Κινηματογραφικές Προσεγγίσεις του «Solaris» του Στανίσλαβ Λεμ
Εισαγωγή
Ο Στανίσλαβ Λεμ (1921-2006) αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς
επιστημονικής φαντασίας, των οποίων τα έργα αγγίζουν φιλοσοφικές και υπαρξιακές
διερευνήσεις.
Ο Λεμ προσεγγίζει το άγνωστο αφαιρώντας το φαινομενικό θόρυβο
της τεχνολογίας και εστιάζει στην ανθρώπινη ύπαρξη και τα όρια της γνώσης
Το Solaris αποτελεί μια διεθνώς αναγνωρισμένη έκφραση αυτής της
φιλοσοφίας, όπου ο πλανήτης Solaris παρουσιάζεται ως ένα ζωντανό ον που
δοκιμάζει τα όρια της επικοινωνίας του ανθρώπου με το Άλλο, το ξένο και
ακατανόητο [1] Στην
παρούσα εργασία παρουσιάζεται η πλοκή του βιβλίου και οι φιλοσοφικές του
διαστάσεις, ενώ παράλληλα εξετάζονται δύο κινηματογραφικές μεταφορές του έργου:
η ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι (1972) και αυτή του Στίβεν Σόντερμπεργκ (2002).
1.1
Ο Στανίσλαβ Λεμ και το Solaris
Ο Λεμ υιοθετεί
μια κριτική στάση απέναντι στην επέκταση της επιστημονικής ερμηνείας και την
ανθρώπινη υπεροψία για το γνωστό και το άγνωστο. Το Solaris ενσαρκώνει
αυτήν τη σκέψη: ο ωκεανός του πλανήτη δεν είναι τυχαίο φυσικό φαινόμενο, αλλά
μια ζωντανή νοημοσύνη που αντιδρά στα ανθρώπινα συναισθήματα με τρόπους που
ξεπερνούν την επιστήμη και τη λογική[2]
Οι πρωταγωνιστές αντιμετωπίζουν βαθιά ζητήματα, όπως η μοναξιά, η ύπαρξη, η
μνήμη και ο φόβος του. Ο Λεμ χρησιμοποιεί την επιστημονική φαντασία ως εργαλείο
αναζήτησης της ανθρώπινης φύσης και των ορίων της γνώσης.
1.2.Περίληψη του Solaris
Η ιστορία
τοποθετείται σε έναν διαστημικό σταθμό που περιβάλλει τον πλανήτη που
καλύπτεται από ωκεανό. Οι επιστήμονες διεξάγουν πειράματα υψηλής ενέργειας
προκαλώντας ανεξήγητες αντιδράσεις στη μορφή υλοποιημένων παρελθοντικών
αναμνήσεων – φαντασμάτων που καταδιώκουν τους ερευνητές 
Ο ψυχολόγος Κρις Κέλβιν φτάνει για να κατανοήσει τι συμβαίνει
και συναντά την Χάρευ – το ομοίωμα της νεκρής αρραβωνιαστικιάς του, που είχε
αυτοκτονήσει[3]. Η
παρουσία της προκαλεί έντονα συναισθήματα, ρήξη ανάμεσα στην πραγματικότητα και
τη φαντασία..
Ο πλανήτης λειτουργεί ως συμβολισμός του ασυνειδήτου, που προκαλεί την
αναμέτρηση με απωθημένες επιθυμίες και φοβίες[4].
Η αφήγηση διεισδύει στα όρια της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας.
Σύνοψη της Ιστορίας του Solaris
· Ο
πλανήτης Solaris,
καλυμμένος από έναν τεράστιο ωκεανό και σύννεφα, είναι ένας εξωηλιακός πλανήτης
και στόχος επιστημονικής μελέτης από τους ανθρώπους της Γης.
· Ένας
γήινος διαστημικός σταθμός τίθεται σε τροχιά γύρω από τον Solaris.
· Οι
επιστήμονες ενεργοποιούν τον Solaris με
ακτίνες φωτός υψηλής ενέργειας. Προκαλούνται ανεξήγητα φαινόμενα και
παραισθήσεις.
· Ο
ψυχολόγος Κρις Κέλβιν φτάνει στον σταθμό, με φόντο τον πλανήτη Solaris.
· Μέλη
του πληρώματος αρχίζουν να βλέπουν φαντάσματα και παραισθήσεις.
· Ο Solaris υλοποιεί τις τύψεις και
αναμνήσεις των ανθρώπων, δημιουργώντας είδωλα που τους τυραννούν.
· Η
Χάρευ, η νεκρή αρραβωνιαστικιά του Κρις, εμφανίζεται ως είδωλο και γίνεται μέσο
επικοινωνίας του Solaris με
τον Κρις.
· Ο Κρις
και η Χάρευ συζητούν με έντονα συναισθήματα.
· Ο Κρις
αρρωσταίνει βαριά, περιτριγυρισμένος από αναμνήσεις και είδωλα.
· Ο Κρις
κινδυνεύει να πεθάνει, αλλά τελικά αναρρώνει, ενώ η Χάρευ φεύγει, παίρνοντας
μαζί της τα άλλα είδωλα.
· Ο
διαστημικός σταθμός μένει σε σιωπή, και ο Κρις μένει μόνος με τις σκέψεις του.
· Ο Solaris παραμένει μυστήριο, ένας
πλανήτης που αντανακλά το ανθρώπινο ασυνείδητο.
1.3. Σημαντικά αποσπάσματα από το βιβλιο
1.3.1
Συμμετριάδα
1ο Απόσπασμα – Η Συμμετριάδα
(Σολάρις, σελ. 189-192, συντομευμένο)
«Ας φανταστούμε, είπε, ένα κτίριο που χρονολογείται από τη χρυσή εποχή της
Βαβυλώνας, κτισμένο όμως με κάποιο ζωντανό, ευαίσθητο υλικό, που έχει την
ικανότητα να εξελίσσεται. Η αρχιτεκτονική του σειρά φάσεις και το κτίριο αυτό
περνάει μια... βλέπουμε να παίρνει τη μορφή ελληνικού κτίσματος, αργότερα
ρωμαϊκού. Οι κίονες βγάζουν φύλλα και λεπταίνουν, η οροφή ελαφραίνει, υψώνεται,
καμπυλώνει, η καμάρα γράφει μια μεγάλη έλλειψη και μετά σπάει, σχηματίζοντας το
σχήμα του βέλους· ο γοτθικός ρυθμός δημιουργείται, ωριμάζει και κάποια στιγμή
δίνει κι αυτός τη θέση του σε νέα στυλ.
Την αυστηρή γραμμή αντικαθιστά ένας οργασμός γραμμών και σχημάτων, και το
μπαρόκ απογειώνεται. Αν η πρόοδος συνεχιστεί, κι αν δούμε τις διαδοχικές
αλλαγές ως στάδια στη ζωή ενός εξελισσόμενου οργανισμού, φτάνουμε τελικά στην
αρχιτεκτονική της διαστημικής εποχής – και ίσως και στην κατάργηση της
συμμετρίας.
Δυστυχώς, με όποιον τρόπο κι αν επεκταθεί και βελτιωθεί το σχήμα αυτό (έγιναν
απόπειρες αποτύπωσής του με τη χρήση μοντέλων και φιλμ), η αναλογία παραμένει
επιφανειακή. Είναι πλασματική και παρελκυστική, και παραβλέπει το κεντρικής
σημασίας γεγονός ότι η συμμετρία είναι εντελώς διαφορετική από οτιδήποτε έχει
ποτέ δημιουργήσει η Γη. Ο ανθρώπινος νους έχει την ικανότητα να προσλαμβάνει
ορισμένα μόνο πράγματα κάθε φορά. Βλέπουμε αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια
μας, εδώ και τώρα, αλλά δεν μπορούμε ταυτόχρονα ν’ αντιληφθούμε τις διαδοχικές
διαδικασίες, όσο κι αν είναι συμπληρωματικές και σχετικές μεταξύ τους. Οι
αντιληπτικές μας ικανότητες είναι περιορισμένες ακόμα και όσον αφορά σχετικά
απλά φαινόμενα.»
Στο απόσπασμα της «Συμμετρίαδας» περιγράφεται η εξέλιξη της
αρχιτεκτονικής ως ζωντανός οργανισμός που μεταμορφώνεται μέσα στο χρόνο Η
περιγραφή αποτελεί μεταφορά για την προσπάθεια της ανθρώπινης νόησης να
κατανοήσει ολιστικά την πραγματικότητα[5]
1.3.2 Η σκηνή με τη Χάρευ
Από τις πιο συγκλονιστικές σκηνές του
βιβλίου είναι όταν ο Κρις αγκαλιάζει τη Χάρευ στο σκοτάδι, όπου το παιχνίδι
φωτός και σκιάς δημιουργεί μεταφυσική ένταση
«Η Χάρεϋ έσβησε το φως
και βρεθήκαμε στο σκοτάδι. Ξαπλωμένος στο κρεβάτι, ένιωθα τη ζεστή της ανάσα
δίπλα μου. Την αγκάλιασα.
«Πιο σφιχτά!» ψιθύρισε.
Κι έπειτα από λίγο:
«Κρις!»
«Τι;»
«Σ’αγαπάω.»
Παρ' ολίγο να ουρλιάξω.» [6]
2 Η κινηματογραφική μεταφορά του Αντρέι
Ταρκόφσκι (1972)
Η ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι αποτελεί μια ποιητική και φιλοσοφική αναπαράσταση
του μυθιστορήματος.
Αντί για τις επιστημονικές διατριβές, ο Ταρκόφσκι εστιάζει
στην ψυχική κατάσταση των χαρακτήρων και στη σχέση μνήμης, μοναξιάς και
λύτρωσης Η κίνηση της κάμερας είναι αργή και μελετημένη, η ατμόσφαιρα ονειρική
και συχνά αποκομμένη από την πραγματικότητα, υπογραμμίζοντας τις εσωτερικές
διαδρομές των ηρώων και το αίσθημα του ανοίκειου[7]
Η ταινία αναπτύσσει έντονες
σκηνές ψυχολογικής αγωνίας, κυρίως μέσα από την παρουσία της Χάρευ, της νεκρής
συζύγου του Κρις Κέλβιν, που εμφανίζεται ως δημιούργημα του πλανήτη για να
προκαλέσει επανεξέταση του παρελθόντος του.
Η πάλη του Κρις με τις τύψεις του δημιουργεί
μια αγωνιώδη ατμόσφαιρα όπου το πραγματικό και το φανταστικό συγχέονται
Ιδιαίτερη ένταση δημιουργούν
οι προσπάθειες αυτοκτονίας της Χάρευ και η αναμέτρηση με τα «είδωλα», που
αποκαλύπτουν το βάρος της μνήμης και της ενοχής.
Η υπαρξιακή αναζήτηση
συνδέεται με την προσπάθεια κατανόησης της ύπαρξης μέσω της σύγκρουσης της
συνείδησης με το ασυνείδητο και τις αδιάλυτες αναμνήσεις που στοιχειώνουν τους
χαρακτήρες. Ο πλανήτης Solaris
λειτουργεί συμβολικά :που υπογραμμίζει την αδυναμία της επιστήμης να εξηγήσει
το μυστήριο της ζωής. Ο Κρις καλείται να αντιμετωπίσει τις παλιές του ενοχές με
την υλοποίηση της νεκρής συζύγου του. Το έργο παρουσιάζει έτσι μια βαθιά
εσωτερική μεταμόρφωση, όπου η αποδοχή και η αγάπη γίνονται παράγοντες λύτρωσης
Η σκηνοθεσία του Ταρκόφσκι
χαρακτηρίζεται από αργές, στοχαστικές λήψεις και μια ονειρική, απόκοσμη
ατμόσφαιρα που εντείνει την αίσθηση της ψυχικής αναζήτησης και του εσωτερικού
χρόνου. Ο διαστημικός σταθμός παρουσιάζεται ως τόπος όπου το παρελθόν ζωντανεύει
μέσω της μυστηριώδους δύναμης του Solaris.
Η πρώτη εμφάνιση της Χάρευ στον Ταρκόφσκι χαρακτηρίζεται από έντονο μυστήριο
και συναισθηματική φόρτιση. Ο σκηνοθέτης τονίζει τη σύγκρουση ανάμεσα σε
πραγματικότητα και ψευδαίσθηση, με εργαλεία όπως η σιωπή, ο υποτονικός φωτισμός
και οι αργές κινήσεις, δημιουργώντας έναν χώρο που μοιάζει ιερός και ποιητικός[8]
Επιπλέον, η βιβλιοθήκη του διαστημικού σταθμού εμφανίζεται ως
σύμβολο της ανθρώπινης μνήμης και της ταυτότητας. Η αντίθεση ανάμεσα στην
ψυχρότητα του διαστήματος και στις γήινες, νοσταλγικές εικόνες υπογραμμίζει την
ανθρώπινη ανάγκη για ψυχική επαφή και ανασύνδεση με το παρελθόν.[9]
Η ταινία δίνει έμφαση στην υπαρξιακή πάλη και την πιθανότητα λύτρωσης μέσω της
αποδοχής και της αγάπης, ξεφεύγοντας από την κριτική διάσταση του πρωτότυπου. To Σολάρις του Ταρκόφσκι ενέχει μα ποιητική
προσέγγιση, με αργό ονειρικό ρυθμό που διερευνά τις ψυχικές καταστάσεις και τη
μοναξιά των χαρακτήρων. Η πρώτη εμφάνιση της Χάρευ παρουσιάζεται με μυστικότητα
και σιωπή, στον σκοτεινό φωτισμό, τονίζοντας τη σύγκρουση πραγματικού και
ψευδούς (
Η βιβλιοθήκη του σταθμού λειτουργεί ως σύμβολο μνήμης και ταυτότητας .Το τέλος
αφήνει περιθώρια λύτρωσης [10]
2.1 Σκηνες
Η ταινία αναπτύσσει έντονες
σκηνές ψυχολογικής αγωνίας, κυρίως μέσα από την παρουσία της Χάρευ, της νεκρής
συζύγου του Κρις ,που εμφανίζεται ως δημιούργημα του πλανήτη για να του
προκαλέσει επανεξέταση του παρελθόντος του. Η πάλη του Κρις με τις τύψεις του
δημιουργεί μια αγωνιώδη ατμόσφαιρα όπου το πραγματικό και το φανταστικό
συγχέονται. Ιδιαίτερη ένταση δημιουργούν οι προσπάθειες αυτοκτονίας της Χάρυ
και η αναμέτρηση με τα «είδωλα», που αποκαλύπτουν το βάρος της μνήμης και της
ενοχής.
3. Η εκδοχή του Σόντερμπεργκ
Η εκδοχή του Σόντερμπεργκ κινείται σε διαφορετική
κατεύθυνση.Η ταινία δίνει έμφαση στο ψυχολογικό δράμα και τις ερωτικές σχέσεις,
υιοθετώντας πιο γρήγορο ρυθμό και περιορίζοντας τις φιλοσοφικές και μεταφυσικές
διαστάσεις
Η Χάρευ εδώ ονομάζεται Ρεϊά και η ιστορία της επικεντρώνεται
στον ερωτικό πόνο και τις προσωπικές συγκρούσεις του Κρις Κέλβιν [11]
Η ταινία κινείται περισσότερο στον ρεαλισμό και συχνά
παραλείπει τα υπαρξιακά και επιστημονικά ερωτήματα που αποτελούν το κέντρο του
πρωτοτύπου Η ταινία θεωρείται ότι δεν έχει τον λυρισμό και το βάθος του Ταρκόφσκι
Η προσεγμένη ψυχολογική ανάλυση της πρώτης διασκευής εδώ
απλώς υποκαθίσταται από άμεσες δραματικές σκηνές.
Η εκδοχή εστιάζει στο ψυχολογικό δράμα και την ερωτική διάσταση[12]
Ο ρυθμός είναι γρήγορος, παραμερίζοντας φιλοσοφικούς αν στοχασμούς .Η Χάρευ (ή
Ρεϊά) προβάλλεται με πιο ρεαλιστικό, προφίλ. Η ταινία κινείται προς εμπορικό
και απλοποιημένο ύφος .
4. Σύγκριση μυθιστορήματος και κινηματογραφικών εκδοχών
Το μυθιστόρημα παρουσιάζει τον πλανήτη ως σύμβολο του ανθρώπινου ασυνειδήτου. Ο
Ταρκόφσκι μεταφέρει κινηματογραφικά την υπαρξιακή μοναξιά και αναζήτηση
λύτρωσης
Ο Σόντερμπεργκ περιορίζεται στο ψυχολογικό δράμα, παραβλέποντας φιλοσοφικούς
προβληματισμούς.
Η μορφή της Χάρευ στον
Ταρκόφσκι είναι ποιητική και μυστική, ενώ στον Σόντερμπεργκ πιο γήινη. [13]
.Ο Ταρκόφσκι προσφέρει μια κινηματογραφική
μετουσίωση αυτού του στοχασμού, παρουσιάζοντας μια ανθρώπινη ιστορία μοναξιάς,
μνήμης και αναζήτησης λύτρωσης με ποιητικά μέσα.
Αντίθετα, ο Σόντερμπεργκ
επιλέγει να εστιάσει στο ψυχολογικό δράμα, παραμερίζοντας τις φιλοσοφικές
αναζητήσεις. Η ταινία αυτή θεωρείται λιγότερο βαθυστόχαστη
Η μορφή της Χάρευ στις δύο
ταινίες αντανακλά αυτή τη διαφοροποίηση: στον Ταρκόφσκι είναι μυστική, ποιητική
και καθολική, ενώ στον Σόντερμπεργκ πιο γήινη.
Οι ταινίες διαφοροποιούνται και ως προς το τέλος: ο
Ταρκόφσκι αφήνει περιθώρια για εσωτερική μεταμόρφωση και ελπίδα, ο Σόντερμπεργκ
προσφέρει μια πιο ορατή και δραματική επίλυση [14]
Το Solaris είναι ένα έργο που
καλεί σε βαθύ στοχασμό σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη, τη μνήμη και τα όρια
της επιστήμης. Οι κινηματογραφικές εκδοχές του έργου αποκαλύπτουν δύο όψεις
αυτών των θεμάτων: μια γεμάτη φιλοσοφικό βάθος και ποιητική διάσταση από τον
Ταρκόφσκι και μια πιο δραματική από τον Σόντερμπεργκ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου