Ridicule : ανάλυση της ταινιας

ΠΕΤΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ Η εισήγησή μου για την ταινία Ridicule, 1996, σκηνοθεσία Patrice Leconte, πρωταγωνιστούν Charles Berling, Jean Rochefort, Fanny Ardant, Judith Godrèche, ελληνικός τίτλος «Ο Περιγελως της Αυλής». Η προβολή έγινε στο Πολιτιστικό Κέντρο Ιωαννίνων σε συνεργασία με τη Φιλοσοφική Ιωαννίνων. - Η ταινία Ridicule αναφέρεται στην γαλλική αυλή των Βερσαλλιών λίγο πριν την πτώση του παλιού καθεστώτος. - Σε έναν κόσμο χαιρεκακίας και επιθυμίας για εκδίκηση, αλλά και έναν κόσμο υπό την επιρροή του Διαφωτισμού, του Ρουσσώ, του Βολτέρου και της επιθυμίας για έναν καλύτερο κόσμο. - Θυμίζω ότι ο Λουδοβίκος ο 14ος, ο λεγόμενος βασιλιάς Ήλιος, έχτισε τις Βερσαλλίες και συγκέντρωσε εκεί τους αριστοκράτες της υπαίθρου, δωροδοκώντας τους, ακριβώς για να τους γελοιοποιήσει και να τους ευνουχίσει. - Το αριστοκρατικό ήθος κατέληξε να σημαίνει ήθος κολάκων και κακεντρεχών, που επιζητούσαν πάση θυσία την εύνοια του βασιλιά. - Ο ήρωάς μας είναι από τους εναπομείναντες στην Ύπαιθρο, ένας προικισμένος νεαρός αριστοκράτης, ευαίσθητος, πονόψυχος, αλλά και έξυπνος και πνευματώδης. - Πάει με το άλογό του να συναντήσει τον πολιτισμό, αυτόν που κατήγγειλε ο Ρουσσώ ότι «διαφθείρει» στις Βερσαλλίες. - Φέρνει μαζί του το αυθεντικό σχέδιο του Διαφωτισμού, το σχέδιο για έναν καλύτερο κόσμο. Έχει ένα σχέδιο, είναι μηχανικός· το σχέδιό του είναι να αποξηράνει τους βάλτους του φέουδου του, ώστε να μη πεθαίνουν οι υποτελείς του από την ελονοσία. - Υπόσχεται στον μικρό Λέοναρντ, ένα παιδί δουλοπαροίκων άρρωστο από ελονοσία: «θα απαλλαγούμε από αυτόν τον κακό βάλτο, χωρίς τη θεία λειτουργία, θα φτιάξουμε τάφρους, θα αποξηράνουμε, θα φυτέψουμε δέντρα και τότε αυτή η γη θα γίνει όμορφη». - Τάχει όλα, εξυπνάδα και καλοσύνη και σχέδιο, εκτός από ένα: την εύνοια του βασιλιά, απαραίτητη για να χρηματοδοτηθεί το σχέδιο. - Και πώς θα την αποκτήσει; Υπάρχουν δύο τρόποι: - Ο ένας είναι να αποδείξει ότι έχει παλιούς ισχυρούς τίτλους ευγενείας που δεν έχει. - Ο δεύτερος είναι να δείξει ότι διαθέτει δηκτικό πνεύμα, δηλαδή ότι είναι ικανός για εξυπνάδες, ετοιμόλογος, έτοιμος να ειρωνευτεί. - Στους σαπισμένους κύκλους των Βερσαλλιών ο μόνος τρόπος να φτάσει κάτι στο αυτί του βασιλιά είναι να πεις κάτι το ενδιαφέρον... - Αρχίζει λοιπόν μια αντιφατική προσπάθεια που θυμίζει κάπως τον Πύργο του Κάφκα. Θυμάστε τον Χωροθέτη Κ που προσπαθούσε να βρει τη θέση του στον Πύργο ψάχνοντας στα τυφλά ανάμεσα σε γελοίους υπηρέτες της εξουσίας; - Έτσι προσπαθεί και ο φτωχός μας αριστοκράτης να δείξει επιφανειακός εξυπνάκιας, προσπαθώντας να πετύχει το καλό, να δείξει μοχθηρός και κενόδοξος, ώστε ευοδωθεί το πονόψυχο σχέδιό του. - Η ταινία είναι, ανάμεσα στα άλλα, και μια αλληγορία για την εξουσία και την ουσία. - Για να πλησιάσεις την κεντρική εξουσία, τον ανώτατο άρχοντα, πρέπει να χάσεις την ουσία, να αλλοτριωθείς, να γίνεις άλλος. - Στους κύκλους της γαλλικής αυλής αναρωτιούνται τι είναι το αγγλικό χιούμορ· δεν το καταλαβαίνουν· αυτοί διαθέτουν πνεύμα, χαιρεκακία και μοχθηρία. Η ζωή τους είναι ανούσια παιχνίδια και ίντριγκα· ο πολιτισμός τους σαν εκείνα τα σοκολατένια αυγά Κίντερ-έκπληξη ή σαν εκείνα τα γλυκά του παλιού καθεστώτος, τα εντελώς κενά από μέσα. - Ο νεαρός μας αριστοκράτης τάχει όλα τα προσόντα: εξυπνάδα, γοητεία, καλοσύνη, εκτός από ένα: δεν είναι κενός, είναι γεμάτος, έχει περιεχόμενο και αυτά δεν το συγχωρούν οι κύκλοι της εξουσίας. - Του βάζουν τρικλοποδιές κυριολεκτικά. - Είναι μια ταινία πέρα για το παλιό γαλλικό καθεστώς, για τη ντροπή, το κωμικό, το γελοίο και το αστείο, το χιούμορ και το γαλλικό πνεύμα, το esprit. ### 1ο Η ταινία αφορά την ντροπή. - Ο Νόρμπερτ Ελιάς υπενθυμίζει ότι στην (δυτική) αυλική κοινωνία, η ντροπή, συνδεδεμένη με τη γύμνωση ορισμένων μερών του σώματος, περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από ταξικούς ή ιεραρχικούς παράγοντες. - Η γύμνωση κοινωνικά ανώτερων μπροστά σε κοινωνικά κατώτερους — για παράδειγμα, του βασιλιά μπροστά στον υπουργό του — δεν υπόκειται ακόμα σε πολύ αυστηρή κοινωνική απαγόρευση, δεν προκαλεί ακόμα κάποιο συναίσθημα κατωτερότητας ή αιδούς. - Στην ταινία βλέπουμε ότι στο παλιό καθεστώς επιβεβαιώνεται η διαπίστωση του Ελιάς· η ντροπή αφορά τους ανωτέρους και όχι τους κατωτέρους. - Η Φανή Αρταν δεν αισθάνεται καμιά ντροπή να εμφανιστεί ολόγυμνη μπροστά στις υπηρέτριες που την πουδράρουν, ενώ ο ικέτης αριστοκράτης, ο Βαρόνος ντε Γκερε που αυτοκτονεί, αισθάνεται ως υπέρτατη ταπείνωση το να εμφανισθεί χωρίς παπούτσι στο βλέμμα του βασιλιά. ### 2ον Η ταινία αφορά επίσης και στην βαρεμάρα, την πλήξη, την ανία και το ενδιαφέρον. - Ο βασιλιάς επιλέγει τους αυλικούς που θα δεχτεί κοντά του με ένα μόνο κριτήριο: αν έχουν ενδιαφέρον. - Η βασίλισσα επίσης. - Σύμφωνα με τον Νορβηγό φιλόσοφο Lars Svendsen, για πολύ καιρό η βαρεμάρα ήταν σύμβολο της κοινωνικής θέσης, αποτελούσε δηλαδή προνόμιο των ανώτερων στρωμάτων της κοινωνίας, αφού αυτά ήταν τα μόνα που είχαν την υλική βάση που απαιτείται για την βαρεμάρα. - Η βαρεμάρα μπορεί να περιγραφεί ως ακυρωμένο νόημα. - Για τον Καντ, η βαρεμάρα συνδέεται με την πολιτιστική εξέλιξη· ως καλλιεργημένα άτομα οδηγούμαστε στη βαρεμάρα μέσω της επιθυμίας να δοκιμάζουμε συνεχώς νέες μορφές απόλαυσης. - Στη βαρεμάρα ο άνθρωπος αισθάνεται μια αποστροφή ή μια αηδία για την ίδια του την ύπαρξη. - Στην ταινία βλέπουμε ότι ο βασιλιάς επιλέγει τους αυλικούς που θα δεχτεί κοντά του με ένα μόνο κριτήριο: αν έχουν ενδιαφέρον. Η βασίλισσα επίσης. - Και ποια είναι η πηγή του ενδιαφέροντος; Να είναι κάποιος διασκεδαστικά κακεντρεχής. - Αντίθετα, οι δύο θετικοί ήρωες της ταινίας, ο νεαρός αριστοκράτης ο ντε Ποσνυλντόν και η κόρη του Μαρκησίου ντε Μπελγκάρντ, του γιατρού, η Ματίλντ, βρίσκουν ένα νόημα στο βάθος και στην πράξη: - Η Ματίλντ φοράει ένα αυτοσχέδιο σκάφανδρο και κατεβαίνει σε ένα πηγάδι, κάνοντας επιστημονικά πειράματα, - ενώ ο Ποσνυλντόν κάνει την αποξήρανση του έλους στο φέουδο του για την προστασία των χωρικών του. ### 3ον Η ταινία αφορά επίσης τον έρωτα και την αυλική ερωτοτροπία. - Υπήρχαν χονδρικά μιλώντας δύο αντιλήψεις για τον έρωτα στην Γαλλία της προεπαναστατικής εποχής: η «Ιουλία ή Νέα Ελοΐζα» (1761) του Ρουσσώ και το μοναδικό μυθιστόρημα του Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό, «Επικίνδυνες σχέσεις». - Ο Ρουσσώ προσφέρει μια αντίληψη του έρωτα ως λατρεία της ειλικρίνειας, της φύσης και της αλήθειας. - Ο Λακλό της ανειλικρίνειας και του πολιτισμού ως διαφθοράς. - Ο έρωτας μεταξύ της Ματίλντ και του Ποσνυλντόν (τύπου Νέας Ελοΐζας του Ρουσσώ) ενείχε έντονο ήθος. - Η σχέση ανάμεσα στην Κόμισα Ντε Μπλαγιακ (που θυμίζει λίγο την διεφθαρμένη μαρκησία ντε Μερτειγ) και τον ήρωά μας θύμιζε τον έρωτα που περιγράφει ο Λακλό στις «Επικίνδυνες σχέσεις». - Συνδέεται με ανταλλάγματα και κυρίως με την εξουσία, το σεξ, τα ευφυολογήματα, το «esprit» ως αντάλλαγμα για την εύνοια του βασιλιά, ως κοινωνικό χρήμα. ### 4ον Η ταινία αφορά την εσωτερίκευση των συναισθημάτων και την επίδειξη καλών τρόπων. - Επίσης είναι μια ταινία για το κωμικό, το γελοίο και το αστείο, το χιούμορ και την αντίθεση του προς το γαλλικό πνεύμα, το esprit. - Ο Νόρμπερτ Ελιάς δείχνει στο βιβλίο του «Η εξέλιξη του Πολιτισμού» πώς ο δυτικός Πολιτισμός συνδέθηκε με την απώθηση και την εσωτερίκευση: από τα μεσαιωνικά ήθη και τον τεμαχισμό του κρέατος δημόσια στα συμπόσια των αριστοκρατών του Μεσαίωνα, στο κρύψιμο της κουζίνας και την εσωτερίκευση των συναισθημάτων στην περίοδο της Απολυταρχίας. - Θυμηθείτε την σκηνή όπου ο Ποσνυλντόν γελάει με ανοιχτό το στόμα και ο δάσκαλός του για τα ήθη της αυλής, αριστοκράτης γιατρός, τον μαλώνει: «είναι πολύ αγενές». - Και ο Ποσνυλντόν γελάει πια με κλειστό το στόμα και τα αποτελέσματα είναι ακόμα πιο γελοία για μας που έχουμε διαφορετική αντίληψη για το γέλιο. - Για τον Henri Bergson: 1. Το γέλιο είναι ανθρώπινο· αφορά ανθρώπους, δεν θα γελάσουμε ποτέ με ένα τοπίο· θα γελάσουμε με ένα ζώο, αλλά επειδή θα το συλλάβουμε με ανθρώπινη έκφραση ή σε ανθρώπινη στάση. 2. Το γέλιο δεν έχει εχθρό μεγαλύτερο από τη συγκίνηση· δεν εννοώ ότι θα μας ήταν αδύνατον να γελάσουμε μ’ ένα πρόσωπο που μας εμπνέει, λογού χάρη οίκτο ή στοργή· μόνο ότι τότε, για μερικές στιγμές, θα πρέπει να λησμονήσουμε, να σιγάσουμε τον οίκτο. [Και ας θυμηθούμε εδώ τις δύο σκηνές με τον αριστοκράτη ικέτη, που αργεί να απαντήσει στην ειρωνεία και γελοιοποιείται, αλλά και τη σκηνή με το παπούτσι που του το βγάζει ο αββάς, όπου γελοιοποιείται άσπλαχνα.] 3. Δεν θα απολαμβάναμε το κωμικό αν νιώθαμε απομονωμένοι· το γέλιό μας είναι πάντα το γέλιο μιας ομάδας· παράδειγμα: αφηγήσεις κωμικών ιστοριών στο τρένο· αν είσαι απομονωμένος και τις ακούς, δεν έχεις καμιά επιθυμία να γελάσεις. Οδό ειλικρινές και αν υποθέσουμε πως είναι, το γέλιο κρύβει μια υστερόβουλη συνεννόηση, σχεδόν συνενοχή θα έλεγε, με άλλους πραγματικούς ή κατά φαντασία γελώντες. - Φαίνεται ότι το κωμικό θα γεννηθεί όταν άνθρωποι ενωμένοι σε μια ομάδα θα κατευθύνουν την προσοχή τους στον έναν τους, θα σιγάσουν την ευαισθησία τους και θα ασκήσουν μόνο τη νόηση τους. - Τι λογής είναι τώρα το ιδιαίτερο σημείο με το οποίο θα ασχοληθεί η νόηση; Ένας άνθρωπος που έτρεχε στον δρόμο σκοντάφτει και πέφτει κάτω· οι περαστικοί γελούν. Νομίζω ότι δεν θα γελούσαν μαζί του αν του ερχόταν ξαφνικά η λοξά να καθίσει κάτω. Γελούν γιατί σωριάστηκε άθελά του· είναι το αθέλητο που προκαλεί το γέλιο, η αλλαγή στάσης, η αδεξιότητα. - Και θυμηθείτε την σκηνή της τρικλοποδιάς που κάνουν κύκλο γύρω από τον πεσμένο Πονσυλντόν κοροϊδεύοντας τον με το παρατσούκλι «Μαρκήσιος του Αντίποδα». - Αντίστοιχα ο Baudelaire βλέπει πίσω από το γέλιο στο πέσιμο κάποιου μια κρυφή αλαζονεία. - Γράφει ο Baudelaire: «Για να πάρουμε ένα από τα πιο αγοραία παραδείγματα της ζωής, τι τόσο διασκεδαστικό υπάρχει στο θέαμα ενός ανθρώπου που πέφτει στον πάγο ή στον δρόμο, που παραπατάει στην άκρη του πεζοδρομίου; Πάρα ταύτα το γέλιο ξεκίνησε, ακατανίκητο και αιφνίδιο. Είναι βέβαια ότι, αν θελήσουμε να σταθμίσουμε την κατάσταση αυτή, θα βρούμε στο βένθος της σκέψης του γελώντος κάποια ασυνείδητη αλαζονεία. Εκεί είναι το σημείο αφετηρίας: "εγώ δεν πέφτω. εγώ βαδίζω ίσια. εγώ έχω πόδι σταθερό και σίγουρο. εγώ δεν θα έκανα τη βλακεία να μη δω που τελειώνει το πεζοδρόμιο ή το κοτρόνι στη μέση του δρόμου."» - Και θυμηθείτε εδώ τρεις σκηνές της ταινίας: - Η πρώτη, η φάρσα του δήθεν τουρνουά εξυπνάδας με σκοπό να απομακρυνθεί ο ήρωάς μας. «Είμαστε 13 στο τραπέζι, να φωνάζουμε έναν υπηρέτη.» Αυτό όμως θεωρείται ταπεινωτικό. Η Κόμησα διεγείρει τον Πονσνυλντόν, που μπερδεύεται όταν ήρθε η σειρά για την «πνευματώδη» ατάκα του και εμφανίζεται όχι αρκετά επιδέξιος. - Επιπλέον η ατάκα του δεν συμβαδίζει με το «πνεύμα» της παρέας, καθώς είναι απαξιωτική για την εξυπνάδα: «όσο πιο λίγη έχουμε τόσο το καλύτερο». - Η δεύτερη είναι η σκηνή της επίδειξης των εκπαιδευμένων κωφάλαλων. Είναι χαρακτηριστική η αλαζονεία με την οποία οι αυλικοί αντιμετωπίζουν τους κωφάλαλους, θεωρώντας τους «ηλίθιους». Μέχρι που οι κωφάλαλοι αντιστρέφουν την παράσταση και κάνουν μια πνευματώδη χειρονομία κοροϊδεύοντας με τη σειρά τους τους αλαζόνες αριστοκράτες. - Η τρίτη είναι η σκηνή της τρικλοποδιάς στον χορό, όπου η πτώση του Πονσνυλντόν προκαλεί το γέλιο, που τον μηχανισμό του ανέλυσε ο Charles Baudelaire. ### 4ο Ας δούμε τώρα την κεντρική απορία που διατρέχει εξαρχής τον κύκλο των αυλικών: - «Οι αυλικοί αντιλαμβάνονται τις ταξινομήσεις όπως αυτές του γιατρού — τα αστεία, ευφυολογήματα, λογοπαίγνια, ανταπαντήσεις, παράδοξα. Οι Άγγλοι έχουν κάτι που το αποκαλούν χιούμορ;» - Όλη την ταινία τη διατρέχει η απορία: «Τι είναι το αγγλικό χιούμορ;» - Εδώ θα ήθελα να σας δώσω προκαταβολικά μια δική μου απάντηση: - Σε τι διαφέρει το χιούμορ από την επίδειξη πνεύματος (esprit); - Ενώ το γαλλικό esprit αποφεύγει ή μάλλον απωθεί το βάθος και την τραγική πολλές φορές αλήθεια της ζωής και του θανάτου, το αγγλικό χιούμορ αντίθετα το αντιμετωπίζει κοιτάζοντας το κατάματα. - Με το χιούμορ αντικρίζουμε τον ιερό τρόμο της ύπαρξης χωρίς να κλεινόμαστε έντρομοι στον θλιβερό μικρόκοσμο της επίδειξης «πνεύματος». - Το esprit μας κρατά στην επιφάνεια· το χιούμορ μας επιτρέπει την κατάδυση στα βάθη του Είναι. - Γι’ αυτό και στο Ridicule βλέπουμε εκείνη την παράδοξη στολή δύτη με τα πειράματα της νεαρής κόρης του γιατρού, της Ματίλντ. - Το χιούμορ αφορά στην ειλικρίνεια και στην αλήθεια· το esprit στην επιφάνεια και στο ψεύδος. - Το χιούμορ αφορά σε μια κοινωνία εξατομικευμένη με χτισμένη εσωτερικότητα και εαυτό· είναι βασικά εσωστρεφές. - Το γαλλικό esprit, τα ευφυολογήματα, οι ατάκες συνδέονταν με το γαλλικό σαλόνι όπου η προσοχή είναι στραμμένη στα τυχόν ατοπήματα και αδεξιότητες του άλλου· είναι εξωστρεφή. - Ο αριστοκράτης γιατρός που καθοδηγεί τον νεαρό μας ήρωα για τον κόσμο των Βερσαλλιών, τον συμβουλεύει: - «Τα σοβαρά θέματα προκαλούν δυσαρέσκεια. Να τα αποφεύγετε [...] Αν είστε πνευματώδης, επιδέξιος και κακεντρεχής θα κάνετε θραύση. Όχι λογοπαίγνια [...] και μη γελάτε ποτέ με τα αστεία σας». - Όμως τελικά τι είναι το χιούμορ; Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα την δίνει το μέλλον που τους περίμενε όλους αυτούς τους αριστοκράτες, η ίδια η Ιστορία, η επανάσταση που ήταν να γίνει. - Στο τέλος της ταινίας μεταφερόμαστε στην μετά την επανάσταση εποχή και ο γιατρός των αριστοκρατών, ο ίδιος που αναρωτιόταν τι είναι το αγγλικό χιούμορ, καταφεύγει στην Αγγλία και βλέπει αίφνης τον άνεμο να του παίρνει το καπέλο: - «Να είστε ευχαριστημένος κύριε», του λέει ο Άγγλος συνομιλητής του, «που κρατήσατε το κεφάλι σας». - «Ε, αυτό είναι χιούμορ!!», αναφωνεί ευχαριστημένος ο γιατρός. - Η ταινία Ridicule μπορεί να ιδωθεί και ως μια κριτική του δικού μας παρόντος, του άδειου παρόντος του παροντισμού μας. - Γιατί πέραν των άλλων, ο σύγχρονος παροντισμός είναι και μια προέκταση και επέκταση της κενότητας των αριστοκρατικών κύκλων της προεπαναστατικής Γαλλίας. - Τότε η επίδειξη κενότητας ως «πνεύματος» αφορούσε έναν μικρό κύκλο αριστοκρατών· τώρα πια αφορά την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία του θεάματος και τη διασκέδαση μερί θανάτου της infotainment των Μέσων Μαζικής Τηλεδιασκεδάσης. - Τότε βασικός κανόνας στις συζητήσεις της αυλής ήταν να απωθείται το βάθος και να παίζει κανείς στις συζητήσεις με σπιρτόζικη διάθεση και ελαφράδα. - Τώρα, στα πρωινάδικα των μέσων, κάθε τι που απαιτεί σοβαρότητα μετατρέπεται σε αέρα με τον τρόπο που ο Μίδας μετέτρεπε ό,τι άγγιζε σε χρυσάφι. - Τότε η κακεντρέχεια και η δολοφονική ειρωνεία είχε μετατραπεί σε τέχνη· σήμερα το τρολλάρισμα έχει εκτοπίσει κάθε ουσιώδη δημόσιο διάλογο. - Τέλος, θα ήθελα να σκεφτείτε και άλλη μια ανησυχητική ομοιότητα με την εποχή μας: - Σκεφτείτε την περιρρέουσα, ανησυχητική ησυχία γύρω από τον στενό κύκλο των αριστοκρατών της αυλής: αυτοί μεν γελάνε, αλλά κανείς άλλος δεν γελά, ή μάλλον ο λαός, οι από κάτω, είναι κωφάλαλοι σαν τον μικρό Πωλ. - Δεν ακούγονται καν. - Σκεφτείτε όμως τι επακολούθησε όταν ξέσπασε η επανάσταση του 1789, τον Τρόμο των Αυλικών όταν έβλεπαν το κεφάλι τους να πέφτει στη λαιμητόμο. - Ε και αυτό δεν είναι ένα αστείο; Το πικρό αστείο της ιστορίας; Η τρομερή ειρωνεία της; - Τελειώνοντας, θα ήθελα μια μικρή σημείωση για το Αστείο και το Χιούμορ. - Σκεφτείτε ότι οι αυλικοί στην ταινία είναι γεμάτοι esprit, πνεύμα, αλλά χωρίς καθόλου χιούμορ. - Η κακεντρέχεια τους δεν τους επιτρέπει να δουν το μέλλον τους και τον εαυτό τους. - Είναι χωρίς χιούμορ και ο άνθρωπος χωρίς χιούμορ ζει τη ζωή του μεταξοσκώληκα κάτω από το περίβλημα του, βέβαιος για ένα μέλλον που δεν θα διαρκέσει, μισοαναίσθητος, ανίκανος για αλλαγή. - Το χιούμορ σπάζει το κουκούλι για να οδηγήσει προς τη ζωή και τους κινδύνους της ύπαρξης. - Συνήθως βγαίνει απ’ αυτό ένα φτερωτό έντομο κοινό και ασήμαντο, καμιά φορά όμως ξεπετιέται η πολύχρωμη πεταλούδα που νομίζεις πως γελάει σαν τους θεούς ή μαντεύουμε μέσα στη σκιά το μυστηριώδες ξάνοιγμα των φτερών κάποιας γιγάντιας νυχτερίδας, μαύρης σαν την νύχτα. *** Charles Baudelaire, «Περί της ουσίας του Γέλιου και Γενικά περί του Κωμικού στις Πλαστικές Τέχνες» (1868), μετάφραση – σχόλια – επίμετρο Λίζα Τσιριμώκου, Άγρα 2000, σ. 25

ΑΟΡΑΤΟΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΣ

*** **ΑΟΡΑΤΟΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΣ ( και η Γενοκτονία των φτωχών ) του Π.Θ - Σκέφτομαι πως, μια από τις πιο σημαντικές αιτίες της μεταστροφής από την απέχθεια προς το κοινωνικό φαινόμενο της Φτώχειας προς την απέχθεια προς τους ίδιους τους Φτωχούς, - είναι και η εγκατάλειψη του βιβλίου, της κουλτούρας Ανάγνωσης. - Για δύο περίπου αιώνες, το βιβλίο, το μυθιστόρημα, καλλιεργούσε την ανάδειξη των συνεπειών της φτώχειας, και δη της παιδικής φτώχειας. - Μεγάλωσα με τον Δαβίδ Κόπερφιλντ του Ντίκενς· το είχα διαβάσει είκοσι φορές, με τον Όλιβερ Τουίστ... - Όλη αυτή η λογοτεχνία παρακινούσε στο να αντιμετωπίζεται η φτώχεια ως κοινωνικό φαινόμενο που έπρεπε να εξαλειφθεί ή, τουλάχιστον, να περιοριστεί. - Ήταν ο κινηματογράφος πρώτα που μας εξοικείωσε με έναν καταιγισμό εικόνων· οι εικόνες αυτές πολλές φορές ήταν καταγγελτικές της κοινωνικής αδικίας, άλλες φορές όμως κινούνταν στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: τη συγκάλυψη, τον εξωραϊσμό των κοινωνικών αντιθέσεων. - Αλλά εκείνη που έκανε το μεγάλο κακό ήταν η τηλεόραση και μάλιστα η ιδιωτική τηλεόραση. - Βλέποντας τηλεόραση δεν προλαβαίνεις να σκεφτείς· εθίζεσαι στην περίσταση της προσοχής στο "και τώρα ας περάσουμε σε άλλο θέμα". - Χαρακτηριστικό του τηλεοπτικού λόγου — όχι μόνο των ειδήσεων αλλά και των σίριαλ και των αστυνομικών σειρών κλπ — πλην εξαιρέσεων — είναι η παρουσίαση του κόσμου ως κάτι το δεδομένο, που δεν μπορούμε να αλλάξουμε, όπου το κακό φωλιάζει στις περιοχές, τις συνοικίες των φτωχών και είναι ορατό κακό — εικόνα. - Δεν μπορούμε, υπαινίσσεται αυτός ο τηλεοπτικός "λόγος", να εξαλείψουμε τη φτώχεια. - Μπορούμε όμως να τιμωρήσουμε τους εγκληματίες που συνήθως είναι φτωχοί, να τους εξαλείψουμε, να τους επιβάλλουμε "χημικό ευνουχισμό", να τους εκτελέσουμε. ( και μήπως αυτό συμβαίνει τώρα στη Γάζα ; η γενοκτονία των φτωχών;) - Σας θυμίζω ποιος ήταν ο πρώτος μάστορας στον χειρισμό της Εικόνας: ο Γκαίμπελς.( και η Ριφενσταλ ) Θυμηθείτε κριτικά εκείνες τις ταινίες με τον επιθεωρητή Κάλαχαν, τον Βρώμικο Χάρρυ. - Εξαίρεση πολλοί σκηνοθέτες με λαμπρό παράδειγμα τον Κεν Λόουτς: Δείτε τα γλυκά Δεκάξι. - Και τον Μάικ Λη: η όλα ή τίποτε. - Σήμερα η Τηλεοπτικοποίηση του κόσμου μας, μαζί με άλλες αιτίες, οδηγεί σε Αδιανόητο Ολοκληρωτισμό. - Σε έναν Αόρατο Ολοκληρωτισμό, αόρατο ακριβώς επειδή είναι υπερβολικά ορατός. *ΠΕΤΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ

Η Πραγματικότητα ως ταινία

Η Πραγματικότητα ως Ταινία ● Η πραγματικότητα μας κατασκευάζεται και φυσικοποιείται μέσα από το θέαμα και επι έναν αιώνα σχεδόν έχουμε μάθει να βλέπουμε την πραγματικότητα μέσα από την οπτική του Χόλιγουντ: σαν αμερικανική ταινία με δράση, πυροβολισμούς, έρωτες και προσδοκία ευτυχισμένου τέλους. ● Αυτό το εξατομικευμένο σύμπαν του Χόλιγουντ δεν είναι απλώς εποικοδόμημα ούτε καν βάση με την μαρξιστική έννοια... ● Είναι η πραγματικότητά μας σκηνοθετημένη από την φαντασία, είναι αδιαχώριστη από την οπτική μας: ● Παίζουμε όλοι σε φανταστικές ταινίες, αισθανόμαστε την κάμερα να μας παρακολουθεί. ● Η εθελοντική αποκάλυψη των μυστικών μας στους Μεγάλους Αδελφούς μέσω των social media, και όχι μόνο, εξηγείται και από τον εθισμό γενιών και γενιών στον Χολιγουντιανό κινηματογράφο και στην τηλεόραση. ● Είμαστε όλοι σταρ στον μικρό ναρκισσισμό μας. Πετρος Θεοδωριδης ***

Che vuoi

*** **Che vuoi¬¬?** Χθες (ή μήπως σήμερα;) Μ’ άκουμπησε το βλέμμα σου. Με χτύπησε στον ώμο. Γύρισα και κοίταξα, δύο άδεια μάτια. Γιατί με κοιτάς; Τι θέλεις; Να ’σουν, τουλάχιστον, στο παρόν. Αλλά, εσύ, δεν έχεις καν υπάρξει! Χθες (ή μήπως σήμερα;) Κομματιάστηκα. Κάθε μου θραύσμα εμένα κοιτούσε από έναν τόπο που δεν υπήρξε ποτέ. Μάιος 11, 2008 Πέτρος Θεοδωρίδης . ***

Το ΠΑΙΔΙ ΦΟΥΣΚΑ ....

**ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΦΟΥΣΚΑ** JEAN BAUDRILLARD Η διαφάνεια του κακού Δοκίμιο πάνω στα ακραία φαινόμενα (1990) Μετάφραση Ζήσης Σαρίκας ΕΞΑΝΤΑΣ-ΝΗΜΑΤΑ, 1996 72,73 *** **Προφύλαξη και μολυσματικότητα** Η αύξουσα εγκεφαλικότητα των μηχανών μέλλει φυσιολογικά να επιφέρει τον τεχνολογικό καθαρισμό των σωμάτων. - Τα τελευταία θα μπορούν να στηρίζονται όλο και λιγότερο στα αντισώματά τους. Εξ ου και θα πρέπει να προστατεύονται έξωθεν. - Ο τεχνολογικός καθαρισμός κάθε περιβάλλοντος χώρου θα αναπληρώσει τα φθίνοντα εσωτερικά ανοσολογικά συστήματα. Και φθίνουν τα συστήματα αυτά επειδή μια μη αντιστρέψιμη τάση, που συχνά αποκαλείται πρόοδος, ωθεί το ανθρώπινο σώμα και πνεύμα να αποσυνδεθούν από τα συστήματά τους πρωτοβουλίας και άμυνας, για να τα μεταβιβάσουν κατόπιν σε κάποια τεχνικά κατασκευάσματα. Στερούμενος των αμυνών του, ο άνθρωπος γίνεται εξόχως τρωτός στην επιστήμη και την τεχνική, όπως, στερούμενος των παθών του, γίνεται εξόχως τρωτός στην ψυχολογία και στις συνακόλουθες θεραπείες, όπως, απαλλασσόμενος των αισθημάτων και των ασθενειών του, γίνεται εξόχως τρωτός στην ιατρική. Έχουμε μπροστά μας το παιδί-φούσκα. Το περιβάλλει όλο το ιατρικό διάστημα (χώρος) μέσα στο σκάφανδρο-προσφορά της NASA. Είναι προστατευμένο απ’ όλες τις μεταδοτικές μολύνσεις χάρη στο τεχνητό ανοσοποιητικό διάστημα. Η μαμά του το χαϊδεύει μέσ’ από ένα γυάλινο μεσότοιχο. Το παιδί γελά και μεγαλώνει μέσα στην εξωγήινη ατμόσφαιρά του, κάτω απ’ το βλέμμα της επιστήμης. (Πρόκειται για το πειραματικό αδερφάκι του λυκόπαιδου, του άγριου παιδιού που το είχαν αναλάβει οι λύκοι – όπως οι υπολογιστές αναλαμβάνουν σήμερα το ελαττωματικά παιδί.) Το παιδί-φούσκα είναι η προεικόνιση του μέλλοντος, της ολικής ασηψίας, του ολικού εξορκισμού των σπερμάτων. Κι αυτή είναι η βιολογική μορφή της διαφάνειας. Είναι το σύμβολο της εν κενώ ύπαρξης, προνομίου που ανήκε ως τώρα στα βακτηρίδια και στα σωματίδια μέσα στα εργαστήρια, αλλά που θα γίνεται όλο και περισσότερο δικό μας. - Θα πιεζόμαστε εν κενώ όπως οι δίσκοι, - θα συντηρούμαστε εν κενώ όπως τα κατεψυγμένα προϊόντα, - θα πεθαίνουμε εν κενώ όπως τα θύματα της θεραπευτικής λύσσας. Θα σκεφτόμαστε και θα στοχαζόμαστε εν κενώ όπως απόδεικνύει η τεχνητή νοημοσύνη. Δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε ότι η εξολόθρευση του ανθρώπου αρχίζει με την εξολόθρευση των σπερμάτων του. Διότι, τέτοιος που είναι, με τις διαθέσεις, τα πάθη, το γέλιο, το φύλο, τις εκκρίσεις του, ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα μικρό βρόμικο σπέρμα, ένας ανορθολογικός ιός που διαταράσσει το σύμπαν της διαφάνειας. Όταν θα ’χει τεθεί τέρμα σε κάθε κοινωνική και μικροβιακή μόλυνση, τότε θα απομείνει μόνο ο ιός της θλίψης μέσα σ’ ένα σύμπαν θανατερής καθαριότητας και εκλέπτυνσης. Η σκέψη, όντας με τον τρόπο της ένα δίκτυο αντισωμάτων και φυσικής ανοσολογικής άμυνας, απειλείται καθαρά κι αυτή. Διατρέχει τον κίνδυνο να αντικατασταθεί λυσιτελώς από μια εγκεφαλονωτιαία ηλεκτρονική φούσκα καθαρμένη από κάθε ζωικό ή μεταφυσικό ανακλαστικό. Χωρίς όλες τις τεχνολογίες του παιδιού-φούσκας, ζούμε ήδη μέσα σ’ αυτή τη φούσκα, μέσα σ’ αυτή την κουστάλλινη σφαίρα που περικλείει κάποια πρόσωπα του Ιερώνυμου Μπος. Μέσα σ’ αυτό το διάφανο περίβλημα βρίσκουμε καταφύγιο, αφοπλισμένοι και συνάμα υπερπροστατευμένοι, παραδομένοι στην τεχνητή ανοσία και τη συνεχή μετάγγιση, καταδικασμένοι να πεθάνουμε στην ελάχιστη επαφή με τον κόσμο. Χάνοντας τις άμυνές μας είμαστε όλοι δυνητικά ανοσοελλειμματικοί. *** **73** **72**

Κατασκευή τραύματος και ηθικός περιορισμός.Η ασάφεια του Ολοκαυτώματος στο Ισραήλ ...Ένα παλιότερο αξιοπρόσεκτο άρθρο στο Επιστήμη και Κοινωνία

 https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/sas/article/view/819/841

Πολιτισμικο τραυμα

ΛΑΚΑΝ του ΖΙΖΕΚ

Σλάβοι Ζίζεκ 

ΛΑΚΑΝ 

Το βιβλίο **«Λακάν»** του Σλάβοϊ Ζίζεκ αποτελεί μια εξαιρετικά εκτεταμένη και εμπεριστατωμένη μελέτη του έργου του Ζακ Λακάν, ενός από τους πιο επιδραστικούς θεωρητικούς της ψυχανάλυσης και της φιλοσοφίας του 20ού αιώνα[2][4]. Ο Ζίζεκ, σλοβένος φιλόσοφος και κριτικός θεωρητικός, επιχειρεί όχι μόνο να υπερασπιστεί τη θεωρία του Λακάν απέναντι στις συχνές επικρίσεις, αλλά και να δείξει τη διαχρονική της ηθική αναγκαιότητα στο σύγχρονο κόσμο, όπου κυριαρχεί η επιταγή της απόλαυσης[2][4].

Το έργο εστιάζει σε βασικές λακανικές έννοιες, όπως το **Ιδεώδες Εγώ, το Ιδεώδες του Εγώ και το Υπερεγώ**, τις οποίες ο Ζίζεκ αναλύει και διασαφηνίζει σε σχέση με τη φροϋδική παράδοση. 

Ο ίδιος ο Λακάν κάνει μια αυστηρή διάκριση ανάμεσα σε αυτές:

- **Ιδεώδες Εγώ**: η εξιδανικευμένη, φαντασιακή εικόνα που έχει το υποκείμενο για τον εαυτό του — πώς θα ήθελε να είναι ή πώς θέλει να τον βλέπουν οι άλλοι.

- **Ιδεώδες του Εγώ**: ο φορέας που παρατηρεί και κρίνει το εγώ, δηλαδή το μεγάλο Συμβολικό Άλλο, το ιδανικό που το εγώ προσπαθεί να πραγματώσει.

- **Υπερεγώ**: η απαιτητική, τιμωρητική, και σε ορισμένες εκφράσεις σαδιστική πλευρά αυτού του φορέα, που λειτουργεί ως ηθικός κριτής με το αίσθημα της ενοχής[απόσπασμα][5].

Η δομική βάση αυτής της τριάδας για τον Ζίζεκ είναι η λακανική τριάδα του Φαντασιακού, του Συμβολικού και του Πραγματικού.

 Το Ιδεώδες Εγώ ανήκει στο φαντασιακό πεδίο, καθώς πρόκειται για την κατοπτρική εικόνα που έχει το υποκείμενο, ενώ το Ιδεώδες του Εγώ εντάσσεται στο συμβολικό, δηλαδή στον χώρο των κοινωνικών και γλωσσικών δομών που επηρεάζουν το υποκείμενο[απόσπασμα][4][5].

### Η έννοια της Απόλαυσης

Ένα από τα κεντρικά στοιχεία που αναδεικνύει ο Ζίζεκ είναι η λακανική αντίληψη της **απόλαυσης** ως κάτι πολύ διαφορετικό από την απλή ικανοποίηση των «αυθόρμητων τάσεων»..

 Η απόλαυση δεν ταυτίζεται με την ακατάπαυστη αναζήτηση ηδονής, αλλά μάλλον με την ηθική υποχρέωση να ακολουθούμε έναν «διεστραμμένο ηθικό κανόνα», που συχνά μάς επιβάλλει να μην απολαμβάνουμε σύμφωνα με το κυρίαρχο ιδεώδες

 Αυτή η θέση «συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο ο Λακάν αντιλαμβάνεται τον Φρόιντ» και αναδεικνύει την ηθική διάσταση της ψυχανάλυσης, που δεν λειτουργεί ως απλή θεραπεία αλλά ως διαδικασία απομυθοποίησης της κυρίαρχης επιταγής «Απόλαυσε!»[2][4].

### Η σημασία της ψυχανάλυσης σήμερα

Ο Ζίζεκ υπερασπίζεται την ψυχανάλυση ως μια ενεργή και ηθικά επίκαιρη πρακτική που μπορεί να αναδείξει τις δομές πίσω από τις κοινωνικές και υποκειμενικές ταυτότητες. 

Επισημαίνει τον τρόπο με τον οποίο η ψυχανάλυση απομυθοποιεί τις ιδέες περί «φυσιολογικής» σεξουαλικότητας και της απόλαυσης που μας επιτάσσεται από την κουλτούρα μας. .

Μέσα από αυτή την προοπτική, προσεγγίζει και την πολιτική, την ιδεολογία, και τον τρόπο που η κοινωνία διαμορφώνει τους κανόνες της επιθυμίας[2][4].

### Επιστημονική και φιλοσοφική διάσταση

Το βιβλίο δεν περιορίζεται απλώς σε ψυχαναλυτική ερμηνεία, αλλά χρησιμοποιεί ως εργαλεία διάφορες φιλοσοφικές και πολιτισμικές αναφορές, όπως τον Χέγκελ, τον Σαίξπηρ και τον Χίτσκοκ, για να φωτίσει τις λακανικές έννοιες στο θεατρικό, πολιτισμικό και ιδεολογικό πλαίσιο, γεγονός που αυξάνει τη διεπιστημονική αξία του έργου[4]. Ο Ζίζεκ διαβάζει τον Λακάν παράλληλα με τον μαρξισμό και την κριτική θεωρία, ώστε να κατανοήσει την υποκειμενικότητα μέσα στις κοινωνικές δομές εξουσίας[1][4].

> «Απόλαυση δε σημαίνει να ακολουθεί κανείς τις αυθόρμητες τάσεις του, αλλά μάλλον να υπακούει σε κάποιο αλλόκοτο και διεστραμμένο ηθικό καθήκον,  

> Αυτή η απλή, αν και αναπάντεχη, θέση συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο ο Lacan αντιλαμβάνεται τον Freud. Ο Freud χρησιμοποιεί τρεις διακριτούς όρους για τον φορέα που ωθεί το υποκείμενο να δράσει ηθικά: μιλάει για το Ιδεώδες Εγώ 1 (Idealich), για το Ιδεώδες του Εγώ (Ich-Ideal) και για το υπερεγώ (Über-Ich). Τείνει να ταυτίσει αυτούς τους τρεις όρους...  

> Ο Lacan εισάγει μια αυστηρή διάκριση ανάμεσα στους τρεις όρους:  

> το Ιδεώδες Εγώ είναι η εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού του υποκειμένου (το πώς θα ήθελα να είμαι, το πώς θα ήθελα να με βλέπουν οι άλλοι). Το Ιδεώδες του Εγώ είναι ο φορέας του οποίου το βλέμμα προσπαθώ να εντυπωσιάσω...  

> Το υπερεγώ, τέλος, είναι ο ίδιος φορέας, στην εκδικητική, σαδιστική τιμωρητική του διάσταση...  

> Η δομική αρχή που θεμελιώνει αυτούς τους τρεις όρους είναι σαφώς η λακανική τριάδα Φαντασιακό Συμβολικό-Πραγματικό: το Ιδεώδες Εγώ είναι φαντασιακό...  

> Το Ιδεώδες του Εγώ είναι συμβολικό, το σημείο της συμβολικής μου ταύτισης, το σημείο στον μεγάλο Άλλο από το οποίο παρατηρώ (και κρίνω) τον εαυτό μου.» (σελ. 123, απόσπασμα στο ερώτημα)

Αυτό το απόσπασμα υμνεί τη σημασία της χωριστής κατανόησης των τριών κεντρικών φροϋδικών-λακανικών εννοιών, που αποδεικνύουν πώς το υποκείμενο είναι εγκλωβισμένο σε έναν καθρέφτη φαντασιακότητας (Ιδεώδες Εγώ), στην κοινωνική/γλωσσική επιτηρητική δύναμη του Άλλου (Ιδεώδες του Εγώ), και σε έναν αυστηρό, τιμωρητικό μηχανισμό ελέγχου (Υπερεγώ). 

Με άλλα λόγια, η απόλαυση δεν είναι απλή ικανοποίηση βιολογικών ορμών, αλλά συμμόρφωση σε έναν ψυχολογικό και ηθικό μηχανισμό που καθορίζει την υποκειμενική ταυτότητα. Η λακανική διάκριση απεικονίζει μια στρατηγική ανάγνωσης της ηθικής ψυχανάλυσης που διαφεύγει της απλής βιολογικής κατανόησης της ηδονής. Αυτή η ανάλυση αποτελεί την καρδιά της ερμηνείας του Ζίζεκ, που συνδέει ψυχανάλυση με πολιτική και ιδεολογία[5][4].

### Συνολική εικόνα

Ο Ζίζεκ με το βιβλίο *«Λακάν»* ξαναζωντανεύει τη σκέψη ενός μεγάλου στοχαστή, παρουσιάζοντας τη λακανική ψυχαναλυτική θεωρία ως εργαλείο όχι μόνο κλινικής θεραπείας αλλά και φιλοσοφικής και κοινωνικής κριτικής. 

Η ανάλυση της ηθικής, της υποκειμενικότητας και της απόλαυσης συνιστά ένα ισχυρό πρίσμα για την κριτική των σύγχρονων ιδεολογιών και των κοινωνικών πρακτικών.

Το έργο είναι απαραίτητο για όσους ενδιαφέρονται για ψυχανάλυση, φιλοσοφία, πολιτική θεωρία και κριτική θεωρία, προσφέροντας μια βαθιά και πολυεπίπεδη ανάγνωση που επανατοποθετεί τον Λακάν στο κέντρο της σύγχρονης σκέψης[2][4].

Παραπομπές:

[1] Σλάβοϊ Ζίζεκ - Βικιπαίδεια https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%BB%CE%AC%CE%B2%CE%BF%CF%8A_%CE%96%CE%AF%CE%B6%CE%B5%CE%BA

[2] Λακάν - Slavoj Zizek - 9789601628929 | Protoporia.gr https://www.protoporia.gr/zizek-slavoj-lakan-315928.html

[3] Σλάβοϊ Ζίζεκ/ Slavoj Zizek: «Χρειαζόμαστε την Ευρώπη όσο ποτέ ... https://zenithmag.wordpress.com/2017/07/06/%CF%83%CE%BB%CE%AC%CE%B2%CE%BF%CF%8A-%CE%B6%CE%AF%CE%B6%CE%B5%CE%BA-slavoj-zizek-%CF%87%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1%CE%B6%CF%8C%CE%BC%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B5-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B5%CF%85%CF%81/

[4] Λακάν - Slavoj Žižek | Public βιβλία https://www.public.gr/product/books/greek-books/anthropology-social-sciences/philosophy/lakan/0381614

[5] ΛΑΚΑΝ / ZIZEK SLAVOJ https://www.politeianet.gr/books/9789601628929-zizek-slavoj-patakis-lakan-202329

[6] ΛΑΚΑΝ - ebibliopanorama.gr https://ebibliopanorama.gr/%CE%A8%CE%A5%CE%A7%CE%9F%CE%9B%CE%9F%CE%93%CE%99%CE%91/13395-%CE%BB%CE%B1%CE%BA%CE%B1%CE%BD-9789601628929.html

[7] Slavoj Žižek - Όλα τα βιβλία | metabook.gr https://metabook.gr/search?query=Slavoj+%C5%BDi%C5%BEek

[8] ΛΑΚΑΝ - Βιβλιοπωλείο Πολιτεία https://www.politeianet.gr/el/products/9789601628929-slaboi-zizek-patakhs-lakan

[9] THE SUBLIME OBJECT OF IDEOLOGY / ZIZEK SLAVOJ - Πολιτεία https://www.politeianet.gr/books/9781844673001-zizek-slavoj-verso-books-the-sublime-object-of-ideology-183851

[10] SLAVOJ ZIZEK: Βιβλία & Βιογραφία - Βιβλιοπωλείο Πολιτεία https://www.politeianet.gr/el/contributor/zizek-slaboi