Σπηλιά του Μοντεχρήστου


Κυριακή, 10 Μαΐου 2020

Κατάσταση Εξαίρεσης και Πανδημία


Κατάσταση Εξαίρεσης και Πανδημία

του  Πέτρου Θεοδωρίδη, πολιτικού επιστήμονα
 H  Πανδημία  οδήγησε  την  χώρα μας,    όπως και πολλές άλλες  χώρες του κόσμου, σε «κατάσταση  εξαίρεσης».[1]Για κατανοήσουμε την  φύση της θα  πρέπει να  λάβουμε  υπόψη  τρεις   θεωρητικούς. Τον Carl Schmitt,[2] , Γερμανό πολιτειολόγο   του μεσοπολέμου  που   στήριξε  το Ναζιστικό   κράτος, τον Μ. Foucault  που ανέλυσε  την «μικροφυσική της εξουσίας» που διαπερνά το σύνολο των ανθρωπίνων σχέσεων στην Νεωτερικοτητα και  τον  Giorgio Agamben   που  θεωρεί  το  στρατόπεδο  συγκεντρωσης  ως κανόνα  της Νεωτερικότητας ,όπου τα άτομα   «τίθενται υπό φύλαξη» όχι βάσει του κοινού ποινικού δικαίου αλλά μιας «προστατευτικής φύλαξης».
O Carl Schmitt, [3] αναζητούσε έναν έξω-νομικό κανόνα ως πηγή του Δικαίου, έναν κανόνα που δεν είναι καν κανόνας αλλά η Εξαίρεση. Όπως έγραφε «Για  να έχει νόημα η έννομη τάξη πρέπει να έχει αποκατασταθεί η τάξη και κυρίαρχος είναι, όποιος αποφασίζει τελεσίδικα αν, πράγματι, επικρατεί αυτή η κανονική κατάσταση».[4]. Στη «Πολιτική Θεολογία» (1922), θέτει το θεμελιώδες αξίωμά του περί κυριαρχίας: «Ο Κυρίαρχος είναι αυτός που αποφασίζει για την κατάσταση  έκτακτης  ανάγκης». Ο ακριβής ορισμός της κατάστασης έκτακτης ανάγκης όπως τον περιέγραψε ο Carl Schmitt: είναι «η αναστολή του νόμου από τον ίδιο το νόμο»  Στην Έννοια του Πολιτικού ο Schmitt θέτει το ζήτημα της απόφασης: ο κυρίαρχος αποφασίζει για ό,τι είναι πολιτικό και ό,τι είναι απολίτικο, δημόσιο ή ιδιωτικό. Έτσι, το ζήτημα της κυριαρχίας τίθεται ως ζήτημα απόφασης για κατάταξη σε φίλους και εχθρούς.
  Ο Μ. Foucault προσανατολίσθηκε, προς τη μελέτη των πολιτικών τεχνικών με τις οποίες το –νεωτερικο κράτος (μετά τον 17ο αιώνα),αναλαμβάνει τη μέριμνα της φυσικής ζωής των ατόμων.[5] Ο  Foucault θεώρησε ως  ένα από τα σημαντικότερα φαινόμενα του 19ου αιώνα την απόκτηση εξουσίας επί του ανθρώπου ως έμβιου όντος: κατά τον 17ο και 18ο αιώνα εμφανίζονται ορισμένες τεχνικές της εξουσίας που επικεντρώνονταν κυρίως στο σώμα του ατόμου ενώ κατά το  δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα εμφανίζεται μια τεχνολογία της εξουσίας που εφαρμόζεται, όχι στο σώμα αλλά στη ζωή των ανθρώπων, στον άνθρωπο-έμβιο ον. Η φυλακή για τον Φουκώ αποτελεί προνομιακό χώρο εφαρμογής των «πειθαρχικών μεθόδων μιας «μικροφυσικής της εξουσίας» που διαπερνά το σύνολο των ανθρωπίνων σχέσεων, μέσω διάσπαρτων τεχνικών και μεθόδων και η οποία κατασκευάζει και κανονικοποιεί άτομα.   Είναι ταυτόχρονα και ένας χώρος για μια κλινική γνωριμία του καταδίκου, παρατήρησης της συμπεριφοράς του, των βαθύτερων τάσεων του, της προοδευτικής του βελτίωσης: ο παραβάτης του νόμου μετατρέπεται έτσι σε αντικείμενο εφικτής γνώσης.Για να περιγράψει αυτή τη μέθοδο ο Foucault χρησιμοποιεί το σχήμα του «Πανοπτικού» του Jeremy Bentham.[6] Το «Πανοπτικόν» δίνει τη δυνατότητα της ταυτόχρονης επιτήρησης και παρατήρησης, της βεβαιότητας και της γνώσης, , της απομόνωσης και διαφάνειας  [7].
Για τον Agamben,[8] και το έργο του «Homo sacer, Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή», η εξαίρεση γίνεται –ή ήταν πάντα- ο κανόνας:   Ο Agamben  προτείνει το στρατόπεδο ως «χώρο» που αντιστοιχεί στην αρχέγονη δομή του Νόμου» και όχι τη -κατά Φουκώ- Φυλακή. Στο στρατόπεδο η κατάσταση εξαίρεσης αρχίζει και καθίσταται ο κανόνας: Τα άτομα «τίθενται υπό φύλαξη» όχι βάσει του νομικού καθεστώτος του εγκλεισμού, του κοινού δηλαδή ποινικού δικαίου, αλλά μιας «προστατευτικής φύλαξης» θεσμού -όπως σημειώνει ο Agamben- Πρωσικής προέλευσης με χροιά  προληπτικού, αστυνομικού μέτρου, προερχόμενου από την κήρυξη σε «κατάσταση πολιορκίας» με την αντίστοιχη αναστολή της ισχύος άρθρων του συντάγματος. Βλέπουμε συνεπώς την εγγύτητα μεταξύ κατάστασης εξαίρεσης και στρατοπέδου συγκέντρωσης. Όπως ακριβώς στη Δίκη του Κάφκα  η «ratiο» μιας  τέτοιας συναρμογής είναι η προοδευτική κανονικοποίηση του εξαιρετικού, έτσι και στο στρατόπεδο του Agamben, η κατάσταση εξαίρεσης αρχίζει και καθίσταται ο κανόνας.Το στρατόπεδο ως έννοια είναι συγχρόνως τμήμα εδάφους εκτός  της κανονικής δικαιΐκής τάξης, στην όποια όμως  περιλαμβάνεται, μέσω του αποκλεισμού του ως εξωτερικό εξάρτημα(αποικία) μιας και της αυτής μηχανής. Έτσι ένας χώρος (το στρατόπεδο) γίνεται Δομή «όπου η κατάσταση εξαίρεσης στην πιθανή απόφαση επί της οποίας θεμελιώνεται η κυρίαρχη εξουσίας,υλοποιείται κανονικώς». [9]
Τι   συμβαίνει στην εποχή μας ;Ήδη, πριν από την πανδημία, όλο και  περισσότερο  γλιστράμε σε ένα  καθεστώς κατάστασης  εξαίρεσης που γίνεται μόνιμο καθεστώς, μια σταθερά της ύπαρξης, τρόπος ζωής . Το κράτος δεν κάνει τίποτα και νίπτει τας χείρας του για την τρωτότητα και αβεβαιότητα που αναδύονται από την λογική (ή το παράλογο) της ελεύθερης αγοράς, επαναπροσδιορίζοντάς τα ως ιδιωτικό ζήτημα, ένα ζήτημα που τα άτομα  πρέπει να αντιμετωπίσουν μόνα τους,  να αναζητούν ατομικές λύσεις σε συστημικές αντιφάσεις.
Η Πανδημία μας  βυθίζει περισσότερο  στη  δίνη της  μόνιμης «έκτακτης»   ανάγκης σε μια κοινωνία  πολύ  διαφορετική   από εκείνη που    είχε   συναντήσει ο Carl Schmitt, στη   Γερμανία του Μεσοπολέμου. Εκείνη ήταν μια Κοινωνία  εξαντλημένη από τον πόλεμο μια μαζική κοινωνία   ‘’παραγωγών ‘’ όπως την ονόμασε ο   Zygmunt Bauman. Η   Πανδημία  συναντά  μια παγκόσμια  κοινωνία που είχε από  καιρό λειανθεί   και  επεξεργασθεί από τον ακραίο Νεοφιλελευθερισμό, εξατομικευμένη και  καταναλωτική ,όπου η μόνη αρμοδιότητα που έχει απομείνει στο κράτος είναι η διαχείριση των φόβων που προέκυψαν από την απορρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων και την εξατομίκευση και όπου ένα μικρό βήμα χωρίζει τους εργαζομένους από τους ανέργους και τους παρίες. Ενώ η νεωτερική κοινωνία των παραγωγών  – έγραφε ο Zygmunt Bauman,  – πόνταρε στην ανθεκτικότητα και στην ασφάλεια, το μεταμοντέρνο ρευστό περιβάλλον είναι εχθρικό στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, στην επένδυση και στην αποθήκευση .»Ο καταναλωτισμός είναι μια ζωή που βιώνεται στο «τώρα», μια ζωή «βεβιασμένη».[10]
  Εκείνη , (η κοινωνία  της   εποχής του Carl Schmitt,) ήταν μια κοινωνία του έθνους-κράτους ,υπήρχε ακόμα   ο συνδικαλισμός  και  η οργάνωση της εργατικής τάξης .η  σύγχρονη παγκόσμια  κοινωνία  είναι κοινωνία  των  ύστερων  του έθνους -κράτους  ,κοινωνία της επισφαλούς εργασίας, κοινωνία της απελπισίας  των υποτελών τάξεων που βλέπουν ότι  οι παγκόσμιες  ελίτ  τους εγκαταλείπουν κυνικά στην πιο εφιαλτική   μοίρα, όπου   η  ανασφάλεια είναι παρούσα ό,τι και να γίνει  και όπου «περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο, «καλή τύχη» σημαίνει να κρατάς την «κακή τύχη» σε απόσταση»[11]
Εκείνη ήταν  η κοινωνία  των αυστηρών συνόρων   ανάμεσα στους    εμείς  και στον  άλλον , αυτή  εδώ είναι μια κοινωνία  όπου δεν υφίσταται   πλέον  άλλος , όπου η ετερότητα έχει αντικατασταθεί από την διαφορά, όπου το ξένο αντικαθίσταται από  το εξωτικό ,η αίσθηση της οικειότητας αντικαθίσταται     από ένα    καθολικό αίσθημα ξενότητας   και  η διάκριση του οικείου από το ξένο, το διαφορετικό ή το αλλότριο έχει γίνει περισσότερο εύθραυστη παρά ποτέ.
. Η κρίση της δημόσιας υγείας παρέχει «στις αυταρχικές κυβερνήσεις την ευκαιρία να εφαρμόσουν το περίφημο “δόγμα του σοκ” – για να επωφεληθούν από το γεγονός ότι η πολιτική βρίσκεται σε αναμονή και οι διαμαρτυρίες είναι εκτός συζήτησης, προκειμένου να επιβάλουν μέτρα που θα ήταν αδύνατο να επιβληθούν σε μια κανονική περίοδο», δηλώνει ο Christophe Deloire, επικεφαλής των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα. Η    πανδημία έχει ταχεία και σημαντική επίδραση στην ελευθερία των ΜΜΕ στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δυσανάλογα μέτρα έκτακτης ανάγκης επιφέρουν περιορισμούς  στην πρόσβαση σε πληροφορίες. Παρατηρούνται λεκτικές και σωματικές επιθέσεις που θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια των δημοσιογράφων. Στην Ουγγαρία το Κοινοβούλιο ενέκρινε νομοθεσία που παρέχει στον πρωθυπουργό Βίκτορ Ορμπάν σαρωτική νέα έκτακτη εξουσία να αποφασίζει με διατάγματα  και νέος νόμος ποινικοποιεί τη διάδοση «ψευδών» ή «διαστρεβλωμένων» πληροφοριών που υπονομεύουν τη μάχη των αρχών κατά του Covid-19 με έως και πέντε χρόνια φυλάκιση. Στη Βουλγαρία, η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το καθεστώς έκτακτης ανάγκης για να προσπαθήσει να τροποποιήσει τον ποινικό κώδικα και να εισαγάγει ποινές για τη διάδοση όσων θεωρούσε «ψεύτικες ειδήσεις» σχετικά με την επιδημία, με φυλάκιση έως και τρία χρόνια. Στη Ρουμανία  ο πρόεδρος της χώρας υπέγραψε έκτακτο διάταγμα το οποίο, δίνει στις αρχές την εξουσία  να αφαιρούν ρεπορτάζ ή να βάζουν λουκέτο σε ιστότοπους που διαδίδουν «ψεύτικες ειδήσεις» σχετικά με τον ιό, Στην Ιταλία , ένας δημοσιογράφος και ένας κάμεραμαν, που εργάζονταν για την ιταλική περιφερειακή εφημερίδα Il Tirreno, εκδόθηκαν στο Λιβόρνο, απειλήθηκαν με μεταλλική ράβδο ενώ μετέδιδαν ρεπορτάζ για τη ζωή υπό τα μέτρα για τον νέο κορονοϊό ενώ ο δημοσιογράφος της La Repubblica, Salvo Palazzolo, αντιμετώπισε επίμονες απειλές, αφού έγραψε ένα άρθρο .Στη Γερμανία η κυβέρνηση έχει εισαγάγει αμφιλεγόμενα μέτρα που έχουν δώσει στις αρχές την άδεια να αναλύουν συγκεντρωτικά και ανώνυμα δεδομένα τοποθεσιών μέσω γεωεντοπισμού από κινητά τηλέφωνα, προκειμένου να παρακολουθήσουν την εξάπλωση του Covid-19, [12].Στην Ελλάδα ορισμένοι  συνταγματολόγοι θεωρούν «ότι η συνταγματικότητα της υποβολής της ελευθερίας μετακίνησης σε καθεστώς προηγούμενης δήλωσης, που μετατρέπει σε κανόνα την απαγόρευση στη θέση της ελευθερίας, δεν μπορεί παρά να αποτελέσει αντικείμενο προβληματισμού. Και σίγουρα γεννά εύλογα ερωτήματα η υιοθέτηση των μέτρων αποκλειστικά με πράξεις νομοθετικού περιεχομένου, παρότι η Βουλή ουδέποτε διέκοψε τη λειτουργία της. Θεωρούν επίσης  ότι «αναπτύσσεται αυτήν την περίοδο ένα κυνήγι μαγισσών που δεν τιμά καθόλου την επιστήμη του Συνταγματικού Δικαίου. Οι εκφραστές του επιλέγουν να συκοφαντούν όσους έχουν διαφορετική άποψη, παρουσιάζοντάς τους ως ανεύθυνους και πρόθυμους ακόμα και να διακινδυνεύσουν ανθρώπινες ζωές για να κάνουν αντιπολίτευση! Δεν διστάζουν να διαστρεβλώσουν γνώμες συγχέοντας την αδιαμφισβήτητη ανάγκη αποφυγής των άσκοπων μετακινήσεων με την άκριτη αποδοχή της συνολικής πολιτικής της κυβέρνησης για την πανδημία και μάλιστα τόσο ως προς τα μέτρα που έλαβε όσο και ως προς εκείνα που δεν έλαβε».[13]
Στην  εποχή μας  η   Πανδημία     συνεπιφέρει αθόρυβα, εκ των πραγμάτων ,  μια κατάσταση  εξαίρεσης, παραμερίζοντας  Συνταγματικές  ελευθέριες   χωρίς καν να το δηλώνει . Ενώ  στην εποχή του Carl Schmitt,  η  έκτακτη  ανάγκη  προσέδιδε  εξουσίες  σε  μεγαλόσχημους τυράννους τύπου  Μουσσολίνι ή Χίτλερ  .   τωρα  οι υπερεξουσίες   παραδίνονται  ανεπαισθήτως  σε κυβερνήσεις  που καλύπτονται πίσω  από  μετριοπαθείς  χαμηλόφωνου ειδικούς που ομνύουν στο όνομα της Π.Ο.Υ. Εκείνη  ήταν μια κατάσταση  που ταίριαζε σε μια  πειθαρχική μαζική κοινωνία όπου  ο  καταναγκασμός   ήταν εξωτερικός ,  καταναγκασμός  της βιοπολιτικής και των σωμάτων. Ετούτη εδώ μια κατάσταση εξαίρεσης   εσωτερικευμένη , εξατομικευμένη, όπου την  Βιοπολιτική αντικαθιστά   σιγά  σιγά η   Ψυχοπολιτική[14]  μια  κατάσταση  εξαίρεσης που ενσταλάζεται  εντός μας  και σχηματίζει   μια  «εσωτερική φρουρά» ,όπως ονόμασε κάποτε ο Φρόιντ το «Υπερεγώ».

[1] Πληθος  στοιχειων για αυτό το αρθρο  αντληθηκαν  από το  «Δίκαιο και Ιδεολογία. Ανθρώπινα Δικαιώματα, Κατάσταση Εξαίρεσης και Ποινικό Δίκαιο του Εχθρού» του  Θεοδωρίδη  Παντελή   http://ikee.lib.auth.gr/record/134488/files/GRI-2014-12513.pdf
[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Schmitt
[3] https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Schmitt
[4] Carl Schmitt, Πολιτική θεολογία. Τέσσερα κεφάλαια γύρω από τη διδασκαλία περί κυριαρχίας, Μετάφραση επιλεγόμενο Παναγιώτης Κονδύλης, εκδ. ΛΕΒΙΑΘΑΝ,  Αθήνα 1994, σ.29
Giorgio Agamben, Homo sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, επιμέλεια –επίμετρο: Γιάννης Σταυρακάκης, Scripta Αθήνα 2005, σσ. 22-23
[6] Βλέπε  περισσότερα στο  https://imerologiakarantinas.gr/%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b7%ce%bd%cf%80%ce%b5%ce%b9%ce%b8%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%af%ce%b1-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%b7%ce%bd/
[7] https://imerologiakarantinas.gr/%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b7%ce%bd-%cf%80%ce%b5%ce%b9%ce%b8%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%af%ce%b1-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%b7%ce%bd/
[8] https://en.wikipedia.org/wiki/Giorgio_Agamben
[9] Giorgio Agamben, Homo sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφ  Παναγίώτης Τσιαμουρας εκδοσεις   Scripta , 2005
[10] Zygmunt Bauman, Ζωή για κατανάλωση ,  εκδόσεις Πολύτροπόν, μετάφραση Καραμπελας  Γιώργος , 2008
[11] Zygmunt Bauman, Ρευστοί καιροί: Η ζωή την εποχή της αβεβαιότητας, μετάφραση: Κωνσταντίνος Δ. Γεώρμας, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2009, σελ. 170-172
[12] https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/240641_se-karantina-i-enimerosi-haropaleyei-i-eleytheria-toy-typoy
[13]  Επιστημονική αφωνία σε ώρα κρίσης; Ακρίτα Καϊδατζή, Ιφιγένεια Καμτσίδου, Χαράλαμπος Κουρουνδής https://www.kathimerini.gr/1075365/article/epikairothta/ellada/episthmonikh-afwnia-se-wra-krishs
[14] BYUNG  CHUL  HAN , Psychopolitics , Neoliberalism  and the  nev  technologies  of  power , Verso,   2017,σελ  19-20

Παρασκευή, 8 Μαΐου 2020

Η πανδημία ως μεταφορά: Πόλεμος, εισβολή και «ασύμμετρη απειλή»

Η πανδημία ως μεταφορά: Πόλεμος, εισβολή και «ασύμμετρη απειλή»

Author Details

«Έτσι τελειώνει ο κόσμος
έτσι τελειώνει ο κόσμος
έτσι τελειώνει ο κόσμος
όχι με έναν κρότο, μα με έναν λυγμό»
 T.S. Eliot The hollow men
Από τον Πέτρο Θεοδωρίδη, πολιτικό επιστήμονα
Η Νόσος-όπως το πρόσωπο της Μέδουσας δεν αντιμετωπίζεται  κατάματα. Την  αντικρίζουμε μέσα από μεταφορές. Στην περίπτωση των μολυσματικών νόσων, όπως της πανδημίας του Κορονοϊου, μέσα από μεταφορές πολέμου και εισβολής. «Προς το τέλος του μυθιστορήματος Έγκλημα και Τιμωρία ο Ρασκολνικοφ:«ονειρεύτηκε πως ο κόσμος ολόκληρος είχε καταδικαστεί σε μια νέα τρομερή ,νέα, παράξενη πανούκλα που είχε έλθει στην Ευρώπη από τα βάθη της Ασίας»[1]
Θυμίζω ότι μέσα από ένα  ιδεολογικό παιχνίδι με τις λέξεις η θεωρία της εισβολής είχε χρησιμοποιηθεί από την παρούσα κυβέρνηση και πριν λίγους μήνες  για να χαρακτηρίσει  και την απόπειρα εισόδου  στη χωρά μας ομάδων προσφύγων στον Έβρο και στα νησιά. Φυσικά εισβολή. σημαίνει ένοπλη παραβίαση συνόρων από στρατό. Όταν όμως μια κυβέρνηση χαρακτηρίζει “εισβολή” την ροή στα σύνορα του κράτους εξαθλιωμένων ανθρώπων τότε στρέφει την κοινωνία στο να αντιμετωπίσει τους ” Αθλίους” με αγριότητα και απανθρωπιά.
 Η Βιοεξουσία άρχισε να εμφανίζεται- σύμφωνα με τον Φουκώ- κατά το δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα :αφορά στη ζωή των ανθρώπων, ασχολείται  με την γονιμότητα όσο και με τη νοσηρότητα, τη μορφή δηλαδή, τη φύση την έκταση , τη διάρκεια ,την ένταση των κυρίαρχων σε ένα πληθυσμό ασθενειών που αντιμετωπίζονται ως μόνιμοι παράγοντες αφαίμαξης δυνάμεων, μείωσης εργάσιμου χρόνου, εξασθένισης του δυναμικού Η «Βιοεξουσία ,(ή  βιοπολιτική) δεν εξατομικεύει αλλά μαζικοποιεί , δεν κινείται στην κατεύθυνση του ανθρώπου-σώματος αλλά του ανθρώπου –είδους» [2]
Στα πλαίσια της Βιοεξουσίας συχνά χρησιμοποιείται η μεταφορά του πολέμου «Έχουμε πόλεμο» επαναλάμβανε μονότονα ο Κυριάκος Μητσοτάκης πριν λίγες εβδομάδες καλώντας τους πολίτες -αντί να πάρουν τα όπλα- να κάνουν «cocooning».Αντιλαμβανόμαστε τη ασθένεια ως πόλεμο και « το σώμα μας ως πεδίο μάχης». Η νόσος δεν καταγράφεται (στο συλλογικό μας ασυνείδητο) ως σωματική κατάσταση .αντιμετωπίζεται ως εμπόλεμη κατάσταση. Οι ασθενείς εμφανίζονται άλλοτε ως συνένοχοι της σύρραξης, της κατάστασης πολέμου έκτακτης ανάγκης και άλλοτε ως παράπλευρες απώλειες (θυμάστε τις ανακοινώσεις του ΝΑΤΟ κατά τον βομβαρδισμό της Γιουγκοσλαβίας;),ενός πολέμου που έχει κηρύξει η κοινωνία και έχει για τον σκοπό αυτό επιστρατεύσει την ιατρική: «Η στρατιωτική μεταφορά αναπαράγει την ιδεολογία που επιμένει να βλέπει τιμωρούς και αμαρτωλούς(όπως η χριστιανική ιδεολογία και ηθική), να βλέπει την ιστορία ως μία σειρά καταστροφολογικών γεγονότων, να καταλαβαίνει τη σχέση μεταξύ ανθρώπων και πολιτισμών με μοναδικό εργαλείο την τρομολαγνεία.[…] Ο μετασχηματισμός της  διεξαγωγής του πόλεμου σε μία ευκαιρία μαζικής ιδεολογικής κινητοποίησης έκανε την ιδέα του πολέμου χρήσιμη ως μεταφορά για κάθε είδος  ενημερωτικής καμπάνιας που ως στόχος της εμφανίζεται  η ήττα  κάποιου εχθρού»[3].
 Η νόσος αντιμετωπίζεται ως το κακό και – σύμφωνα με την  Σουζάν Σοντάγκ και το  βιβλίο της  Η Νόσος ως Μεταφορά-«η κοινωνία –-σε κάθε δεδομένη στιγμή «είναι δύσκολο να έχει περισσότερες από μία νόσους που να ταυτίζεται με το κακό και να ρίχνει το φταίξιμο στα θύματα». Για να ταυτίζεται με το κακό. η νόσος πρέπει να είναι επιστημονικά «ανεξήγητη», πράγμα που της επιτρέπει να γίνεται αντιληπτή από τον άνθρωπο ως «μυστηριώδης» και «αδίστακτη» .Η αδυναμία κατανόησης, γνώσης, άρα και ελέγχου, ωθεί τις κοινωνίες να αντιμετωπίζουν αυτές τις νόσους με δέος. Αυτό το δέος εκτονώνεται πάνω στους ίδιους τους ασθενείς. Τα σώματα των ασθενών γίνονται οι «μιαρές» περιοχές του συνολικού κοινωνικού σώματος μέσω ενός μηχανισμού ελέγχου. που ταυτίζει ασθένεια με ασθενείς και αποδίδει στους νοσούντες την ευθύνη της ίδιας της ύπαρξης της νόσου επιβάλλοντας ντροπή, αποσιώπηση και κρύψιμο.
Αναφερόμενη κυρίως σε δυο ασθένειες την φυματίωση και τον καρκίνο η Σοντάγκ μας θυμίζει πως η φυματίωση ,ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα θεωρούνταν «αρρώστια των ευγενών τμημάτων της ανθρώπινης ύπαρξης». Πολλές από τις λογοτεχνικές και ερωτικές συμπεριφορές που είναι γνωστές ως «ρομαντική αγωνία» πηγάζουν από τη φυματίωση. Κατά τη ρομαντική αντίληψη η νόσος παροξύνει τη συνείδηση κάτι που «κάνει τον άρρωστο ελκυστικό», «περισσότερο σύνθετο ψυχολογικά», «ένδειξη ευγένειας, λεπτότητας, ευαισθησίας». η φυματίωση συνδέθηκε με τη μελαγχολία, τη λυρικότητα, την ευαισθησία, το πάθος.
Η Σόνταγκ επισημαίνει ότι η ανακάλυψη του βακίλου και της αντιβίωσης είχε ως αποτέλεσμα να πάψει η φυματίωση να είναι ανεξήγητη και μυστηριώδης. Τότε έρχεται να πάρει τη θέση της ο καρκίνος .που δεν συνδέθηκε  εξαρχής με ανήσυχα πνεύματα, αλλά με οδυνηρά συναισθήματα : «καταπίεση, ανικανότητα ικανοποίησης, απόγνωση, αλλοτρίωση, τραύμα». Ο καρκίνος επίσης συνδέθηκε πολύ γρηγορά με τον πόλεμο. .Η Σονταγκ θυμίζει την ναζιστική εικονογραφία: «Όπως λεγόταν σε ομιλίες σχετικά με το εβραϊκό πρόβλημα σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, για να θεραπεύσει κάνεις τον καρκίνο πρέπει να περικόψει ένα μεγάλο μέρος  από τον υγιή ιστό που τον περιβάλλει[ …]Πρόκειται για την διαφορά ανάμεσα στα σανατόρια (δηλαδή την εξορία) και την χειρουργική (δηλαδή τα κρεματόρια).[4] Το να περιγράφει κάνεις ένα φαινόμενο όπως ο καρκίνος – ισχυρίζεται η Σονταγκ -ισοδυναμεί με προτροπή στη βία Ανάμεσα στη μεταφορά του καρκίνου και σε εκείνη της γάγγραινας υπάρχουν διάφορες: Στη γάγγραινα τα αίτια είναι ξεκάθαρα: είναι εξωτερική μπορεί να ξεκινήσει με έναν γρατσούνισμα.Όμως ο καρκίνος είναι μυστηριώδης, μια νόσος με πολλαπλά αίτια, εσωτερικά και εξωτερικά. Δεύτερον η γάγγραινα  .καταλήγει συχνά σε ακρωτηριασμό και λιγότερο συχνά σε θάνατο., ο καρκίνος θεωρείται δεδομένο ότι καταλήγει στις περισσότερες περιπτώσεις  σε θάνατο. Σύμφωνα με την Σοντάγκ «όχι η γάγγραινα ούτε η πανούκλα αλλά ο καρκίνος παραμένει η πιο ακραία από τις μεταφορές που αντλούνται για τη νόσο» [5]
`Η Σονταγκ αναφερθηκε και σε άλλες ασθένειες .οι πιο τρομακτικές είναι εκείνες που δεν είναι απλώς θανάσιμες αλλά μεταμορφώνουν  το σώμα σε κάτι αποκρουστικό όπως η λέπρα , η σύφιλη , η χολέρα. Η σύφιλη, μια νόσος αποκρουστική ήταν ακριβώς αυτή πού, στις αρχικές περιγραφές των γιατρών στα τέλη του  δέκατου πέμπτου αιώνα, παρήγαγε μεταφορές εισβολής. Η Sontag επισημαίνει πως ,το να θεωρείται η σύφιλη ως τιμωρία δεν ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα κάτι ξεχωριστό από την τιμωρία για ακολασία μιας κοινότητας ,όπως συμβαίνει σήμερα με το Aids: Σε αντίθεση με τον  καρκίνο που η σύγχρονη αντίληψη τον θεωρεί ότι προσβάλλει ( ή αποκαλύπτεται  μέσα από )άτομα , το Aids θεωρείται ως μια νόσος στην οποία  είναι εκτεθειμένοι οι άνθρωποι τόσο ως άτομα όσο και ως μέλη μιας « ομάδας κίνδυνου»[6]
Ένα χαρακτηριστικό του συνήθους σεναρίου  για την πανούκλα και μεγάλες μολυσματικές ασθένειες:-σύμφωνα με την Σονταγκ –είναι πως έρχεται  από αλλού ,από Εξω .από τους ξένους. «Η  σύφιλη, όταν άρχιζε το επιδημικό της σάρωμα σε όλη  την Ευρώπη κατά την τελευταία  δεκαετία  του δέκατου πέμπτου αιώνα,[..]ήταν η«γαλλική ευλογιά για τους Άγγλους, η morbus germanicus για τους Παρισινούς, η αρρώστια της Νάπολης για τους Φλωρεντινούς, η κινεζική αρρώστια για τους Γιαπωνέζους ( όπως περίπου εμφανίζεται σήμερα ο Κορονοϊός ως «εισβολή» από την Κίνα ).Αλλά αυτό αποκαλύπτει -σύμφωνα με την Σοντάγκ-μια αλήθεια: Ότι υπάρχει  ένας δεσμός ανάμεσα στο να φαντασιώνεται κανείς την νόσο και στο να φαντασιώνεται την (κοινωνική) ενότητα. Αυτό έγκειται ίσως στην έννοια ακριβώς του κακού: ταυτίζεται αρχαϊκά με τους εκτός ημών, τους ξένους.Η νόσος είναι ένα είδος εισβολής, και πραγματικά πολλές φορές την φέρνουν στρατιώτες. Έτσι η περιγραφή της Πανούκλας του 1630 από τον Μαντσόνι αρχίζει  ως  εξής:
« Η πανούκλα που η Υγειονομική Επιτροπή είχε φοβηθεί πως θα μπορούσε να εισβάλλει στις επαρχίες του Μιλάνου με τα  γερμανικά στρατεύματα είχε πράγματι εισβάλλει, όπως είναι γνωστό και είναι επίσης γνωστό ότι δεν σταμάτησε εκεί, αλλά προχώρησε και ξεκλήρισε ένα μεγάλο μέρος  της Ιταλίας [7].
Το χρονικό της πανούκλας του 1665 του Ντεφόε αρχίζει κατά παρόμοιο τρόπο:
«Ήταν γύρω στις αρχές του Σεπτέμβρη του 1664, που εγώ και πολλοί από τους γείτονες μου ακούσαμε σε μια συνηθισμένη κουβέντα πως ξαναγύρισε η πανούκλα στη Ολλανδία γιατί είχε σταθεί πολύ ολέθρια εκεί, και ιδιαίτερα στο Άμστερνταμ το Ρότερνταμ τη χρονιά του 1663 , όταν λένε ,ήρθε από την Ιταλία είπαν κάποιοι ,από το Λεβάντε είπαν άλλοι, μαζί με κάποια εμπορεύματα που μπήκαν στη χώρα με τα τουρκικά  καράβια . άλλοι είπαν  πως ήρθε από την Κρήτη άλλοι από την Κύπρο. Δεν ενδιέφερε από πού ήρθε, όλοι όμως συμφωνούσαν πως ήρθε ξανά στην Ολλανδία [8]
 Στην εποχή μας δεν υπάρχει πλέον Έξω. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης ο κόσμος μας έχει  γίνει απελπιστικά όμοιος. σήμερα  ζούμε στον εφιάλτη του όμοιου. «Ο προηγούμενος αιώνας- γράφει ο Μπιούγκ τσουλ χαν – ήταν μια εποχή  ανοσολογική. Την χαρακτήριζε μια σαφής διάκριση μεταξύ εντός και εκτός ,φίλου και εχθρού ,οικείου και ξένου. Το ίδιο σχήμα ακολούθησε ο Ψυχρός Πόλεμος.Μάλιστα το ανοσολογικό πρότυπο του προηγουμένου αιώνα διεπόταν απολύτως από την ορολογία του Ψυχρού Πολέμου, από ένα αμιγώς στρατιωτικό  απόθεμα:Η επίθεση και η άμυνα ,καθόριζαν τη ανοσολογική  δράση [….] Ο,τι είναι ξένο απωθείται. Αντικείμενο της ανοσοάμυνας ήταν το ξένο ως ξένο. Ακόμα και αν δεν έχει εχθρικές διαθέσεις ακόμα και αν δεν είναι  πηγή κανενός κίνδυνου, εξουδετερώνεται εξαιτίας  και μόνον της ετερότητας  του [9]
Ποια είναι η κυρίαρχη μεταφορά για την μεταδοτική ασθένεια στην εποχή του Κορονοιού; Όπως και για τους προσφυγές είναι πια η « ασύμμετρη απειλή».
Σύμφωνα με την κατά Μπροντιγιαρ γενεαλογία  της εχθρότητας, στο πρώτο στάδιο ο εχθρός  εμφανίζεται ως λύκος. Είναι ένας «εξωτερικός» εχθρός ο οποίος επιτίθεται και κατά του οποίου αμύνεσαι κτίζοντας οχυρώσεις και ορθώνοντας  τείχη. Στο επόμενο στάδιο , ο εχθρός παίρνει τη  μορφή αρουραίου. Είναι ένας εχθρός ο οποίος δρα υποχθόνια και καταπολεμάται με μέσα  υγιεινής ( παράβαλε τη μορφή του ‘’εβραίου ‘’ στα στερεότυπα της Ναζιστικής προπαγάνδας’’) Μετά  το επόμενο στάδιο ,αυτό της κατσαρίδας, ο εχθρός παίρνει εν τέλει μορφή ιού: « Το τέταρτο  στάδιο  είναι αυτό των ιών , οι οποίοι μπορούμε να  πούμε , κινούνται στη τέταρτη διάσταση .Η άμυνα  κατά των ιών είναι πολύ πιο δύσκολη, γιατί βρίσκονται στη καρδιά του συστήματος «Προκύπτει, λοιπόν ένας « εχθρός φάντασμα , που απλώνεται σε όλο τον πλανήτη, διεισδύει παντού και αναδύεται απ’ όλες τις σχισμές της εξουσίας[…]Η ιική βία εκπηγάζει από εκείνες τις  μοναδες που εγκαθίστανται σ’ ένα σύστημα ως λανθάνοντες τρομοκρατικοί πυρήνες και επιχειρούν να το υποσκάψουν εκ των έσω »[10]
Σε ένα κείμενο του, δημοσιευμένο στη Libération ο Ζαν Μποντριγιάρ ισχυρίσθηκε ήδη από το 1987 η τρομοκρατία οι ηλεκτρονικοί ιοί, οι βιολογικές λοιμώξεις είναι επιδημικές παθολογίες που βάλλουν ένα υπερ.-προστατευτικό σύστημα που έχει ενσωματώσει τα πάντα. Η επιδημία είναι μια παθολογία των κλειστών κυκλωμάτων, είναι μια παθολογία της αιμομιξίας. «Αυτός που ζει με το όμοιο θα πεθάνει από το όμοιο». Αυτή η αδυνατότητα ανταλλαγής, αμοιβαιότητας, εναλλαγής προκαλεί εκείνη την άλλη, αόρατη, διαβολική, φευγαλέα αλλαγή, προκαλεί τον απόλυτο «Άλλο», τον ιό, που κατασκευάζεται από απλά στοιχεία που αναπαράγονται στο άπειρο.
 Κατά τον Μπροντιγιάρ «βρισκόμαστε σε μια αιμομικτική κοινωνία». Στο παρελθόν, η αιμοφιλία χτυπούσε τις οικογένειες με μακρά ιστορία γαμήλιων ενώσεων μεταξύ ομότιμων με μακρές σχέσεις ενδογαμίας. Και εκεί, πάλι, «χτύπησε» το φάντασμα του όμοιου-εαυτού. Σε κάθε καταναγκαστική εξομοίωση,[…] υπάρχει ο κίνδυνος της αιμομικτικής επιδημίας μιας διαβολικής αντιστροφής, η οποία αναστατώνει τον θαυμάσιο μηχανισμό.
Η αδιάκοπη παραγωγή θετικότητας προκαλεί μια τρομακτική συνέπεια: η αρνητικότητα γεννά την κρίση και την κριτική, η απόλυτη θετικότητα, από τη δικιά της μεριά, γεννά την καταστροφή, εξαιτίας της ανικανότητάς της να φιλτράρει την κρίση. όπως ακριβώς κάθε βιολογικό σώμα που κυνηγά και εξολοθρεύει όλα τα μικρόβια, τους βακίλους και τα παράσιτά του -όλους τους βιολογικούς εχθρούς του- διατρέχει τον κίνδυνο καρκίνου ή με άλλα λόγια τον κίνδυνο μιας θετικότητας που καταβροχθίζει τα ίδια του τα κύτταρα. Αυτό το σώμα διατρέχει τον κίνδυνο να το καταβροχθίσουν τα ίδια του τα αντισώματα, τα οποία πια δεν έχουν τίποτα άλλο να κάνουν σε έναν υπερ.-προστατευμένο χώρο, το σώμα χάνει όλες τους τις άμυνες. Γνωρίζουμε ότι στους θαλάμους εγχειρήσεων, υπάρχει ένα τέτοιο επίπεδο προφύλαξης ώστε κανένα μικρόβιο ή βακτήριο δεν μπορεί να επιβιώσει. Τώρα, είναι ακριβώς εκεί, σε αυτόν τον απόλυτα αψεγάδιαστο χώρο που βλέπουμε μυστήριες, επιδημικές ασθένειες να ξεπροβάλλουν. Γιατί οι ιοί πολλαπλασιάζονται όταν τους δίνεται χώρος. Γιατί όσο υπήρχαν μικρόβια, δεν υπήρχαν ιοί. Σε έναν κόσμο που έχει αποκαθαίρει από όλες τις παλιές του μολύνσεις, σε έναν «ιδεατό» κλινικό κόσμο, εκεί ξετυλίγεται μια ακαθόριστη και αδιάλλακτη παθολογία, μια παθολογία που γεννιέται από την ίδια την απολύμανση.[11]
Σήμερα ο κόσμος κινδυνεύει πια «από μια υπερθέρμανση που οφείλεται σε ένα πλεόνασμα Ομοίου.»[12]Στην εποχή του Κορονοϊου ο κόσμος δεν κινδυνεύει να τελειώσει με έναν κρότο αλλά μέσα από μια εσωτερική κατάρρευση  ή όπως το διατύπωσε ο T.S. Eliot « με έναν λυγμό

[1] Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά το Aids και  οι μεταφορές  του “  μετάφραση Γεράσιμος Λυκιαρδοπουλος Στέφανος Ροζάνης  Ύψιλον  1993
[2] Michel Foucault  Για την υπεράσπιση της κοινωνίας Μτφ Τιτίκα Δημητρούλια ,Πρόλος Στέφανος Ροζάνης . Εκδόσεις  Ψυχογιός (Παραδόσεις 1976)(1997) Αθήνα 2002  σς 294- 298
[3] Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά το Aids και  οι μεταφορές  του “  μετάφραση Γεράσιμος Λυκιαρδοπουλος Στέφανος Ροζάνης  Ύψιλον  1993 σ  105
[4]   Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά Ο.π: 89
[5] Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά σ 92
[6] Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά  Ο.π .σ141
[7]  [7]  Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά σ  Ο.π σ 143
[8]  Σουζαν  Σονταγκ , Η Νόσος  ως μεταφορά σ144
[9] Μπιούγκ Τσουλ Χαν, η Κοινωνία της Κόπωσης , μετάφραση Ανδρέας Κράουζε ,Οpera, Αθήνα 2015σ 42
[10]   Ζαν   Μπροντιγιαρ « Το Πνευμα της Τρομοκρατιας , αναφ   και στο Μπιουγκ Τσουλ Χαν η κοινωνια  της Κοπωσης ο.π  σς 50-51
[11] Ζαν Μποντριγιάρ: Επιδημία ή προφύλαξη; Μετάφραση: Νίκος Βράντσης https://www.aftoleksi.gr/2020/03/10/zan-mpontrigiar-epidimia-i-profylaxi/
[12] Μπιουγκ Τσουλ Χαν , Η Κοινωνια της Κοπωσης , οπ σ   52

Δευτέρα, 4 Μαΐου 2020

Ο Κορονοϊός και η οσμή του Πραγματικού

Ο Κορονοϊός και η οσμή του Πραγματικού


Του Πέτρου Θεοδωρίδη 



Ο Κορονοϊός εισέβαλε αίφνης στην Παγκοσμιο ποιημένη καπιταλιστική κοινωνία προκαλώντας τραύμα: το τραύμα ως λέξη ,προέρχεται από το ρήμα  τιτρώσκω =διατρυπώ.[1]Το τραύμα της πρώιμης παιδικής ηλικίας ,κατά τον Φρόιντ ,συνιστά μια αναδρομική εμπειρία, το νόημα της οποίας κατασκευάζεται «εκ των υστέρων». Κατά τον Νίκο Δεμερτζή– «εκ των υστέρων» κατασκευάζεται και το πολιτισμικό τραύμα[2]:που συμπεριλαμβάνει ως έννοια πλήθος κοινωνικών φαινομένων(κρίσεις, πόλεμοι, εθνικές εκκαθαρίσεις, γενοκτονίες )κ.λπ. Σύμφωνα με τον Δεμερτζή «ένα τραυματικό- συμβάν για να γίνει τραύμα πρέπει να υποστεί μια διαδικασία κοινωνικής νοηματοδότησης. Το πολιτισμικό τραύμα δεν προκύπτει «φυσικώ τω τρόπω» από τα ίδια τα γεγονότα αλλά από την αναπαράσταση και τον κοινωνικό-σημασιακό ορισμό τους. [3]:


Το τραύμα «ως ένα ρήγμα –κατά Φρόιντ- του προστατευτικού πεδίου το οποίο μας προφυλάσσει από ερεθίσματα, που οδηγούν σε συναισθήματα συντριπτικής ανημποριάς[4]. συνίσταται στην εισβολή του – κατά Λακάν – Πραγματικού :ως αυτού που δεν μπορεί να συμβολοποιηθεί ,να δηλωθεί από την Γλώσσα. Κατά Λακάν-«Το Πράγμα μας είναι αδύνατον να το φανταστούμε»[5] άρα και να το ερμηνεύσουμε(καθώς) είναι το στοιχείο που εξαρθρώνει την φαντασιωτική πραγματικότητα, που μας αποκαλύπτει ότι η πραγματικότητα είναι ελλιπής. [6] .


Στην ταινία Παράσιτο του Νοτιοκορεάτη σκηνοθέτη Μπονγκ Τζουν-χo, βρίσκουμε ως μορφή παρασιτισμού το αντικείμενο α. Ο Λακάν θεώρησε πως «το αντικείμενο α είναι μία απουσία, μία τρύπα, αλλά και μια παρουσία που ενεργοποιεί τα κυκλώματα της ενόρμησης, φαντασιώσεις περί του όντος, ομοιώματα και τις μορφές που το ενσωματώνουν, όπως το βλέμμα και η φωνή,[…]. Αυτό το περίεργο παράσιτο είναι παντού και πουθενά, άγρια μεταδοτικό, ένας επιδημιολογικός εφιάλτης»[7]


Ο Λακάν ορίζει την πραγματικότητα ως την «γκριμάτσα του πραγματικού» και ο κορονοϊός μπορεί να θεωρηθεί ως ένας  ανάλογος  σκανδαλιστικός μορφασμός. Η Λακανική οπτική θεωρεί ότι η πραγματικότητα των ανθρώπων συγκροτείται μέσα από την διασύνδεση του  Συμβολικού, του Φαντασιακού και του Πραγματικού. Αυτή η διασύνδεση μπορεί να αναπαρασταθεί και με το σκάκι: Οι κανόνες που πρέπει να ακολουθήσει κάποιος για να παίξει σκάκι αφορούν στην συμβολική διάσταση. Το φαντασιακό επίπεδο έχει να κάνει με τον τρόπο που τα σχήματα και τα ονόματα χαρακτηρίζουν τα διάφορα πιόνια (βασιλιάς, βασίλισσα ,ίππος κλπ) Το πραγματικό είναι το σύνθετο σύνολο των ενδεχομενικών συγκυριών που επηρεάζουν την ροή του παιχνιδιού: απρόβλεπτες παρεμβολές  που μπορεί να διασπάσουν την προσοχή ή να διακόψουν την παρτίδα [8].


Σήμερα-– ζούμε σύμφωνα με τον  Μπιουγκ Τσουλ  χαν σε κοινωνίες λείανσης και διαφάνειας. «Το λείο χαρακτηρίζει την εποχή μας.[…] Αυτή η ίδια η λεία επιφάνεια του smartphone είναι ένα δέρμα, που είναι άτρωτο, που διαφεύγει κάθε τραυματισμό. Δεν θέλουμε να είμαστε ευάλωτοι, υποχωρούμε μπροστά σε κάθε τραύμα, σε κάθε πιθανότητα τραυματισμού. […]Ζούμε στην εποχή του like. Στο facebook δεν υπάρχει πλήκτρο dislike, κάτι που θα επιβράδυνε την επικοινωνία. Κατά τον ίδιο τρόπο και μια συναισθηματική πληγή επιβραδύνει την επικοινωνία. Ακόμη και η Τέχνη δεν θέλει σήμερα να πληγώνει. […]. Σήμερα δημιουργείται ένας πολιτισμός της αρέσκειας ,ακόμα και στην πολιτική. Προκύπτει μια πολιτική της αρέσκειας»[9]


Σήμερα ζούμε σε  έναν όλο και πιο άοσμο  κόσμο .  Η σωματική οσμή, αυτή η ιδιαίτερη υπογραφή της ανθρώπινης ατομικότητας, είναι πια κακή, δυσπρόφερτη λέξη για τις κοινωνίες μας. Θυμάστε τι ήταν η Ελλάδα των δεκαετιών 60 και 70.; Η Ελλάδα  των οσμών: μια χώρα έντονης μυρωδιάς, άσχημης( η μυρωδιά της κοπριάς) αλλά και υπέροχης(λουλούδια, κήποι, το νερό της θάλασσας, η ρίγανη το πεύκο) .


Σήμερα η Ελλάδα – όπως και όλος ο κόσμος – ψηφιοποιείται και αποστειρώνεται .Ζούμε σε έναν οπτικό πολιτισμό, έναν πολιτισμό της κάμερας: ακούμε με ακουστικά, βλέπουμε μέσα από οθόνες,
Η κάμερα σε εμποδίζει από το να δεις (πραγματικά και αδιαμεσολάβητα ) κι αυτό που βλέπεις δεν το θυμάσαι εσύ: το αποθηκεύεις, το κινητό σου θυμάται για σένα :οι αναμνήσεις μας δεν είναι πια δικές μας ,τις εκχωρήσαμε σε μηχανήματα .


Σήμερα οι οσμές εξαφανίζονται .Αλλά ένας κόσμος χωρίς μυρωδιές είναι ένας αποξηραμένος, άνυδρος κόσμος:η «αίσθηση  της όσφρησης δεν είναι μόνο η πιο ευαίσθητη απ’ όλες τις  ανθρώπινες αισθήσεις ,αλλά και η πιο συμπαγής επειδή εμπλέκει ολόκληρο τον αισθητηριακό εξοπλισμό μας με μεγαλύτερη πληρότητα από κάθε άλλη αίσθηση» και ο Μάρσαλ` Μακλούαν  θυμίζει ότι «υπήρξαν πολιτισμοί των οσμών: μέχρι την έλευση των ιεραποστόλων  τον δέκατο έβδομο  αιώνα και την  εισαγωγή των μηχανικών ρολογιών ,για χιλιάδες χρόνια, οι Κινέζοι και οι Γιαπωνέζοι μετρούσαν με θυμιάματα  την κλιμάκωση του χρόνου. Με την διαδοχή προσεκτικά επιλεγμένων ευωδιών κατεδείκνυαν ταυτόχρονα όχι μόνο τις ώρες και τις  ημέρες αλλά και τις εποχές  και τα ζώδια» [10] 


  Στην ταινία Παράσιτο «η ιστορία βρίσκει τη συνοχή της στο αντικείμενο α ως οσμή. Η οσμή είναι άμορφη και αόρατη, σιωπηλή αλλά θανατηφόρα. Τα σώματα αφήνουν πίσω τους οσμές .ως κατάλοιπα. Το αντικείμενο α λειτουργεί ως αφηγηματική οσμή, αδιόρατη αλλά επίμονη, προκαλώντας μια έκρηξη jouissance προς την κατεύθυνση της ενόρμησης θανάτου. Σε αντίθεση με το βλέμμα και τη φωνή, που εκδηλώνονται στην εικόνα και τον ήχο της ταινίας ως μέσο, η μυρωδιά δεν φτάνει ποτέ στο κοινό. Συνάγουμε απλώς τα αποτελέσματά της καθώς τα υποκείμενα μετατρέπονται σε ερείπια.»[11]


Ο κορονοϊός εισέβαλε σιωπηλά   στις  κοινωνίες μας , ως το ανάλογο της οσμής του Πραγματικού. Και  αναμοχλεύει μέσα μας  θαμμένες  μνήμες: τα θραύσματα της  συνάφειας με το Πραγματικό εκεί έξω, με τον ουρανό , τις μυρωδιές της ύπαρξης ,το χώμα των παιδικών μας χρονών, τη γεύση της αλήθειας μας, όλα αυτά που σκεπάστηκαν  σαν τα κομμάτια αρχαίας ληκύθου από τις ψευδείς εικόνες ,τα σκουπίδια μισού αιώνα τηλεόρασης και Ιντερνέτ. Η πανδημία μας κάνει να νιώθουμε, με τρόπο παράδοξα οικείο αλλά και ανοίκειο, την εποχή που δεν βλέπαμε μονάχα εικόνες μνήμης αλλά και τις μυρίζαμε , τις χαϊδεύαμε , γευόμασταν, ακούγαμε :φωνές μνήμης, οσμές μνήμης, σώματα μνήμης .





[1] Αξιοποίησα εδώ την κατατεθειμένη στο Μεταπτυχιακό  τμήμα Πολιτικής   Θεωρίας του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Α.Π.Θ   την εργασία του Παντελή  Θεοδωρίδη  «Οι κατασκευές της ψυχανάλυσης»: ανάμνηση, φαντασίωση, τραύμα.» Θεσσαλονίκη-Μάρτιος 2011


[2] Νίκος Δεμερτζής, Το τραύμα στην κοινωνία της διακινδύνευσης, ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ  Εκ των Υστέρων, τχ. 13, Δεκ. 2005 και στην ιστοσελίδα http://www.media.uoa.gr/people/demertzis/pages_gr/articles/docs/2005/trauma.php


[3] Νίκος Δεμερτζής, Το τραύμα στην κοινωνία της διακινδύνευσης, Εκ των υστερων, τχ. 13, Δεκ. 2005 και στην ιστοσελιδα http://www.media.uoa.gr/people/demertzis/pages_gr/articles/docs/2005/trauma.php


[4] P Leaven , A Frederic,Το ξύπνημα της Τίγρης ,θεραπεύοντας τις Τραυματικές εμπειρίες,εκδ.Ελληνικά Γράμματα ,Αθήνα.,1999 ,σ. 22Ο.


[5] αναφέρεται στο Dylan Evans , Εισαγωγικό Λεξικό της Λακανικής ψυχανάλυσης ,Μτφ Γιάννης Σταυρακάκης, Ελληνικά γράμματα , Αθήνα 2005 σ. 224


[6] Γ.Σταυρακάκης , Λακάν και πολιτικό ,μτφρ Α, Κιουπκιόλης ,Εκδόσεις   Ψυχογιός.  .2010 138


[7] Σάυρους Σαιντ Άμαντ Πολιάκοφ «Το «Παράσιτο» ως αντικείμενο μικρό α» μετ Α.Γ  nomadicuniversality 20 Φεβρουαρίου 2020 https://nomadicuniversality.com/2020/02/20/%CF%84%CE%BF%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%AC%CF%83%CE%B9%CF%84%CE%BF-%CF%89%CF%82-%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CE%B1/?fbclid=IwAR2Rnxd29U9EUnrav2EgUpwiVrFNQfWyc9b2Cvixw11bkpLRhQYMa6q1bKc


του


[8] Slavoj Zizek, Ο Λακάν, μτφρ. Δημήτρης  Καγιαλάρης-Κωνσταντινος Παπαδάκής, εκδόσεις Πατάκη  2007, σ. 19


[9] σε συνέντευξη δόθηκε στην εφημερίδα «Die Zeit», 2014 βλεπε και  αποδοση της στα ελληνικα  στον ιστοτοποπο  :http://www.poiein.gr/archives/32758/index.html με τιτλο Byung – Chul Han: «Λυπάμαι, αλλά αυτή είναι η πραγματικότητα» (μετφρ. Γιώργος Καρτάκης) ,Μαρτιος  2016


[10] Μάρσαλ Μακ  Λουαν : MEDIA Οι προεκτάσεις  του Ανθρώπου  , Μετάφραση  Σπύρος Μάνδρας   χ.χ   σ  181


[11] Σάυρους Σαιντ Άμαντ Πολιάκοφ  ο.π





εθνολαικισμός και Θεσσαλονίκη

εθνολαικισμός και Θεσσαλονίκη
στου ΑΠΟΣΠΕΡΙΤΗ

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου