από την πολιτιστική τους παράδοση (Κομφουκιανισμός). Οι άνθρωποι είναι λιγότερο απρόθυμοι και πιο υπάκουοι από ότι στην Ευρώπη. Εμπιστεύονται επίσης τις κρατικές δομές περισσότερο. Και όχι μόνο στην Κίνα, αλλά και στην Κορέα ή την Ιαπωνία, η καθημερινή ζωή είναι πολύ πιο αυστηρά οργανωμένη από ό, τι στην Ευρώπη. Πάνω απ’ όλα, για να αντιμετωπίσουν τον ιό, οι Ασιατικές αυτές  χώρες πόνταραν μαζικά στην ψηφιακή επιτήρηση και στη χρήση μεταδεδομένων  (δομημένα και κωδικοποιημένα δεδομένα τα οποία περιγράφουν χαρακτηριστικά πληροφοριακών οντοτήτων, αποσκοπώντας στην ταύτιση, αναγνώριση, ανακάλυψη, αξιολόγηση και διαχείριση των οντοτήτων που περιγράφονται).
 Σήμερα, στην Ασία, δεν είναι οι ιολόγοι ή οι επιδημιολόγοι που αγωνίζονται κατά της πανδημίας, αλλά οι επιστήμονες υπολογιστών και οι ειδικοί στα “μεγάλα δεδομένα” – μια αλλαγή μοντέλου στην οποία η Ευρώπη δεν έχει ακόμα προχωρήσει. “Τα μετα- δεδομένα σώζουν ανθρώπινες ζωές!”, διακηρύσσουν οι  πρωταθλητές της ψηφιακής επιτήρησης.
Μεταξύ των ασιατικών γειτόνων μας, δεν υπάρχει σχεδόν καμία μορφή κριτικής συνειδητοποίησης σε σχέση με αυτή την πολιτική επιτήρησης  των πολιτών. Ακόμη και στις φιλελεύθερες χώρες  της Ιαπωνίας και της Κορέας, ο έλεγχος των δεδομένων έχει σχεδόν ξεχαστεί και κανείς δεν επαναστατεί ενάντια στη τερατώδη και ξέφρενη συλλογή πληροφοριών από τις αρχές. Η Κίνα έχει προχωρήσει τόσο πολύ ώστε να δημιουργήσει ένα σύστημα «κοινωνικής παραμετροποίησης » – μια αδιανόητη προοπτική για οποιονδήποτε Ευρωπαίο – που καθιστά δυνατή την καθιέρωση μιας πολύ εξαντλητικής «κατηγοριοποίησης» των πολιτών της, βάση της οποίας η κοινωνική συμπεριφορά κάθε ατόμου πρέπει να αξιολογείται συστηματικά.
Στην Κίνα δεν υπάρχει χρόνος ή χωρος  στην καθημερινή ζωή που δεν υπόκειται σε παρατήρηση. Κάθε κλικ, κάθε αγορά, κάθε επαφή, κάθε δραστηριότητα στα κοινωνικά δίκτυα ελέγχεται. Εκείνοι που περνούν το κόκκινο φως, αυτοί που έχουν σχέσεις με επικριτές του καθεστώτος ή εκείνοι που κάνουν κριτικά  σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα γίνονται αποδέκτες αρνητικών πόντων. Στη συνέχεια, η ζωή τους μπορεί να γίνει πολύ επικίνδυνη. Αντίστροφα, όσοι αγοράζουν υγιεινά τρόφιμα στο διαδίκτυο ή διαβάζουν εφημερίδες προσκείμενες  στο καθεστώς πριμοδοτούνται με θετικούς πόντους. Όποιος έχει κερδίσει αρκετούς θετικούς πόντους θα είναι σε θέση να αποκτήσει θεώρηση εξόδου από τη χώρα ή δάνεια με ελκυστικά επιτόκια. Αυτός αντίθετα που θα συγκεντρώσει ένα ορισμένο αριθμό αρνητικών  θα μπορούσε ακόμα και να χάσει τη δουλειά του.   Αυτή η κοινωνική εποπτεία είναι δυνατή διότι υπάρχει απεριόριστη ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ παρόχων υπηρεσιών Διαδικτύου και κινητής τηλεφωνίας και των αρχών. Δεν υπάρχει πρακτικά καμία προστασία δεδομένων. Ο όρος “ιδιωτική σφαίρα” δεν εμφανίζεται στο κινεζικό λεξιλόγιο.
200 εκατομμύρια κάμερες
Η Κίνα έχει εγκαταστήσει 200 εκατομμύρια κάμερες στην επικράτειά της, οι περισσότερες από τις οποίες είναι εφοδιασμένες με ένα εξαιρετικά εξελιγμένο σύστημα αναγνώρισης προσώπου το οποίο μπορεί να ανιχνεύσει ακόμη και ένα μικρό σπυράκι στο πρόσωπο κάποιου. Κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί. Παντού, στα καταστήματα, στους δρόμους, στους σταθμούς και στα αεροδρόμια, αυτές οι έξυπνες κάμερες σαρώνουν και “αξιολογούν” κάθε πολίτη.
Και τώρα αυτή η τεράστια υποδομή που αναπτύχθηκε για να εγγυηθεί την ηλεκτρονική παρακολούθηση των ανθρώπων αποδεικνύεται εξαιρετικά αποτελεσματική στην εξάλειψη της επιδημίας. Όποιος φεύγει από το σταθμό του Πεκίνου (παραδείγματος χάρη) αναγνωρίζεται αμέσως από μια κάμερα. Η συσκευή μετρά τη θερμοκρασία του σώματος . Αρκεί να είναι ασυνήθιστα υψηλή και αμέσως  όλοι όσοι ταξίδευαν στο ίδιο βαγόνι ενημερώνονται στο κινητό τους τηλέφωνο – εφόσον το σύστημα έχει τη δυνατότητα να αναγνωρίζει επακριβώς ποιος καθόταν και σε ποια θέση.                                                                                                                      
Στα κοινωνικά δίκτυα, περιγράφονται ακόμη και drones που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση τήρησης της καραντίνας. Μόλις κάποιος προσπαθήσει να σπάσει τον εγκλεισμό, πλησιάζει ένα ιπτάμενο drone και με ένα αυτοματοποιημένο μήνυμα διατάζεται  να επιστρέψει στο σπίτι του. Ποιος ξέρει, ίσως ακόμη αυτά τα μηχανήματα να έχουν τη δυνατότητα να εκτυπώνουν πρόστιμα, που κατεβαίνουν απαλά και προσγειώνονται κοντά στους παραβάτες. Μια δυστοπική εικόνα για τους Ευρωπαίους, η οποία όμως δεν φαίνεται να αντιμετωπίζει καμία αντίδραση στη Άπω  Ανατολή.
Αυταρχική κρατική νοοτροπία. Πειθαναγκασμένοι πολίτες
Ούτε στην Κίνα ούτε σε άλλα ασιατικά κράτη, όπως η Νότια Κορέα, το Χονγκ Κονγκ, η Σιγκαπούρη, η Ταϊβάν ή η Ιαπωνία, υπάρχει μια κριτική αντιμετώπιση της ψηφιακής επιτήρησης ή των μεταδεδομένων . Όλα αυτά τα  κράτη κυριολεκτικά εκστασιάζονται μπροστά στα ψηφιακά επιτεύγματα .  Αυτό οφείλεται επίσης και σε ένα πολιτιστικό αίτιο. Ο κολεκτιβισμός βασιλεύει στην Ασία. Δεν υπάρχει ανεπτυγμένη ατομικότητα. Ο ατομικισμός δεν είναι ίδιος με τον εγωισμό, ο οποίος φυσικά είναι επίσης πολύ διαδεδομένος στην Ασία.
Στο Wuhan, χιλιάδες ομάδες ψηφιακής έρευνας έχουν δημιουργηθεί για να αναζητήσουν πιθανά μολυσμένα άτομα με βάση τα προσωπικά τους δεδομένα.  Η ανάλυση των μεταδεδομένων τους επιτρέπει να εντοπίζουν όσους ενδέχεται να μολυνθούν και, συνεπώς, να καθορίσουν ποιοι πρέπει να παραμείνουν υπό παρατήρηση και ενδεχομένως να τεθούν σε καραντίνα. Είναι φανερό ότι  το μέλλον, και σε ότι αφορά την πανδημία, έγκειται στην ψηφιοποίηση. Σ’ αυτό το πλαίσιο ίσως πρέπει να επαναπροσδιοριστεί  ακόμη και την έννοια της κυριαρχίας.  Κυρίαρχος είναι αυτός που διαθέτει δεδομένα. Όταν η Ευρώπη διακηρύσσει κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή κλείνει τα σύνορα, συνεχίζει να προσκολλάται στα παλιά μοντέλα κυριαρχίας.
Ωστόσο, είναι σαφές ότι όταν πρόκειται για την καταπολέμηση του ιού, τα μεταδεδομένα φαίνεται να είναι πιο αποτελεσματικά απ’ ότι το κλείσιμο των συνόρων. Σε ένα κοντινό μέλλον η θερμοκρασία του σώματος, το βάρος και το επίπεδο σακχάρου στο αίμα, μεταξύ άλλων δεδομένων, μπορεί να ελέγχονται από το κράτος. Μια ψηφιακή βιοπολιτική θα έρθει να ενισχύσει την ψηφιακή ψυχο-πολιτική που ήδη εφαρμόζεται, με στόχο να επηρεάσει άμεσα τις σκέψεις και τα συναισθήματα των πολιτών.
Στην Ταϊβάν ή τη Νότια Κορέα, το κράτος αποστέλλει ταυτόχρονα σε όλους τους πολίτες SMS για να εντοπιστούν όσοι έχουν έρθει σε επαφή με μολυσμένα άτομα ή για να ενημερωθούν για χώρους και κτίρια όπου έχουν προσβληθεί κάποιοι άνθρωποι. Ήδη σε πολύ πρώιμο στάδιο, η Ταϊβάν χρησιμοποίησε μια σύνδεση δεδομένων για να εντοπίσει πιθανά μολυσμένα άτομα με βάση τα ταξίδια που είχαν κάνει.  Όποιος προσεγγίζει ένα κτίριο στο οποίο έχει μολυνθεί ένα άτομο στην Κορέα, λαμβάνει μέσω του “Corona-app” ένα σήμα συναγερμού. Όλοι οι χώροι όπου έχουν μολυνθεί είναι καταχωρισμένοι και δημοσιοποιούνται άμεσα. Η προστασία προσωπικών δεδομένων και η ιδιωτική σφαίρα δεν λαμβάνονται υπόψη. Οι κάμερες παρακολούθησης εγκαθίστανται σε κάθε κτίριο της Κορέας σε κάθε όροφο, σε κάθε γραφείο ή σε κάθε κατάστημα. Είναι πρακτικά αδύνατο να μετακινηθεί κανείς  σε δημόσιους χώρους χωρίς να καταγραφεί από μια βιντεοκάμερα. Με τα δεδομένα του κινητού τηλεφώνου και του υλικού που συγκεντρώνεται από βίντεο, μπορεί να δημιουργηθεί το πλήρες προφίλ κίνησης ενός προσβεβλημένου ατόμου. Οι κινήσεις όλων αυτών που μολύνθηκαν κοινοποιούνται αμέσως.
Πώς οικοδομείται η απάθεια για  την πραγματικότητα, ζώντας  στην εποχή των “fake news“και ενώ ο ιός προκαλεί σοκ και δέος
Παρά τον κίνδυνο που δεν πρέπει να ελαχιστοποιηθεί, ο πανικός που δημιούργησε η πανδημία του κορωνοϊού είναι δυσανάλογος.  Γιατί ο κόσμος αντιδρά με τέτοιο πανικό σε έναν ιό;
Ο Εμμανουήλ Μακρόν μιλά ακόμα για τον πόλεμο και τον αόρατο εχθρό που πρέπει να νικήσουμε. Αντιμετωπίζουμε μια επιστροφή του εχθρού;  Η “ισπανική γρίπη” προκλήθηκε στη μέση του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Εκείνη την εποχή όλοι περιτριγυρίζονταν από εχθρούς. Κανείς δεν θα είχε συνδέσει την επιδημία με έναν πόλεμο ή έναν εχθρό. Αλλά σήμερα ζούμε σε μια εντελώς διαφορετική κοινωνία.
 Ζούμε χωρίς εχθρούς για πολύ καιρό. Ακριβώς πριν από δέκα χρόνια, στο δοκίμιο μου με τίτλο  «Η κοινωνία της κόπωσης» υπερασπίστηκα τη θέση ότι ζούμε σε μια εποχή που το ανοσολογικό μοντέλο  που βασίζεται στην άμυνα ενάντια στον εχθρό δεν υπάρχει πλέον. Η κοινωνία που οργανώνεται σύμφωνα με την αρχή της ανοσίας περιβάλλεται από σύνορα και φράκτες, όπως στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Η προστασία αυτή  εμποδίζει ταυτόχρονα την ταχεία κυκλοφορία αγαθών και κεφαλαίων. Η παγκοσμιοποίηση εξαλείφει αυτές τις ανοσοποιητικές άμυνες για να ανοίξει το δρόμο για το κεφάλαιο. Το ίδιο συμβαίνει και με την ασυδοσία και την επιτρεπτικότητα  που είναι πανταχού παρούσες  σήμερα σε όλους τους τομείς της ζωής μας: εξαλείφουν τον κίνδυνο του ξένου – ή του εχθρού.
Σήμερα, οι κίνδυνοι δεν προέρχεται από τα  αρνητικά χαρακτηριστικά  ενός  εχθρού, αλλά από την υπερπροσφορά που εκφράζεται με τη μορφή υπερπαραγωγής, υπερβολικής επικοινωνίας και υπεραπόδοσης.  O πόλεμος στις κοινωνίες της υπεραπόδοσης που ζούμε είναι πρώτα απ’ όλα πόλεμος ενάντια στον εαυτό μας.
Τώρα ο ιός πέφτει βίαια πάνω σ’ αυτές τις κοινωνίες  στις οποίες η ανοσία τους είναι σοβαρά αποδυναμωμένη από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό . Πιασμένες στη  λαβίδα του φόβου, προσπαθούν να αποκαταστήσουν την «ανοσοποιητική» τους άμυνα, κλείνοντας  τα σύνορα τους.  Μ΄αυτόν τον τρόπο  ο πόλεμος δεν θα διεξάγεται πια ενάντια στον ίδιο μας τον εαυτό , αλλά ενάντια στον αόρατο  εχθρού από το εξωτερικό.
Και αν αυτή η αντίδραση  του «ανοσοποιητικού  μοντέλου» απέναντι  σε αυτό το νέο εισβολέα είναι τόσο βίαιη, αυτό ακριβώς συμβαίνει επειδή έχουμε ζήσει για πολύ καιρό σε μια κοινωνία χωρίς ορατούς εχθρούς. Από εδώ και πέρα ο ιός βιώνεται  πλέον  σαν  ο απόλυτος τρόμος.
Αλλά αυτός ο πρωτοφανής πανικός έχει και μία άλλη αιτία, η οποία πρέπει να αναζητηθεί στην ψηφιοποίηση. Η ψηφιοποίηση εξαλείφει  την πραγματικότητα σε όλες εκείνες τις περιπτώσεις που το βίωμα της γίνεται επώδυνο. Η ψηφιοποίηση, ολόκληρη η κουλτούρα του “like”, εκμηδενίζει την αμφισβήτηση της εξέγερσης .  Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο εγκαταστάθηκε, στη μεταπραγματική εποχή της παραπληροφόρησης και των deep fake – hypertrucage *, μια βαθιά απάθεια για την πραγματικότητα.
*(Πρόκειται για τα τεχνητά βίντεο στα οποία ένας αλγόριθμος, με τη βοήθεια νευρωνικών δικτύων και της τεχνητής νοημοσύνης, «μαθαίνει» τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου και αντικαθιστά το πρόσωπο ενός ανθρώπου με αυτό ενός άλλου. Τα αποτελέσματα μπορεί να είναι αρκετά πειστικά και σε πολλές περιπτώσεις είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν ως ψεύτικα. Το ανησυχητικό στην περίπτωση των deepfakes είναι ότι ακόμα και εμπειρίες που αποκτά κανείς μέσω των αισθήσεών του (όραση στην προκειμένη περίπτωση) τίθενται υπό αμφισβήτηση.
Βυθισμένοι  όλοι μέσα σε αυτή την κατάσταση αδράνειας, ο ιός, πολύ πιο πραγματικός από έναν ιό υπολογιστή, μας προκαλεί ένα έντονο σοκ και δέος. Και η πραγματικότητα, η αντίσταση του  πραγματικού, επανέρχεται δριμύτερη.
Ο υπερβολικός φόβος του ιού είναι πάνω απ ‘όλα μια αντανάκλαση της κοινωνίας της επιβίωσης, όπου όλες οι ζωτικές δυνάμεις  χρησιμοποιούνται για να παρατείνουν την ύπαρξη μας. Η αναζήτηση μιας πραγματικά  βιώσιμης  ζωής έδωσε την θέση  της στην υστερία της επιβίωσης. Και η «κοινωνία της επιβίωσης» δεν βλέπει με καλό μάτι την ουσιαστική και πραγματική  ζωή . Εδώ η υγεία είναι ο απόλυτος βασιλιάς.
 Ανησυχώντας για την απειλούμενη επιβίωσή μας, θυσιάζουμε με χαρά όλα όσα κάνουν τη ζωή να αξίζει κανείς να τη ζήσει.  Αυτές τις μέρες, ο σκληρός αγώνας για επιβίωση γνωρίζει μια πρωτοφανή μιντιακή κορύφωση: υποβαλλόμαστε, χωρίς να εξαναγκασθούμε άμεσα, σε μια  κατάσταση έκτακτης ανάγκης, δεχόμαστε χωρίς να λέμε μια λέξη τον περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων μας και ολόκληρη η κοινωνία μετατρέπεται σε μια τεράστια καραντίνα. Παραδομένη πια  στην πανδημία, η κοινωνία μας δείχνει το  απάνθρωπο πρόσωπο της.  Ο άλλος θεωρείται αμέσως ως δυνητικός φορέας από  τον οποίο πρέπει να αποστασιοποιηθούμε. Η επαφή ισοδυναμεί με μόλυνση, ο ιός βαθαίνει τη μοναξιά και την κατάθλιψη. Το “Corona blues” είναι ο όρος που οι Κορεάτες έχουν βρει για να περιγράψουν την κατάθλιψη που προκαλείται από την σημερινή κοινωνία της καραντίνας.
Η φρενήρης επιβίωση
Αν δεν αντιτάξουμε  την αναζήτηση της πραγματικής  ζωής στον αγώνα για απλή επιβίωση, η ύπαρξη μας μετά την επιδημία θα είναι ακόμα πιο διαταραγμένη σε σχέση  μ’ αυτήν  πριν από την κρίση. Στη συνέχεια, θα αρχίσουμε να μοιάζουμε  με αυτόν τον ίδιο τον ιό, σαν αυτούς τους  ζωντανούς– νεκρούς που πολλαπλασιάζονται, πολλαπλασιάζονται και επιβιώνουν. Επιβιώνουν χωρίς να ζουν.
 Η αντίδραση πανικού των χρηματοπιστωτικών αγορών στην επιδημία είναι επίσης η έκφραση εκείνου του πανικού που είναι ήδη εγγενής σε αυτές. Οι ακραίες ανακατατάξεις στην παγκόσμια οικονομία την καθιστούν πολύ ευάλωτη. Παρά τη διαρκώς αυξανόμενη καμπύλη του χρηματιστηριακού δείκτη, η επικίνδυνη νομισματική πολιτική των κεντρικών τραπεζών έχει δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια έναν καταπιεσμένο πανικό που περιμένει το ξέσπασμα. Ο ιός δεν είναι πιθανώς τίποτα περισσότερο από τη μικρή σταγόνα που ξεχειλίζει  το ποτήρι. Αυτό που αντανακλάται στον πανικό της χρηματοπιστωτικής αγοράς δεν είναι τόσο ο φόβος του ιού όσο ο φόβος του εαυτού της. Η κατάρρευση  θα μπορούσε επίσης να συμβεί χωρίς τον ιό. Ίσως ο ιός είναι μόνο το προοίμιο σε μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση .
Ο Σλοβένος φιλόσοφος Slavoj Žižek λέει ότι ο ιός θα  προκαλέσει ένα θανατηφόρο πλήγμα στον καπιταλισμό. Προαναγγέλλει την επικράτηση  ενός δυσοίωνου  κομμουνισμού , φθάνοντας μέχρι το να  πιστεύει ότι ο ιός θα καταστήσει το κινεζικό καθεστώς αποτυχημένο.  Ο Žižek βρίσκεται σε λάθος δρόμο: δεν θα συμβεί τίποτε απ’ όσα προβλέπει.
Η Κίνα βασιζόμενη στην επιτυχία της στην αντιμετώπιση της επιδημίας, θα είναι πλέον σε θέση να πωλήσει το ψηφιακό αστυνομικό κράτος της σαν ένα επιτυχημένο μοντέλο κατά της πανδημίας και θα αναδείξει την υπεροχή του συστήματός της με ακόμη μεγαλύτερη υπερηφάνεια. Μετά την πανδημία, ο καπιταλισμός θα επανακάμψει, βγαίνοντας από το λήθαργο, ακόμα πιο αμείλικτος.                                                                                                           
Είναι πιθανό ότι το ψηφιακό αστυνομικό κράτος, κινέζικου τύπου, θα φτάσει και σε εμάς στη Δύση.  Όπως έχει ήδη πει η Naomi Klein:  αυτό το “σοκ” αποτελεί  μια ευνοϊκή συγκυρία που επιτρέπει τη δημιουργία ενός νέου μοντέλου εξουσίας. Η ανάπτυξη του νεοφιλελευθερισμού υπήρξε συχνά η πηγή των κρίσεων που προκάλεσαν τέτοια σοκ. Αυτό συνέβη στην Κορέα, στην Ελλάδα. Ας ελπίσουμε ότι μετά το σοκ που προκαλείται από αυτόν τον ιό, ένα ψηφιακό αστυνομικό καθεστώς όπως το κινέζικο μοντέλο δεν θα φτάσει στην Ευρώπη. Εάν επρόκειτο να συμβεί αυτό, όπως φοβάται ο Giorgio Agamben, η κατάσταση εξαίρεσης θα είναι πλέον η απόλυτα φυσική κατάσταση. Τότε ο ιός θα έχει επιτύχει αυτό που ακόμη και η ισλαμική τρομοκρατία δεν πέτυχε .
Ο ιός δεν επιβράδυνε τον καπιταλισμό, τον άφησε να πέσει σ’ ένα σύντομο λήθαργο . Η ηρεμία πια θα βασιλεύει – θα είναι όμως μια ηρεμία  πριν από την καταιγίδα. Ο ιός δεν μπορεί να αντικαταστήσει την λογική και αυτό που είναι πιθανό να συμβεί σε εμάς στη Δύση είναι να κληρονομήσουμε ύπουλα τις αρχές της αστυνομικής οργάνωσης  της κοινωνίας που έχει εφαρμόσει τόσο πετυχημένα άλλωστε η Κίνα.
     Ο ιός δεν θα νικήσει τον καπιταλισμό. Η  επανάσταση του κορωνοϊού δεν θα συμβεί. Κανένας ιός δεν μπορεί να κάνει επανάσταση. Ο ιός μας απομονώνει και μας εξατομικεύει. Δεν δημιουργεί κανένα συλλογικό συναίσθημα. Με κάποιο τρόπο, καθένας νοιάζεται μόνο για τη δική του επιβίωση. Η αλληλεγγύη που οριοθετείται στην τήρηση των αμοιβαίων αποστάσεων ασφάλειας δεν είναι μια αλληλεγγύη που θα μας επέτρεπε να ονειρευόμαστε μια διαφορετική, πιο ειρηνική και δίκαιη κοινωνία. Ας ελπίσουμε ότι μετά από τον ιό θα ακολουθήσει μια ανθρώπινη επανάσταση.
Εναπόκειται σε εμάς, γυναίκες και άνδρες που διατηρούν ακόμη τα λογικά τους, εναπόκειται σε εμάς να επανεξετάσουμε και να περιορίσουμε ριζικά τον αρπακτικό καπιταλισμό, την απεριόριστη και καταστροφική κινητικότητα μας, να σώσουμε τον εαυτό μας, να σώσουμε το κλίμα και να διατηρήσουμε ζωντανό τον πλανήτη μας.
Πηγή:
https://www.liberation.fr/debats/2020/04/05/la-revolution-virale-n-aura-pas-lieu_1784260
https://elpais.com/ideas/2020-03-21/la-emergencia-viral-y-el-mundo-de-manana-byung-chul-han-el-filosofo-surcoreano-que-piensa-desde-berlin.html
(μτφ. Χρήστος Κανδηλώρος)

Κυριακή, 12 Απριλίου 2020

ΚΟΡΩΝΟΙΟΣς ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ , ΕΥΤΥΧΙΑ , ΕΙΚΟΝΙΚΉ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ , ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΥΣΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ, ΚΑΙ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ ,ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ

ΚΟΡΩΝΟΙΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ 11: Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΕΡΙ ΕΥΤΥΧΙΑΣ

 

 

ΚΟΡΩΝΟΙΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ 10: ΕΙΚΟΝΙΚΉ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

 

κορωνοιος και επιστημονική φαντασία (Σταλκερ , Σολαρις , Ηλεκτρικό Πρόβατο)

 

 

Κορωνοιος και κοινωνιολογια 9: η Εσωτερικευση της βιας και η εξαφανιση του Αλλου

ΚΟΡΩΝΟΙΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ 11: Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΕΡΙ ΕΥΤΥΧΙΑΣ


ΚΟΡΩΝΟΙΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ 10: ΕΙΚΟΝΙΚΉ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ


Δευτέρα, 6 Απριλίου 2020

Πέτρος Π. Θεοδωρίδης, Ιστορίες για τον χρόνο: 1. Η στιγμή, η διάρκεια, η βαρεμάρα ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ

Πέτρος Π. Θεοδωρίδης, Ιστορίες για τον χρόνο: 1. Η στιγμή, η διάρκεια, η βαρεμάρα

«Τι είναι αλήθεια ο χρόνος. Ποιος θα μπορούσε να μας το εξηγήσει εύκολα και σύντομα; Αν με ρωτούσε κανείς ξέρω ότι αν θα έπρεπε να του εξηγήσω δεν θα μπορούσα». 1
Άγιος Αυγουστίνος
Τα ίδια περίπου λόγια ακούγονται και από μια παράξενη φωνή στην δεκάλεπτη ταινία του Volker Schlondorff, The Enlightenment, που υπάρχει στη συλλογή «Δέκα Λεπτά Αργότερα, το Τσέλο». Στο τελευταίο λεπτό αποκαλύπτεται ότι ο αφηγητής είναι ένα κουνούπι, το οποίο ολοκληρώνει τον προβληματισμό του ως εξής: «Ομολογώ, Κύριέ μου, ότι δε γνωρίζω ακόμη τι είναι χρόνος. Εσύ, Θεέ μου, θα με φωτίσεις. Εσύ θα είσαι το φανάρι μου. Θα έρθω προς το δικό Σου φως. Εσύ, Θεέ μου, θα φωτίσεις το σκοτάδι μου. Θα το κάνεις πιο φωτεινό…» (σε αυτό το σημείο το κουνούπι χτυπάει πάνω στη λαμπερή εντομοπαγίδα – και πέφτει στη γη νεκρό). 2
Στο σύντομο αυτό άρθρο αυτό, θα αναφερθώ στη Στιγμή ως μια διάσταση του Χρόνου. Τι είναι στιγμή; «Οι  χρονικές στιγμές είναι χωρικά σημεία» έγραφε ο Κωστής Παπαγιώργης. «Πως αλλιώς να εξηγήσουμε άλλωστε το γεγονός ότι η λέξη στιγμή, που αρχικά δήλωνε ένα σημείο στον χώρο (“στίζω”, “στίγμα”, “στιγματοφόρος”), κατέληξε να  σημαίνει την αδιαίρετη χρονική ενότητα; Και τι άλλο από περιφανής επιβεβαίωση του “χρόνος ήλιου κίνησις”  είναι το δρομολόγιο που κάνει ο  λεπτοδείχτης στα ρολόγια μας»; 3
Ποιος έχει την πρωτοκαθεδρία; Η στιγμή ή η διάρκεια του χρόνου; Θα μπορούσαμε να σκιαγραφήσουμε – σύμφωνα  και με το δοκίμιο Η Εποπτεία  της Στιγμής του Γκαστόν  Μπασελάρ 4 – δυο  σχετικές  θεωρήσεις.
Στην πρώτη (Μπερξον), η αληθινή πραγματικότητα του χρόνου είναι η Διάρκεια του, η στιγμή είναι αφαίρεση χωρίς πραγματικότητα. Επιβάλλεται έξωθεν, από τη νόηση, που κατανοεί  το γίγνεσθαι μόνο αν αντιμετωπίζει  αμετακίνητες  καταστάσεις. «Άρα, θα παριστούσαμε επαρκώς τον μπερξονικό χρόνο με μια  ευθεία  μαύρη γραμμή, όπου θα  είχαμε τοποθετήσει, για να συμβολίσουμε  τη στιγμή, ως  μηδέν, ένα πλασματικό κενό, ένα λευκό σημείο»
Στη δεύτερη (Ρουπνέλ – Μπασελάρ) η αληθινή πραγματικότητα του χρόνου είναι η Στιγμή. Η διάρκεια  είναι κατασκευή, χωρίς απόλυτη, πραγματικότητα. Πλάθεται έξωθεν δια της μνήμης, όντας κατ’ εξοχήν ικανότητα της φαντασίας που θέλει να ονειρευτεί και να ξαναζήσει αλλά όχι να καταλάβει. Θα εξεικονίζαμε αυτή την αντίληψη του χρόνου «με μια λευκή γραμμή, δυνητική και πλασματική, όπου αίφνης, σαν απρόοπτο  συμβεβηκός, θα ερχόταν  να εγγραφεί  ένα μαύρο στίγμα, σύμβολο μιας  πυκνής πραγματικότητας».5
Για τον  Μπερξόν, η αληθινή πραγματικότητα του χρόνου είναι η διάρκεια του. Η στιγμή δεν είναι «τίποτε  άλλο από μια τεχνητή  ρήξη  που βοηθά την σχηματική σκέψη του γεωμέτρη. Μέσα στην  ανικανότητα της να ακολουθήσει τη ζωτική κίνηση, η διάνοια  ακινητοποιεί  τον χρόνο μέσα σε ένα  μονίμως  πλαστό παρόν. Αυτό το παρόν  είναι ένα καθαρό μηδέν που δεν καταφέρνει να χωρίσει πραγματικά το παρελθόν από το μέλλον».6 Είναι αφαίρεση χωρίς πραγματικότητα. Επιβάλλεται από τη νόηση, που κατανοεί  το γίγνεσθαι μόνο αν αντιμετωπίζει αμετακίνητες  καταστάσεις.
Όμως ο Γκαστόν  Μπασελάρ, υποστηρίζει την θέση πως: «η Στιγμή  είναι η μοναδική πραγματικότητα του χρόνου, ο χρόνος είναι μια πραγματικότητα συμπυκνωμένη στη στιγμή και μετέωρη ανάμεσα σε δυο μηδενικά. Αναμφίβολα ο χρόνος μπορεί να  αναγεννηθεί αλλά πρέπει αρχικά να πεθάνει. Δεν μπορεί να μεταφέρει το είναι του από τη μια στιγμή στην άλλη για να σχηματίσει διάρκεια»7.
«Ας  αντιληφτούμε  λοιπόν», συνεχίζει ο Μπασελάρ, ότι «η άμεση  εμπειρία του χρόνου  δεν ταυτίζεται με την τόσο φευγαλέα, δύσκολη και σοφή εμπειρία της διάρκειας αλλά με την νωχελική εμπειρία της στιγμής, η οποία  συλλαμβάνεται πάντα ως ακίνητη. Ό,τι είναι  απλό, ό,τι είναι ισχυρό μέσα μας, ό,τι ακόμα είναι διαρκές, αποτελεί δώρο μιας  στιγμής. Φρουρός του χρόνου, η μνήμη διατηρεί μόνο τη στιγμή· δεν διατηρεί τίποτα, απόλυτα τίποτα από την περιπλοκή και τεχνητή αίσθηση που είναι η διάρκεια». 8
«Συνεπώς» – καταλήγει  ο Μπασελάρ – «ο Μπερξόν αντιμετωπίζει τον πλήρη γεγονότων χρόνο στο  επίπεδο της συνείδησης των γεγονότων, κατόπιν εξαλείφει σιγά τα γεγονότα η τη συνείδηση των γεγονότων. Έτσι πιστεύει πως θα άγγιζε τον χρόνο χωρίς γεγονότα η τη συνείδηση της καθαρής  διάρκειας. Αντίθετα  εμείς δεν ξέρουμε  να αισθανόμαστε  τον χρόνο πάρα μόνο πολλαπλασιάζοντας  τις συνειδητές στιγμές. Η συνείδηση του χρόνου  είναι πάντα για μας μια συνείδηση της χρήσης των στιγμών, είναι πάντα   ενεργή, ποτέ παθητική». 9
Η ζωή  -κατά τον Μπασελάρ –«δεν κυλάει  στην κατωφέρεια μιας πλάγιας, μέσα στον άξονα  ενός αντικειμενικού χρόνου που θα την δεχόταν  σαν κοίτη. Είναι μια  μορφή που έχει επιβληθεί στον μίτο των στιγμών του χρόνου, αλλά την πρώτη της  οντότητα τη βρίσκει πάντα σε μια στιγμή». 10
Μια   ανάλογη    με του  Μπασελάρ θεώρηση  της   Στιγμής συναντάμε  και στον Χάιντεγκερ κατά την οποία  το αποφασιστικό Dasein  – η Ύπαρξη, το «εδώ να – Είναι» –    εκτιμά τις έμμεσες δυνατότητες μιας κατάστασης και κάνει μια αποφασιστική επιλογή.11 Για τον Χάιντεγκερ η στιγμή (ως έκ-σταση) προκαλεί μια αντιστροφή στον τρόπο ύπαρξης του ατόμου, σηματοδοτεί έναν άλλο χρόνο που υποτίθεται  ότι αποκαλύπτει το πλήρες νόημα και τη σημασία της ανθρώπινης ύπαρξης και έτσι  ενθαρρύνει μια στροφή στηναυθεντικότητα. «Το  διατηρούμενο  στην αυθεντική χρονικότητα,  συνεπώς αυθεντικό  παρόν – έγραφε ο Χάιντεγγερ – θα το ονομάσουμε στιγμή. Αυτός ο Όρος πρέπει να εννοηθεί με ενεργητικό νόημα, ως έκσταση. Σήμαινε την  αποφασιστική, αλλά μες την  αποφασιστικότητα διατηρούμενη  απόδραση του εδώ να –Είναι (Dasein) σε όσες  βιομεριμνήσιμες  δυνατότητες  και περιστάσεις συναντά μες στην κατάσταση».12
Όμως, όπως έχει δείξει ο Μπέκετ (στο «Περιμένοντας τον Γκοντό»), και όπως υποστηρίζει ο Svendsen, συγγραφέας της «φιλοσοφίας  της βαρεμάρας», η αποφασιστική αυτή  Χαιντεγγεριανή στιγμή αναβάλλεται διαρκώς. «Η Στιγμή»   γράφει  ο Svendsen «ως το πραγματικό Νόημα της ζωής, εμφανίζεται μόνο με αρνητική μορφή, αυτή της απουσίας και οι μικρές στιγμές (ο έρωτας, η τέχνη, η μέθη), ποτέ δεν κρατούν πολύ. Το πρόβλημα, πρώτα και κύρια, έγκειται στην αποδοχή πως όλα όσα υπάρχουν είναι μικρές στιγμές, και ότι η ζωή προσφέρει μεγάλες δόσεις βαρεμάρας  ανάμεσα σ’ αυτές τις στιγμές. Όμως η απουσία ενός μεγάλου Νοήματος, δεν σημαίνει την εξαφάνιση κάθε νοήματος από τη ζωή. Μια μονόπλευρη έμφαση στην απουσία Νοήματος μπορεί να επισκιάζει όλα τα άλλα νοήματα» για να καταλήξει: «Ακόμα και αν δεν υφίσταται Νόημα, υπάρχει νόημα (με ν  μικρό) – και βαρεμάρα».13
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Αγίου Αυγουστίνου, Εξομολογήσεις Μτφ Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Δεύτερος Τόμος, Βιβλίο ΧΙ, εκδ Πατάκη, Αθήνα (1999) 2003, σ 173, στ 19.25 και 20.26
  2. «Ten Minutes After» 2004. Οφείλω την υπενθύμιση της συγκεκριμένης ταινίας στο Blog ‘’Η καλύβα ψηλά στο βουνό:http://panosz.wordpress.com/2007/04/24/astimegoesby/
  3. Κωστής Παπαγιώργης, Η οντολογία του Μάρτιν Χάιντεγκερ, Νεφέλη 1983, σ. 96
  4. που πρωτοεκδόθηκε το 1932   και  αναφερόταν  στο έργο του «Σιλωάμ»  (1927)  του  Γκαστόν Ρουπνέλ, Γκαστόν  Μπασελάρ,  Η Εποπτεία  της Στιγμής, Μτφ  Κωστής Παπαγιώργης, εκδόσεις  Καστανιώτη,  Αθήνα 1997
  5. Γκαστόν Μπασελάρ,  Η Εποπτεία  της Στιγμής, Μτφ  Κωστής Παπαγιώργης, εκδόσεις  Καστανιώτη,  Αθήνα  1997, σ.36-37
  6. Γκαστόν Μπασελάρ,  ό.π., σ.23,24
  7. Γκαστόν Μπασελάρ,  ό.π.,  σ. 17
  8. Γκαστόν Μπασελάρ, ό.π., σ. 50,52
  9. Γκαστον Μπασελαρ, ό.π., σ.  131
  10. Γκαστόν Μπασελάρ,  ό.π, σ. 32
  11. Michael Inwood , Χαιντεγκερ μτφ Αλέξανδρος Σταμάτιος Αντωνίου, Oxford University press, Ελληνικά Γραμματα,2006 σ. 101
  12. Μαρτιν Χαιντεγγερ, Είναι και Χρόνος 1927, μτφ – σχόλια  Γιάννη Τζαβάρα, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα   1985,  σ. 572
  13. Lars Svendsen Η φιλοσοφία της βαρεμάρας, μτφ Παναγιώτης Καλαμαράς, εκδ Σαββάλας,(1999)2006 σ. 232-233

Παρασκευή, 3 Απριλίου 2020

Ο Marx, οι ανθρώπινες ορμές και αισθήσεις, η επιθυμητική παραγωγή Ταξικές Μηχανές die Bestimmung des Menschen αναδημοσιευση



Ο κινητήρας της ιστορίας, πριν εμφανιστεί η πάλη των τάξεων, δεν είναι απλώς η παραγωγή αγαθών, αλλά η κοινωνική παραγωγή αγαθών που παράγει μαζί και τα κοινωνικά υποκείμενα. Ο Marx θέτει τις νατουραλιστικές και ανθρωπολογικές βάσεις του ιστορικού υλισμού στα χειρόγραφα του 1844.

Οι μετέπειτα κατηγορίες της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας και του ''Κεφαλαίου'' δεν καταργούν αυτή τη πρωταρχική σύλληψη, αλλά την υπερβαίνουν σε μια πιο συγκεκριμένη κατεύθυνση, όπως διαπιστώνεται μελετώντας προσεκτικά τα κείμενα.

Φυσικά κάτι τέτοιο μένει να το δείξει κανείς. Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει κατανόηση της ιστορίας χωρίς επιστήμη της ιστορίας, δεν υπάρχει επιστήμη της ιστορίας χωρίς ιστορικό υλισμό, και δεν υπάρχει ιστορικός υλισμός χωρίς υποκείμενα που υπερβαίνουν τη δοσμένη ιστορία.

Ακολουθούν μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τα Χειρόγραφα του 1844.

«[…] Καθώς λοιπόν για τον άνθρωπο παντού στην κοινωνία αφενός η αντικειμενική πραγματικότητα γίνεται πραγματικότητα των ανθρώπινων ουσιωδών δυνάμεων, γίνεται ανθρώπινη πραγματικότητα και συνεπώς πραγματικότητα των δικών του ουσιωδών δυνάμεων, [αφετέρου] γίνονται γι’αυτόν όλα τα αντικείμενα εξαντικειμενίκευση του ίδιου του εαυτού του, αντικείμενα που επιβεβαιώνουν και πραγματοποιούν την ατομικότητά του, δικά του αντικείμενα. Δηλαδή γίνεται ο ίδιος αντικείμενο. Ο τρόπος με τον οποίο γίνονται δικά του εξαρτάται από τη φύση του αντικειμένου και από τη φύση τους ουσιώδους δύναμης που της αντιστοιχεί. Διότι ακριβώς η προσδιοριστικότητα αυτής της σχέσης αποτελεί τον ιδιαίτερο, πραγματικό τρόπο της κατάφασης. Για το μάτι γίνεται ένα άλλο αντικείμενο απ’ό,τι για το αυτί, και το αντικείμενο του ματιού είναι διαφορετικό από εκείνο του αυτιού. Η ιδιομορφία κάθε ουσιώδους δύναμης είναι ακριβώς η ιδιόμορφη ουσία της, άρα επίσης ο ιδιόμορφος τρόπος της εξαντικειμενίκευσής της, του αντικειμενικού, πραγματικού, ζωντανού Είναι. Όχι μόνο στη νόηση λοιπόν, αλλά με όλες τις αισθήσεις επικροτείται ο άνθρωπος στον αντικειμενικό κόσμο […]

Από την άλλη πλευρά: Υποκειμενικά: […] οι αισθήσεις του κοινωνικού ανθρώπου είναι αισθήσεις διαφορετικές από εκείνες του ακοινώνητου. Μόνο μέσα από τον αντικειμενικά εκδιπλωμένο πλούτο της ανθρώπινης ουσίας εν μέρει για πρώτη φορά διαμορφώνεται και εν μέρει για πρώτη φορά γεννιέται ο πλούτος της υποκειμενικής ανθρώπινης αισθητηριακότητας, το μουσικό αυτί, το μάτι για την ομορφιά της μορφής, εν ολίγοις [διαμορφώνονται και γεννιούνται] αισθήσεις ικανές για ανθρώπινες απολαύσεις, αισθήσεις οι οποίες επιβεβαιώνονται ως ανθρώπινες ουσιώδεις δυνάμεις. Διότι όχι μόνο οι πέντε αισθήσεις, αλλά και οι λεγόμενες πνευματικές αισθήσεις, οι πρακτικές αισθήσεις (βούληση, αγάπη κ.λπ.), με μια λέξη η ανθρώπινη αίσθηση, η ανθρωπιά των αισθήσεων γεννιέται μόνο μέσα από την ύπαρξη του αντικειμένου της, μέσα από την εξανθρωπισμένη φύση»

«Ο άνθρωπος είναι άμεσα φυσικό ον. Ως φυσικό ον και ως ζωντανό φυσικό ον είναι εξοπλισμένος εν μέρει με φυσικές δυνάμεις, με ζωτικές δυνάμεις, είναι ένα ενεργό φυσικό ον. Αυτές οι δυνάμεις υπάρχουν εντός του ως καταβολές και ικανότητες, ως ορμές. Εν μέρει είναι ως φυσικό, ενσώματο, αισθητηριακό, αντικειμενικό ον ένα πάσχον, ένα προσδιορισμένο και περιορισμένο ον, όπως είναι και το ζώο και το φυτό, δηλαδή τα αντικείμενα των ορμών του υπάρχουν έξω από τον ίδιο, ως αντικείμενα ανεξάρτητα από αυτόν. Αλλά αυτά τα αντικείμενα είναι αντικείμενα των αναγκών του, αντικείμενα απαραίτητα και ουσιώδη για την ενεργοποίηση και την επιβεβαίωση των ουσιωδών δυνάμεών του. Το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι ένα ενσώματο, φύσει δυναμικό, ζωντανό, πραγματικό ,αισθητηριακό, αντικειμενικό ον σημαίνει ότι έχει πραγματικά, αισθητηριακά αντικείμενα ως αντικείμενο της ουσίας του, της βιοτικής εκδήλωσής του, ή ότι μπορεί να εκδηλώσει το βίο του μόνο σε πραγματικά, αισθητηριακά αντικείμενα. […]

Ένα ον το οποίο δεν έχει κανένα αντικείμενο έξω από το ίδιο δεν είναι ένα αντικειμενικό ον. Ένα ον το οποίο δεν είναι αυτό το ίδιο αντικείμενο για ένα τρίτο ον δεν έχει κανένα ον ως αντικείμενό του, δηλαδή δεν συμπεριφέρεται αντικειμενικά, το Είναι του δεν είναι αντικειμενικό

[...] Ο άνθρωπος είναι άμεσα φυσικό ον. Ως φυσικό ον και ως ζωντανό φυσικό ον είναι εξοπλισμένος εν μέρει με φυσικές δυνάμεις, με ζωτικές δυνάμεις, είναι ένα ενεργό φυσικό ον. Αυτές οι δυνάμεις υπάρχουν εντός του ως καταβολές και ικανότητες, ως ορμές. Εν μέρει είναι ως φυσικό, ενσώματο, αισθητηριακό, αντικειμενικό ον ένα πάσχον, ένα προσδιορισμένο και περιορισμένο ον, όπως είναι και το ζώο και το φυτό, δηλαδή τα αντικείμενα των ορμών του υπάρχουν έξω από τον ίδιο, ως αντικείμενα ανεξάρτητα από αυτόν. Αλλά αυτά τα αντικείμενα είναι αντικείμενα των αναγκών του, αντικείμενα απαραίτητα και ουσιώδη για την ενεργοποίηση και την επιβεβαίωση των ουσιωδών δυνάμεών του. Το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι ένα ενσώματο, φύσει δυναμικό, ζωντανό, πραγματικό ,αισθητηριακό, αντικειμενικό ον σημαίνει ότι έχει πραγματικά, αισθητηριακά αντικείμενα ως αντικείμενο της ουσίας του, της βιοτικής εκδήλωσής του, ή ότι μπορεί να εκδηλώσει το βίο του μόνο σε πραγματικά, αισθητηριακά αντικείμενα. […] Ένα ον το οποίο δεν έχει κανένα αντικείμενο έξω από το ίδιο δεν είναι ένα αντικειμενικό ον. Ένα ον το οποίο δεν είναι αυτό το ίδιο αντικείμενο για ένα τρίτο ον δεν έχει κανένα ον ως αντικείμενό του, δηλαδή δεν συμπεριφέρεται αντικειμενικά, το Είναι του δεν είναι αντικειμενικό».

«Ο άνθρωπος ως ένα αντικειμενικό αισθητηριακό όν είναι συνεπώς ένα ον πάσχον και, επειδή είναι ον που αισθάνεται τα δεινά του, είναι ένα περιπαθές ον. Το πάθος (Leidenschaft, …Passion) είναι η ουσιώδης δύναμη του ανθρώπου η οποία αγωνίζεται ενεργητικά για το αντικείμενό του»


Κάρλ Μάρξ, Κείμενα από τη δεκαετία του 1840, εκδόσεις ΚΨΜ, σ. 277, 299, 300..

εθνολαικισμός και Θεσσαλονίκη

εθνολαικισμός και Θεσσαλονίκη
στου ΑΠΟΣΠΕΡΙΤΗ

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου