Ημερολόγιο και ευρωπαϊκή πίστη Τιβέριος Μιχάλης αναδημοσιευση απο το Βημα ... εχει ενδιαφερον γιατι συνδεει το ζητημα του χρόνου ....

Τιβέριος Μιχάλης Α.

 Αναζήτηση στα κείμενα

Ημερολόγιο και ευρωπαϊκή πίστη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 06/01/2018, 05:45 Σάββατο, 6 Ιανουαρίου 2018 • σχόλια (14)

Ο στόχος για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης εν μέσω π.χ. της παγκοσμιοποίησης δεν μπορεί να είναι άλλος από τη μετεξέλιξή της σε Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης. Για την επίτευξή του βέβαια ο δρόμος που θα πρέπει να διανυθεί δεν προβλέπεται εύκολος. Οι περισσότερες, αν όχι όλες οι χώρες που απαρτίζουν σήμερα την ΕΕ, έχουν σημαντικό ιστορικό και πολιτιστικό παρελθόν, ενώ ανάμεσά τους ορισμένες υπήρξαν και παγκόσμιες δυνάμεις. Ενα τέτοιο «ένδοξο» ιστορικό δύσκολα παραμερίζεται και αποτελεί εμπόδιο στο μεγάλο εγχείρημα της «συνένωσης όλων των εθνών της Ευρώπης σε ένα σώμα και του μετασχηματισμού τους σε έναν λαό με μια ψυχή, μια θέληση, μια Βουλή». Πολύ περισσότερο στις μέρες μας στις οποίες λόγω του προσφυγικού προβλήματος και ορισμένων άλλων συγκυριών, υπάρχει έξαρση των εθνικιστικών κινημάτων.

Επειδή όμως οι δεσμοί των χωρών που απαρτίζουν την ΕΕ δεν είναι μόνο οικονομικής φύσης αλλά περιέχουν και θεμελιώδεις αρχές, αξίες και ιδανικά του λεγόμενου δυτικού πολιτισμού, επιβάλλεται να παραμεριστούν κοντόφθαλμες τοπικιστικές επιδιώξεις και να υποστηριχθούν ευρύτερες πολιτικές που θα βοηθούν στη διαμόρφωση μιας κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης. Αν αυτό επιτευχθεί, τότε θα έχουμε μια ΕΕ που, αν και θα αποτελείται από πολλά και διαφορετικά έθνη, οι πολίτες της θα προβάλλουν πρωτίστως την ευρωπαϊκή τους ταυτότητα.

Ενα τέτοιο εγχείρημα δεν είναι παντελώς άγνωστο στον ευρωπαϊκό χώρο. Πριν από δύο περίπου χιλιετίες η πολυεθνική ρωμαϊκή αυτοκρατορία πέτυχε, για μεγάλο χρονικό διάστημα, την άμβλυνση των κάθε λογής εθνικών τάσεων και την επικράτηση μιας κοινής αλλά και περιζήτητης ταυτότητας, της ρωμαϊκής. Στους Ρωμαίους άλλωστε, όπως και στους αρχαίους Ελληνες που επηρέασαν αποφασιστικά τους πρώτους κυρίως σε ζητήματα πολιτισμού και επιστημών, οφείλουμε την πατρότητα αρκετών γνωρισμάτων που διακρίνουν τους λαούς της ΕΕ και τα οποία μπορούν να προσληφθούν ως κρίκοι της αλυσίδας που τους συνέχει άρρηκτα μεταξύ τους.

Εναν τέτοιο κρίκο αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, το ισχύον ημερολόγιο με το οποίο, λόγω των ημερών, θα ασχοληθώ διεξοδικότερα. Το ότι στις χώρες της ΕΕ ισχύει ένα κοινό ημερολόγιο, είναι κάτι ιδιαίτερα σημαντικό αφού, εκτός των άλλων, διευκολύνει σημαντικά τους λαούς της στις μετακινήσεις και στις εμπορικές συναλλαγές τους. Οπως είναι γνωστό, ο βασικός πυρήνας του ημερολογίου αυτού, το οποίο ακολουθούν και άλλες χώρες ανά την υφήλιο, είναι έργο των Ρωμαίων, στους οποίους οφείλουμε και τις ονομασίες των μηνών. Την 1η Ιανουαρίου ως Πρωτοχρονιά την πρωτοσυναντούμε στη Ρώμη γύρω στα μέσα του 2ου αι. π.Χ. Ηταν η μέρα κατά την οποία οι Ρωμαίοι γιόρταζαν μια παλιά τους θεότητα, τον Ιανό, τον θεό κάθε αρχής, γι' αυτό και αυτοδίκαια έδωσε το όνομά του και σε ολόκληρο τον μήνα. Χαρακτηριστική είναι η απεικόνισή του με δύο πρόσωπα από τα οποία το ένα υποτίθεται ότι έβλεπε προς τη χρονιά που έσβηνε και το άλλο προς τη χρονιά που ερχόταν. Στις αρχές (καλένδες) του μήνα αυτού οι Ρωμαίοι εξέλεγαν και τους σημαντικότερους αξιωματούχους τους, όπως τους δύο υπάτους της χρονιάς, που κατά την εκλογή τους μοίραζαν χρήματα και ποικίλα δώρα στον λαό, ο οποίος γιόρταζε το γεγονός με εντυπωσιακές τελετές και διασκεδάσεις. Σε αυτές μάλιστα ορισμένοι ανάγουν την απαρχή των πρωτοχρονιάτικων δώρων και των καλάντων!

Το ισχύον ημερολόγιο οφείλεται κατά βάση στον Ιούλιο Καίσαρα ο οποίος, με τη βοήθεια του αλεξανδρινού αστρονόμου Σωσιγένους, έβαλε το 46 π.Χ. τάξη στο ακατάστατο έως τότε ημερολόγιο, αποδεσμεύοντάς το από την κίνηση της σελήνης. Το Ιουλιανό ημερολόγιο, με τη διόρθωση που έκανε σε αυτό λίγο αργότερα ο Αύγουστος, επεβλήθη αμέσως στον τότε γνωστό κόσμο. Στην επικράτησή του βοήθησε αργότερα και ο χριστιανισμός, καθώς ενσωμάτωσε σε αυτό το εορτολόγιο της νέας θρησκείας, η οποία ωστόσο αντιστάθηκε σφόδρα στη διατήρηση της 1ης Ιανουαρίου ως Πρωτοχρονιάς, εξαιτίας προφανώς της εορτής του Ιανού και των άλλων παγανιστικών εκδηλώσεων που τη συνόδευαν. Την Πρωτοχρονιά αυτή την θεωρούσε αρχαίαν πλάνην και απειλούσε όσους συμμετείχαν στον εορτασμό της με αναθέματα και αφορισμούς. Ετσι για μεγάλα χρονικά διαστήματα τα ευρωπαϊκά χριστιανικά κράτη ως Πρωτοχρονιά γιόρταζαν άλλες μέρες του χρόνου, από τις οποίες συχνότερες ήταν η 1η και η 25η Μαρτίου.

Στη βυζαντινή Κωνσταντινούπολη η Πρωτοχρονιά γιορταζόταν την 1η Σεπτεμβρίου (ήταν η αρχή και του εκκλησιαστικού έτους), σε Ισπανία, Γερμανία κ.α. την 25η Δεκεμβρίου, στη Γαλλία για κάποιο διάστημα την 1η Απριλίου. Ηταν ωστόσο τόσο βαθιά ριζωμένη στις συνειδήσεις των ανθρώπων η 1η Ιανουαρίου ως Πρωτοχρονιά ώστε ευρωπαϊκά κράτη από το πρώτο μισό του 16ου αι., όπως π.χ. η Βενετία, η Σουηδία, η Γερμανία, άρχισαν να την καθιερώνουν επίσημα. Ο Μεσαίωνας είχε παρέλθει ανεπιστρεπτί. Ετσι ο πάπας Γρηγόριος ΙΓ' το 1582 μαζί με την εισαγωγή του λεγόμενου Γρηγοριανού ημερολογίου (πρόκειται για το ημερολόγιο που προέκυψε από τη διόρθωση που έγινε στο Ιουλιανό), νομιμοποιεί και τον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς την 1η Ιανουαρίου για τους χριστιανούς.

To ρωμαϊκό ημερολόγιο που μας κληροδότησαν οι Ρωμαίοι σίγουρα αποτελεί σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα που συνέχει σήμερα τις χώρες της ΕΕ. Ωστόσο στην αλυσίδα αυτή θα πρέπει να προστεθούν και πολλοί άλλοι κρίκοι. Κύριο μέλημα των ευρωπαίων ηγετών θα πρέπει να είναι οι λαοί τους να αποκτούν, από τη σχολική ηλικία, το αίσθημα μιας κοινής ευρωπαϊκής πατρίδας. Ο Boris Johnson, ο νυν βρετανός υπουργός Εξωτερικών και ένας εκ των πρωτεργατών του Brexit, τους συμβούλευε, πριν από δέκα περίπου χρόνια, να φροντίζουν ώστε κάθε παιδί της Ευρώπης έως τα 16 χρόνια του να έχει διαβάσει το 4ο βιβλίο της Αινειάδος του Βιργιλίου. Τέτοιες πρωτοβουλίες μαζί με άλλες, όπως π.χ. η θέσπιση ευρωπαϊκού εθνικού ύμνου (στη Συνθήκη της Ρώμης του 2004 ως τέτοιος είχε προταθεί η Ενάτη συμφωνία του Μπετόβεν), θα βοηθούσαν καίρια στη διάπλαση και διαμόρφωση μιας κοινής κουλτούρας, μιας κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης. Η επιτυχία του εγχειρήματος αυτού θα έχει ως αποτέλεσμα τα αγάλματα του Αρμίνιους στο Detmold της Γερμανίας, του Αμπιορίξ στο Tongern του Βελγίου, του Ελ Σιντ στο Burgos της Ισπανίας, του Καρόλου ΙΒ' στη Στοκχόλμη, του Γκαριμπάλντι σε πόλεις της Ιταλίας και διάφορα άλλα, να εκπέμπουν μηνύματα πρωτίστως ευρωπαϊκά και δευτερευόντως εθνικά.

Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ.

Βόλφγκανγκ Στρέεκ: Προσφυγική κρίση, ασυνεννοησία στην ΕΕ. Μπορεί να ειρηνεύσει η Ευρώπη; απο το aftercrisisblog.blogspot.gr

Παρασκευή, 26 Φεβρουαρίου 2016

Βόλφγκανγκ Στρέεκ: Προσφυγική κρίση, ασυνεννοησία στην ΕΕ. Μπορεί να ειρηνεύσει η Ευρώπη;

Συνέντευξη στην πολωνική Kultura Liberalna

© Kultura Liberalna - ο Wolfgang Streeck μιλά στον Łukasz Pawłowski: Can there be peace in Europe? - 12.1.2016

      

Łukasz Pawłowski: Έκανε λάθος η καγκελάριος Μέρκελ όταν άνοιξε την πόρτα στους μετανάστες χωρίς πρώτα να προβεί σε διαβούλευση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες; 
Μπορεί αυτή η απόφαση να της κοστίσει το ρόλο της ως ηγέτιδας στην Ευρώπη; 

Wolfgang Streeck: Όπως όλοι οι άλλοι ευρωπαίοι ηγέτες, η Μέρκελ σκέφτεται πρώτα απ' όλα για τη δική της εσωτερική πολιτική. Οι περισσότεροι από τους μετανάστες που είχαν εγκλωβιστεί στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό της Βουδαπέστης ήθελαν να πάνε στη Γερμανία. Το γερμανικό κοινό ήταν εξοργισμένο με τη γαλλική και βρετανική ηγεσία που αφήνει χιλιάδες μετανάστες εγκλωβισμένους στο Καλαί, στην είσοδο της σήραγγας της Μάγχης. Αφότου η Μέρκελ κάλεσε τους μετανάστες που εγκλωβίστηκαν στη Βουδαπέστη να έλθουν στη Γερμανία, προετοιμαζόμενη ίσως και να ανοίξει το δρόμο για έναν κυβερνητικό συνασπισμό των Χριστιανοδημοκρατών με το κόμμα των Πρασίνων σε δύο χρόνια, αποδείχθηκε ότι υπήρχαν περισσότεροι, εκατομμύρια, που ήθελαν να έρθουν. Στο σημείο αυτό η γερμανική κυβέρνηση άρχισε να ψάχνει για μια «ευρωπαϊκή λύση». Καμία ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν διαβουλεύεται με τις άλλες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όταν βλέπει να διακυβεύονται τα δικά ζωτικά πολιτικά συμφέροντα. 

Πώς αξιολογείτε την ιδέα να δημιουργηθεί μια «μίνι περιοχή-Schengen»; Μερικοί ισχυρίζονται ότι αυτό είναι αδύνατο, γιατί δεν το επιτρέπουν οι ευρωπαϊκές Συνθήκες. Μήπως όμως, με την εισαγωγή προσωρινών συνοριακών ελέγχων και την επέκτασή τους για δύο χρόνια, αυτό μπορεί να γίνει πράξη de facto;

Η Σένγκεν είναι μια ξεχωριστή συνθήκη έξω από τις Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρα από τεχνική άποψη μπορεί να είναι δυνατό για χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να μείνουν έξω από το χώρο Σένγκεν. Οι Βρετανοί εξ αρχής δεν έχουν ενταχθεί στην ζώνη Σένγκεν. Αλλά η Μέρκελ φοβάται ότι η επιστροφή στους συνοριακούς ελέγχους με άλλες χώρες θα υπονόμευε τον έλεγχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως όλου από τη Γερμανία. Θα μπορούσε επίσης να αποξενώσει τους Γερμανούς ψηφοφόρους, οι οποίοι συγχέουν την «Ευρώπη» με το δικαίωμά τους να ταξιδεύουν στις γειτονικές χώρες, χωρίς να χρειάζεται να σταματούν στα σύνορα. Αλλά άν δεν γίνει κάποια ανακατανομή των μεταναστών μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών - και δεν μπορώ να δω πώς αυτό θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί - η ίδια η Γερμανία θα υποχρεωθεί τελικά να επιστρέψει στους συνοριακούς ελέγχους. Υπάρχουν αναφορές εφημερίδων σύμφωνα με τις οποίες η γερμανική ομοσπονδιακή αστυνομία ήδη προετοιμάζεται για ένα νέο, πολύ πιο περιοριστικό καθεστώς στα σύνορα. 

  

Πιστεύετε ότι η μομφή εναντίον του Σένγκεν, ότι αυτό φταίει για την μεταναστευτική κρίση και για την απειλή της τρομοκρατίας, είναι δικαιολογημένη; 

Όχι. Η ευθύνη ανήκει πάνω απ' όλα σ΄ εκείνες τις χώρες, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στη Βρετανία και τη Γαλλία, οι οποίες, επικαλούμενες τους πιο παράδοξους λόγους, έστειλαν τις στρατιωτικές τους δυνάμεις να καταστρέψουν τις κρατικές δομές στη Μέσης Ανατολής. Να σημειωθεί ότι καμμιά από αυτές τις χώρες δεν είναι διατεθειμένη να αναλάβει οποιοδήποτε μέρος από τους πρόσφυγες που εγκαταλείπουν τις εστίες τους, επειδή δεν βλέπουν κανένα μέλλον εκεί. 

Τι μπορεί να επανενώσει τις χώρες της Ευρώπης, σε μια εποχή οι που αποσχιστικές τάσεις φαίνεται να πολλαπλασιάζονται - Βρετανία, Γαλλία, Ουγγαρία, Σλοβακία, και, πρόσφατα, η Πολωνία; 

Χρειαζόμαστε μια ανοιχτή συζήτηση για τον λεγόμενο «τελικό στόχο» (“finalite”) της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Οδεύουμε προς ένα υπερ-κράτος; Τι ρόλο πρέπει να παίξει το ευρώ; Μπορεί το νόμισμα να μεταρρυθμιστεί, έτσι ώστε οι χώρες της Μεσογείου να αποκτήσουν χώρο για να αναπνεύσουν; Πώς να προστατεύσουμε τη δημοκρατία σε εθνικό επίπεδο από το να προκαταλαμβάνεται από τις αποφάσεις που λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο; Και άλλα. Το βασικό θέμα προς αντιμετώπιση, από το οποίο ανακύπτουν όλα αυτά τα ερωτήματα, είναι η σχέση μεταξύ των εθνών και των εθνικών κρατών αφενός, και των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων αφετέρου. Σε αυτή τη συζήτηση οι Γερμανοί πρέπει επιτέλους να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε ότι είμαστε οι μόνοι στην Ευρώπη που είμαστε έτοιμοι να θυσιάσουμε την εθνική μας ταυτότητα στο βωμό της ευρωπαϊκής ενότητας.

Η ειρωνεία είναι, ότι αυτό είναι στην πραγματικότητα ένα πρόγραμμα για τη γερμανική ηγεμονία, για μια γερμανική Ευρώπη. Όσο πιο πολύ πιέζει τις άλλες χώρες η Γερμανία να συμβαδίζουν με την δική της εμμονή εναντίον του εθνικού κράτους, τόσο περισσότερες ψήφους θα κερδίζουν [τα αντιευρωπαϊκά] κόμματα, όπως το Εθνικό Μέτωπο της Γαλλίας, οι Αληθινοί Φινλανδοί, το UKIP στη Βρετανία και τα λοιπά. Το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης πρέπει επειγόντως να ανακατασκευαστεί αρχίζοντας εκ των κάτω, λαμβάνοντας υπόψη τον κρίσιμο ρόλο των εθνών και των εθνικών κρατών ως κύριων τόπων της δημοκρατικής αυτοκυβέρνησης. 

Ορισμένοι ειδήμονες υποστηρίζουν ότι οι ένθερμοι οπαδοί της ευρωπαϊκής ενοποίησης κακώς προσπάθησαν να περιθωριοποιήσουν τα εθνικά κράτη, ελπίζοντας έτσι να δημιουργήσουν της Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης και ότι αυτή είναι η αιτία της σημερινής κρίσης. Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι ακριβώς τα εθνικά κράτη, με τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους, αυτά που εμποδίζουν τη διαδικασία της ολοκλήρωσης. Ποιά είναι η γνώμη σας? 

Βλέπε παραπάνω. Τα έθνη είναι κοινότητες συνεννόησης μεταξύ των ατόμων, των κοινών βαθιών πεποιθήσεων ως προς το τι είναι «φυσικό», «λογικό», «ηθικό», «αυτονόητο» και τα παρόμοια. Στην Ευρώπη, αυτό περιλαμβάνει και τις απόψεις των ανθρώπων για το τι είναι η «Ευρώπη», για το τι είναι καλό για την Ευρώπη, για το τι πρέπει να είναι η Ευρώπη και τι δεν πρέπει να είναι. Κάθε χώρα τα βλέπει αυτά με διαφορετικό τρόπο. Εάν αυτό δεν αναγνωρισθεί, δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη στην Ευρώπη και το εννοώ αυτό πολύ σοβαρά. Θα πρέπει να μάθουμε να συμβιώνουμε με διαφορετικές απόψεις, αν μη τι άλλο με διαφορετικές απόψεις για την Ευρώπη ως πολιτικό εγχείρημα, και να σεβόμαστε ο ένας τον άλλο.

Μερικά δυτικά μέσα ενημέρωσης - CNN, The Economist, Washington Post, Die Zeit - έχουν επικρίνει έντονα την Πολωνία μετά την αλλαγή της κυβέρνησής της. Πιστεύετε ότι η κριτική τους είναι δικαιολογημένη; 

Ανησυχώ για την τάση αυτή, να ηθικολογούν δημοσίως για άλλες χώρες, για τους ψηφοφόρους τους και για τις κυβερνήσεις τους. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν επαρκείς γνώσεις για να έχουν μια ώριμη άποψη γι' αυτά τα πράγματα. Μπορώ να κατανοήσω μια πολωνική κυβέρνηση που ανησυχεί για την γερμανική κυριαρχία στην Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, όταν οι χώρες προσχωρούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεσμεύονται σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Νομίζω ότι θα πρέπει να μπορούμε να υπενθυμίζουμε ο ένας τον άλλο αυτές τις δεσμεύσεις. Αλλά θεωρώ ότι η ηθικολογία και η εχθρική γλώσσα, που χρησιμοποιούν μερικές φορές και ορισμένοι πολιτικοί, είναι πολύ δυσάρεστη. 

Είναι κοινά αποδεκτό ότι η μεταναστευτική κρίση για μια ακόμη φορά αποκάλυψε έντονες διαφορές μεταξύ της Ανατολικής και της Δυτικής Ευρώπης. Πιστεύετε ότι αυτό είναι αλήθεια; Ή αυτές οι διαφορές είναι περισσότερο φαντασιακές παρά πραγματικές; Και στη Δυτική Ευρώπη επίσης, η στάση απέναντι στους μετανάστες γίνεται όλο και πιο εχθρική.

Πράγματι. Ρίξτε μια ματιά στη Γαλλία, στη Βρετανία, στην Ολλανδία, ακόμη και στη Σουηδία. Οι μομφές εναντίον της Ουγγαρίας και της Πολωνίας χρησιμεύουν για να αποσπάσουν την προσοχή από την αυξανόμενη αντίσταση στην πολιτική ορισμένων κυβερνήσεων υπέρ της χωρίς όρια και ανεξέλεγκτης μετανάστευσης. Είναι, επίσης, πολιτικός ελιγμός που αποσκοπεί στο να γίνουν οι ψηφοφόροι στη Δυτική Ευρώπη πιο ανεκτικοί στις πολιτικές ανοικτών συνόρων των κυβερνήσεών τους, προσφέροντάς τους ως ανταμοιβή μια αίσθηση ηθικής ανωτερότητας.

Ο Wolfgang Streeck (1946) είναι κοινωνιολόγος, ομότιμος Διευθυντής του Ινστιτούτου Max Planck για τη Μελέτη των Κοινωνικών Επιστημών στην Κολωνία.

   

Το 2013 εκδόθηκε το βιβλίο τουWolfgang Streeck, Buying Time, The Delayed Crisis of Democratic Capitalism.

  

Στον ιστότοπο Μετά την Κρίση: 

Wolfgang Streeck: Παγιδευμένοι στη ζώνη του ευρώ. Η ελληνική κρίση

Ούλριχ Μπεκ: Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας και ξεσηκωθείτε - Ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι / αναδημοσίευση απο το Μετά την κρίση

Ούλριχ Μπεκ: Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας και ξεσηκωθείτε - Ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι

Την Πρωτοχρονιά του 2015 πέθανε ξαφνικά ο Ούλριχ Μπεκ, o πολιτικός επιστήμονας και κοινωνιολόγος που πρώτος διέκρινε και μελέτησε την κοινωνία της παγκοσμιοποιημένης διακινδύνευσης, όπως αυτή παίρνει μορφή και αναπτύσσεται στον κόσμο όπου ζούμε. Οι κοινωνικές τάξεις, όπως τις ξέραμε στην παραδοσιακή βιομηχανική κοινωνία, αποσυντίθενται και αναδιαρθρώνονται, ενώ η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σ' έναν «ταχύρρυθμο εκσυγχρονισμό» και σ' ένα είδος «δεύτερης νεοτερικότητας». Ενώ συμβαίνουν αυτά, αναπτύσσονται πολύμορφοι κίνδυνοι που εισβάλλουν στη ζωή του ατόμου: αρχίζουν από την ανεργία, την εξάπλωση της επισφάλειας και τα άλλα επακόλουθα των οικονομικών κρίσεων, και φθάνουν μέχρι την κλιματική αλλαγή και τις μεγάλες οικολογικές απειλές, την πολιτική τρομοκρατία καθώς και την ρευστότητα της οικογένειας ή άλλων δικτύων κοινωνικής συνοχής και σταθερότητας, που σε καιρούς θυέλλης όπως ο σημερινός, λειτουργούσαν ανέκαθεν ως «λιμάνια σ' έναν άκαρδο κόσμο» (Κρίστοφερ Λας).
 

Στη μνήμη του Ούλριχ Μπεκ δημοσιεύουμε το δοκίμιό του για την ευρωπαϊκή κρίση, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 34/2011 του περιοδικού © «Der Spiegel» και αναδημοσιεύτηκε με τον θάνατό του (pdf).

Η ευρωπαϊκή πολιτική της Γερμανίας βρίσκεται μπροστά σε ένα σταυροδρόμι, σε μια στροφή που είναι τόσο σημαντική όσο ήταν εκείνη της γερμανικής Ostpolitik, στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Η λύση που βρέθηκε τότε ήταν «η αλλαγή μέσω της προσέγγισης» και το αντίστοιχό της σήμερα μπορεί να είναι «πιο πολλή δικαιοσύνη με πιο πολλή Ευρώπη». Και στις δύο περιπτώσεις, το ζήτημα είναι πως μπορεί να γεφυρωθεί ένα χάσμα: τότε το χάσμα ήταν μεταξύ Ανατολής και Δύσης, τώρα είναι μεταξύ Βορρά και Νότου.

Η Ευρώπη είναι μια κοινότητα πεπρωμένου, έτσι μας διαβεβαιώνουν διαρκώς οι πολιτικοί. Ήταν ήδη από την ίδρυση της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η ιδέα που προέκυψε μέσα στη φυσική και ηθική ερήμωση που άφησε πίσω του ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Η Ostpolitik ήταν η ιδέα που έμελλε να απαλύνει τον Ψυχρό Πόλεμο και να διαπεράσει το Σιδηρούν Παραπέτασμα.

Αντίθετα από παλιότερα κράτη και αυτοκρατορίες, που με περηφάνια γιόρταζαν ως απαρχές τους, τους δικούς τους μύθους και ηρωικές νίκες, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας διεθνικός και υπερεθνικός κυβερνητικός θεσμός που γεννήθηκε από την αγωνία της ήττας και από τον τρόμο μετά το Ολοκαύτωμα. Όμως σήμερα, τώρα που δεν τίθεται πια ζήτημα πολέμου και ειρήνης, τι σημαίνει ευρωπαϊκή κοινή μοίρα μέσα στις εμπειρίες των νέων γενεών; Η υπαρξιακή απειλή από την χρηματοπιστωτική κρίση και την κρίση της ευρωζώνης είναι αυτό που κάνει και πάλι τους Ευρωπαίους να συνειδητοποιήσουν ότι δεν ζουν στη Γερμανία ή στη Γαλλία, αλλά στην Ευρώπη. Οι νέοι της Ευρώπης βιώνουν για πρώτη φορά την «ευρωπαϊκή μοίρα» τους. Η μοίρα αυτή, με τη μορφή αγορών εργασίας κατεστραμμένων από την οικονομική κρίση και από τις απειλούμενες χρεοκοπίες κρατών, πλήττει τους νέους και τις προσδοκίες τους, παρ' όλο που αυτοί είναι καλύτερα εκπαιδευμένοι από κάθε άλλη εποχή. Το ένα πέμπτο των Ευρωπαίων κάτω των 25 ετών είναι άνεργοι.

Στις πλατείες όπου κατασκηνώνει το ακαδημαϊκό πρεκαριάτο και υψώνει τη φωνή του, όλες οι διαμαρτυρίες της νεολαίας ζητούν κοινωνική δικαιοσύνη. Στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, ακόμη και στην Τυνησία, την Αίγυπτο και στο Ισραήλ, με την εξαίρεση της Μεγάλης Βρετανίας, το αίτημα αυτό διατυπώνεται με τρόπο ειρηνικό, ωστόσο δυναμικό. Την Ευρώπη και τους νέους της, τους ενώνει η οργή εναντίον μιας πολιτικής η οποία με ποσότητες χρήματος μεγαλύτερες από κάθε φαντασία, διασώζει τράπεζες, υπονομεύοντας όμως το μέλλον των νέων. Αν οι ελπίδες της ευρωπαϊκής νεολαίας θυσιαστούν μέσα στην κρίση της ευρωζώνης, τι μέλλον θα έχει αυτή η Ευρώπη που γερνά όλο και πιο πολύ;

Σχεδόν καθημερινά οι ειδήσεις μας φέρνουν νέες ενδείξεις ότι εισερχόμαστε σε μια νέα εποχή επικίνδυνης αταξίας, στην «παγκόσμια κοινωνία της διακινδύνευσης». Εδώ και καιρό, οι επικεφαλίδες διαδέχονται η μία την άλλη: Αβεβαιότητα για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας, ο μηχανισμός διάσωσης της ΕΕ βρίσκεται σε κίνδυνο, η καγκελάριος Μέρκελ σε σύσκεψη με τον πρόεδρο Σαρκοζύ για την κρίση, οι οίκοι αξιολόγησης σκέφτονται να υποβαθμίσουν την πιστοληπτική ικανότητα των ΗΠΑ. Σηματοδοτεί η χρηματοπιστωτική κρίση την παρακμή του παλιού οικονομικού κέντρου; Ακόμη και η υπό αυταρχική διακυβέρνηση Κίνα παριστάνει τον απόστολο της οικονομικής ηθικής και παραδίδει μαθήματα στη δημοκρατική Αμερική αλλά και στην ΕΕ.

Σε κάθε περίπτωση, η χρηματοπιστωτική κρίση προκάλεσε το εξής: Έβαλε όλους (ακόμη και τους ειδήμονες και τους πολιτικούς) μέσα σε μια κατάσταση που κανείς πια δεν μπορεί να κατανοήσει. Ως προς τις πολιτικές αντιδράσεις, υπάρχουν δύο αντίθετα ακραία σενάρια: Ένα εγελιανό, σύμφωνα με το οποίο, υπό τις απειλές που δημιουργεί ο καπιταλισμός της παγκόσμιας διακινδύνευσης, η «πανουργία του Λόγου» προσφέρει μιαν ιστορική επιλογή. Αυτή είναι η κοσμοπολιτική επιταγή: συνεργασία ή αποτυχία· ή μαζί και ωφελημένοι ή χωρισμένοι και χαμένοι.

Ταυτόχρονα, το ανεξέλεγκτο των χρηματοπιστωτικών κρίσεων (όπως και της κλιματικής αλλαγής και των μεταναστευτικών ρευμάτων), ανοίγει τον δρόμο και σε ένα σενάριο τύπου Καρλ Σμιτ: δηλαδή σε ένα στρατηγικό παιχνίδι της ισχύος, το οποίο, αν μετατρέψει σε κανονική κατάσταση αυτή την κατάσταση εξαίρεσης σε πλανητική κλίμακα, θα ανοίξει και πάλι διάπλατα την πόρτα στην εθνικιστική πολιτική και στην πολιτική των στενά κρατικών συμφερόντων.

Είτε με το ένα είτε με το άλλο σενάριο, είναι αδύνατο να αποφύγουμε την κοινότητα της μοίρας, το κοινό πεπρωμένο, επειδή, ό,τι και να κάνουμε εμείς, ο καπιταλισμός της παγκόσμιας διακινδύνευσης δημιουργεί νέου είδους υπαρξιακά ρήγματα και δεσμούς, τα οποία υπερβαίνουν τα σύνορα που χωρίζουν κράτη, εθνότητες, θρησκείες και πολιτικές.

Πως μπορεί η Ευρώπη να τα βγάλει πέρα σ' αυτές τις συνθήκες; Παραδόξως, η επιτυχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι και ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια που έχει μπροστά της. Πολλά από τα επιτεύγματά της έφθασαν να θεωρούνται από τους ανθρώπους τόσο αυτονόητα, ώστε ίσως θα τα προσέξουν και θα τα εκτιμήσουν για πρώτη φορά μόνον τότε, όταν δεν θα υπάρχουν πια. Ας φανταστούμε ότι θα επιβληθούν και πάλι έλεγχοι διαβατηρίων στα σύνορα, ότι δεν θα υπάρχουν πια αξιόπιστες προδιαγραφές για τα τρόφιμα, κοινές για όλες τις χώρες, ότι δεν θα υπάρχει ελευθερία της γνώμης και του Τύπου βασισμένη σε κοινούς κανόνες (τους οποίους παραβιάζει σήμερα η Ουγγαρία και για το λόγο αυτό υφίσταται αυστηρή κριτική). Σκεφτείτε να πρέπει να αλλάζουμε συνάλλαγμα και να προσέχουμε τις ισοτιμίες των νομισμάτων όχι μόνον όταν ταξιδεύουμε στην Βουδαπέστη, στην Κοπεγχάγη ή στην Πράγα, αλλά και στο Παρίσι, στη Μαδρίτη ή στη Ρώμη. Η «πατρίδα Ευρώπη» έχει γίνει δεύτερη φύση μας και ίσως αυτό ακριβώς είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους την θέτουμε υπό αμφισβήτηση τόσο επιπόλαια.

Το ζήτημα που τίθεται είναι να διακρίνουμε και να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα, δηλαδή ότι η Γερμανία έχει γίνει ένα κομμάτι της κοινότητας πεπρωμένου που λέγεται Ευρώπη, και μάλιστα με την έννοια που της έδωσε ο Βίλλυ Μπραντ στην πρώτη σύνοδο της ενιαίας γερμανικής ομοσπονδιακής βουλής, μετά την ένωση των δύο Γερμανιών: «Το γερμανικό και το ευρωπαϊκό, τώρα και ελπίζω για πάντα στο μέλλον, συνδέονται αδιαχώριστα».

Άραγε, ισχύει ακόμη η σκέψη του Χέγκελ, ότι στην ιστορία, πάντα υπερισχύει στο τέλος ο Λόγος, έστω και μετά από πολλές λοξοδρομήσεις; Ή έχει αναλάβει τα ηνία ο Καρλ Σμιτ, ο οποίος είχε τη γνώμη ότι μεταξύ των κρατών, σε περίπτωση αμφιβολίας επικρατεί πάντα η έχθρα;

Αντίθετα από την αναγκαστική κοινότητα πεπρωμένου που ενώνει τους ανταγωνιστές ΗΠΑ και Κίνα, η κοινότητα πεπρωμένου Ευρώπη στηρίζεται σε κοινό δίκαιο, σε κοινό νόμισμα, σε κοινά εξωτερικά σύνορα αλλά και στην αρχή «ποτέ ξανά!». Αντί να ομνύει σ' ένα αγνό και σεβάσμιο παρελθόν, η ΕΕ προσπαθεί να διασφαλίσει ότι το παρελθόν δεν θα επαναληφθεί. Αντί να γίνει ένα υπερκράτος ή ένας μηχανισμός που στην καλύτερη περίπτωση θα αντιπροσωπεύει τα πιο φωτισμένα, τα καλώς εννοούμενα εθνικά συμφέροντα, η ΕΕ έχει πάρει μια τρίτη μορφή. Ο πιο σημαντικός ρόλος της είναι αυτός που ενώνει, δημιουργώντας μιαν ορχήστρα. Κάνει πραγματικότητα ένα δίκτυο πρωτοβουλιών και δράσεων, που περιλαμβάνουν τα εθνικά κράτη, ωστόσο στη δραστηριότητά του προς τα έξω ο δίκτυο αυτό περιλαμβάνει και υπερεθνικούς οργανισμούς, ενώ προς τα μέσα περιλαμβάνει οργανισμούς δημοτικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης, καθώς και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, με τη δημιουργία των μηχανισμών διάσωσης για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, αναπτύχθηκε μια συγκρουσιακή λογική μεταξύ των πιστωτριών και των δανειοληπτριών χωρών. Οι πιστώτριες χώρες είναι αναγκασμένες να επιβάλλουν προγράμματα λιτότητας στο εσωτερικό τους και για το λόγο αυτό σφίγγουν πιο ασφυκτικά τη ζώνη στις δανειολήπτριες, προκαλώντας πολύ πόνο. Στην άλλη πλευρά, οι δανειολήπτριες χώρες βλέπουν τον εαυτό τους να εξαναγκάζεται να εφαρμόσει τις υπαγορεύσεις της ΕΕ, πράγμα που τραυματίζει την εθνική τους ανεξαρτησία και την αξιοπρέπειά τους. Και τα δύο υποδαυλίζουν στην Ευρώπη μίσος εναντίον της Ευρώπης, μιας και η Ευρώπη εμφανίζεται σε όλους με τη μορφή μιας συσσώρευσης εξαναγκασμών.

Επιπροστίθεται η αίσθηση της απειλής εκ των έξω. Οι επικριτές «του» Ισλάμ, που υποτίθεται ότι κακομεταχειρίζεται τις δυτικές αξίες της ελευθερίας, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την ξενοφοβία με τον Διαφωτισμό. Μπορεί κανείς πια να είναι εναντίον της αποδοχής συγκεκριμένων κατηγοριών μεταναστών ακόμη και εν ονόματι του Διαφωτισμού. Μ' αυτό τον τρόπο συντονίζονται και αλληλοενισχύονται τρεις αυτοκαταστροφικές διαδικασίες στην Ευρώπη: Ξενοφοβία, ισλαμοφοβία και ευρωφοβία.

Πολλοί, όταν σκέφτονται την πολιτική, βλέπουν να έρχεται το τέλος της πολιτικής. Πως μπορεί να είναι τόσο τυφλοί; Στη μικρή και στη μεγάλη κλίμακα, ιδιαίτερα όμως στο επίπεδο της παγκόσμιας πολιτικής, μάχεται ο Χέγκελ, που πιστεύει στη δύναμη του Λόγου, με τον Σμιτ, που βλέπει παντού εχθρούς. Σε ό,τι αφορά την διαρκή και αιώνια κρίση που λέγεται Ευρώπη, μέσα στα πλαίσια αυτής της αντιπαράθεσης τίθενται στην ημερήσια διάταξη τα ακόλουθα ερωτήματα: Σε ποιο βαθμό η αφύπνιση της εξεγερμένης νεολαίας θα καταφέρει να δημιουργήσει πράγματι δεσμούς αλληλεγγύης που θα υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα; Σε ποιο βαθμό, το αίσθημα της αλληλεξάρτησης θα κάνει αυτή τη γενιά να βιώσει τον εαυτό της ευρωπαϊκά και θα οδηγήσει σε νέες πρωτοβουλίες για την ευρωπαϊκή πολιτική; Πως θα συμπεριφερθούν οι εργαζόμενοι, τα συνδικάτα και η μεσαία τάξη της ευρωπαϊκής κοινωνίας; Ποια από τα μεγάλα κόμματα, λόγου χάρη της Γερμανίας, θα έχουν το θάρρος να εξηγήσουν στους πολίτες πόσο μεγάλη αξία έχει γι' αυτούς η πατρίδα Ευρώπη;

Η Άνγκελα Μέρκελ προτιμά τις λοξοδρομήσεις του Λόγου, ακολουθεί τον Χέγκελ. Και για να το διατυπώσουμε μεταφορικά με χορευτικό τρόπο: δύο βήματα πίσω, ένα στο πλάι και μετά, απότομα, ένα νούμερο τσίρκου με ανάποδη κωλοτούμπα που τελειώνει με προσγείωση και ένα βηματάκι προς τα εμπρός. Έτσι χοροπηδά, σκοντάφτει και τρεκλίζει ο κυβερνητικός συνασπισμός στο Βερολίνο. Χορεύει με μια μουσική που δεν μπορούν να την ακούσουν ή να την καταλάβουν ούτε οι Γερμανοί ούτε οι άλλοι Ευρωπαίοι. Ενώ ο Χέλμουτ Κολ είχε προειδοποιήσει εναντίον μιας γερμανικής Ευρώπης και είχε ως στόχο μια ευρωπαϊκή Γερμανία, η Μέρκελ υποστηρίζει έναν γερμανικό εθνικισμό του ευρώ. Η Ευρώπη θα γίνει καλά αν ακολουθήσει τη θεραπεία της δημοσιονομικής και οικονομικής πολιτικής που συνταγογραφεί το Βερολίνο.

Εν όψει της χρηματοπιστωτικής κρίσης, ό,τι ήταν η Ostpolitik της δεκαετίας του 1970 στη χωρισμένη στα δυο Γερμανία, σήμερα πρέπει να είναι η ευρωπαϊκή πολιτική: μια ενωτική πολιτική που υπερβαίνει τα σύνορα. Για ποιο λόγο θεωρήθηκε αυτονόητα αποδεκτό το τεράστιο οικονομικό κόστος που δημιούργησε η ένωση της Δυτικής Γερμανίας με την Ανατολική, ενώ αντίθετα θεωρείται απαγορευτικό το κόστος της ολοκλήρωσης ως προς την οικονομική πολιτική των οφειλετριών χωρών, όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία; Το ζήτημα δεν είναι μόνον ποιος θα πληρώσει το λογαριασμό. Ακόμη πιο σημαντικό ζήτημα είναι να επαναπροσδιορίσουμε και να επαναδιαμορφώσουμε το μέλλον της Ευρώπης και τη θέση της μέσα στον κόσμο.

Η εισαγωγή των ευρωομολόγων δεν είναι προδοσία των γερμανικών συμφερόντων. Ο δρόμος προς την ένωση αλληλεγγύης, όπως άλλοτε η αναγνώριση των μεταπολεμικών γερμανο-πολωνικών συνόρων της γραμμής των ποταμών Όντερ-Νάϊσσε, ανταποκρίνεται στα ύψιστα γερμανικά συμφέροντα. Είναι έκφραση ευρωπαϊκής-γερμανικής ρεαλιστικής πολιτικής. Για ποιο λόγο να μην θεσπίσει η Ευρώπη έναν φόρο χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, ο οποίος στην πραγματικότητα δεν θα προκαλέσει πόνο σε κανέναν, ούτε καν στις τράπεζες, θα ωφελήσει όμως όλες τις χώρες-μέλη, θα δημιουργήσει νέα περιθώρια χρηματοδότησης για μια κοινωνική και οικολογική Ευρώπη, πράγμα που για τους εργαζόμενους σημαίνει κοινωνική ασφάλεια μέσω της Ευρώπης και συνακόλουθα είναι κάτι που ανταποκρίνεται ιδιαίτερα στις επιθυμίες των νεαρών Ευρωπαίων;

Περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη μέσω περισσότερης Ευρώπης - μέσα σ' αυτό υπάρχει και η έκκληση στα αισθήματα της διεθνικής και υπερεθνικής κοινότητας αλληλεγγύης: «Ευρωπαίοι ορθώστε το ανάστημά σας, ξεσηκωθείτε». Όπως άλλοτε, μόλις γινόταν λόγος για προσέγγιση στο μπλοκ των κομμουνιστικών χωρών, πολλοί αυτό το δαιμονοποιούσαν ως προδοσία της πατρίδας, έτσι τώρα, η απαίτηση «πιο πολλή Ευρώπη!» θεωρείται χτύπημα στο πρόσωπο της εθνικής αυτοσυνείδησης. Η πολιτική της Μέρκελ, που κινείται εδώ-κι-εκεί-και-μπρος-και-πίσω, θα μπορούσε να δώσει και ένα μεγάλο πλεονέκτημα για ένα κόκκινο-πράσινο εγχείρημα στο μέλλον. Όταν οι Σοσιαλδημοκράτες και οι Πράσινοι κατανοήσουν ότι η κοινωνική Ευρώπη είναι κάτι πολύ περισσότερο από μπακάλικοι λογαριασμοί, δηλαδή, όπως λέει ο Χέγκελ, μια ιστορική αναγκαιότητα, τότε ακόμη και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα θ' αρχίσει να κερδίζει και πάλι σε ελκυστικότητα και τις εκλογές. Προϋπόθεση είναι, να έχει το θάρρος να προβάλει την ευρωπαϊκή πολιτική ως το βασικό του πολιτικό εγχείρημα, όπως πριν 40 χρόνια την Ostpolitik.

O Ulrich Beck (1944 - 1 Ιανουαρίου 2015) μεγάλωσε στο Aνόβερο, σπούδασε νομικά στο Φράιμπουργκ, γρήγορα όμως άλλαξε κατεύθυνση και στράφηκε στην κοινωνιολογία, στη φιλοσοφία και στις πολιτικές επιστήμες φοιτώντας στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου, όπου και αναγορεύτηκε διδάκτορας της κοινωνιολογίας (1972). Πήρε μέρος σε πολλά προγράμματα έρευνας και διδασκαλίας και το 1979-1980 εκλέχτηκε ως καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Münster με ειδίκευση στις οικονομικές και κοινωνικές επιστήμες και αργότερα στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Tο 1981 εξέδωσε το κοινωνιολογικό περιοδικό "Soziale Welt". Kατείχε επίσης την έδρα της Kοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Bamberg. Στο πλούσιο επιστημονικό και συγγραφικό έργο, στο οποίο συγκαταλέγονται τα βιβλία: "Risikogesellschaft" (Η Κοινωνία της διακινδύνευσης), "Die Erfindung des politischen" (Η Επινόηση του Πολιτικού), "Kinder der Freiheit" (Παιδιά της Ελευθερίας), καθώς και οι υπό την εποπτεία του συλλογές κειμένων "Politik der Globalisierung" και "Perspektiven der Weltgesellschaft".

Βιβλία του Ulrich Beck (στα Ελληνικά)

Αρθρογραφία του δημοσιευμένη στον Spiegel (Γερμανικά)   και συνεντεύξεις

Η προσωπική ιστοσελίδα του Ulrich Beck στον ιστότοπο της London School of Economics

Η προσωπική ιστοσελίδα του Ulrich Beck στον ιστότοπο του Πανεπιστημίου του Μονάχου

Ulrich Beck - Συνεργασία ή αποτυχία
Στο συλλογικό τόμο: Δημοκρατία ή Καπιταλισμός - Η Ευρώπη σε κρίση, Τόμος Α’ (εκδόσεις "Επίκεντρο" σε συνεργασία με τις εκδόσεις Blätter für deutsche und internationale Politik). Περιέχονται και κείμενα των Hauke Brunkhorst, Christian Calliess, Henrik Enderlein, Joschka Fischer, Claudio Franzius, Ulrike Guérot, Jürgen Habermas, Oskar Negt, Ulrich Κ. Preuss, Hans-Jürgen Urban.

Αναρτήθηκε από aftercrisis στις 1/19/2015 12:22:00 π.μ.

Το ιδιότυπο μάγμα του αντιευρωπαϊσμού

Μετά την κρίση

Το ιδιότυπο μάγμα του αντιευρωπαϊσμού

Α. ΛΙΑΚΟΣ-Δ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ: Επείγει η διττή στροφή της Ε.Ε. - ΧΡΟΝΟΣ online magazine

Α. ΛΙΑΚΟΣ-Δ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ: Επείγει η διττή στροφή της Ε.Ε. - ΧΡΟΝΟΣ online magazine

Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος και ο πολιτικός επιστήμονας Δημήτρης...

chronosmag.eu

Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος και ο πολιτικός επιστήμονας και υποψήφιος ευρωβουλευτής του Σύριζα Δημήτρης Χριστόπουλος, ιδρυτικά μέλη της Πρωτοβουλίας για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας και της Δημοκρατίας, συζητούν για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Αριστερά εν όψει των Ευρωεκλογών του 2014

Αντώνης Λιάκος: Δημήτρη, από τη μια βλέπω τις αφίσες με καθημερινούς Ευρωπαίους που λένε «Ψήφισε στις ευρωεκλογές για να κάνεις εσύ κουμάντο στην Ευρώπη», από την άλλη διαβάζω τα δημοσιεύματα των Financial Times για την αποπομπή Παπανδρέου στη σύνοδο των G8 στις Κάννες. Δύο μηνύματα που στρέφονται το ένα εναντίον του άλλου. Με το πρώτο σού λένε ψήφισε γιατί η Ευρώπη εξαρτάται από σένα, με το δεύτερο αντιλαμβάνεσαι ότι αλλάζουν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις όχι απλώς ερήμην των λαών, αλλά ερήμην και των ίδιων των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στις Κάννες δεν συνήλθε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ούτε καν η Κομισιόν. Σε μια συνάντηση κορυφής των ηγετών των πλουσιότερων χωρών του κόσμου αποφασίζεται να αλλάξουν κυβερνήσεις δύο χώρες: η Ελλάδα και η Ιταλία. Αποφασίζεται πώς θα κυβερνηθούν. Εκεί μιλούν για «δικαιοσύνη Παλαιάς Διαθήκης», δηλαδή οφθαλμόν αντί οφθαλμού και σκληρή τιμωρία για παραδειγματισμό των άλλων Ευρωπαίων. Επομένως, γιατί ο πολίτης να ψηφίσει στις ευρωεκλογές, κι εσύ τι δουλειά έχεις εκεί ως υποψήφιος;

Δημήτρης Χριστόπουλος: Αντώνη, εδώ και χρόνια η Ευρώπη έχει διέλθει από την εποχή του λεγόμενου «δημοκρατικού ελλείμματος» και έχει κάνει ένα άλμα στο δημοκρατικό κενό. Δεν συζητάμε απλώς για ένα έλλειμμα αρμοδιοτήτων του Ευρωκοινοβουλίου –καθώς αυτό υπήρχε ανέκαθεν– αλλά κάτι δομικά πιο κρίσιμο. Το Κοινοβούλιο σιγά σιγά αυξάνει τις δυνάμεις του, π.χ. τώρα πλέον εκλέγει τον πρόεδρο της Επιτροπής, αλλά το επίδικο είναι αυτό που λες: ότι τώρα πλέον οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις δεν λαμβάνονται καν στο επίπεδο των θεσμών, αλλά σε αυτό της αμεσολάβητης ισχύος. Το δε Ευρωπαϊκό Δικαστήριο παρακολουθεί αμήχανα… Εδώ πλέον έχουμε σταδιακά μια στροφή από κανόνες –όποιοι και να ήταν αυτοί– σε απλές αποφάσεις που επικυρώνονται απλώς διά της ηγεμονίας αυτών που τις λαμβάνουν. Ε, λοιπόν, αυτό δημοκρατία δεν είναι. Δεν ξέρω πώς να το πούμε, πάντως, σίγουρα η τιμή του δημοκρατικού πολιτεύματος δεν του αξίζει. Αν ο πολίτης δεν ψηφίσει στις ευρωπαϊκές εκλογές, η αίσθησή μου είναι ότι η νέα αυτή κατάσταση πραγμάτων θα εδραιωθεί –εδραιώνεται δηλαδή ούτως ή άλλως–, με αποτέλεσμα την περαιτέρω απαξίωση του μοναδικού αντιπροσωπευτικού θεσμού της Ε.Ε. με ό,τι αποτελέσματα αυτό μπορεί να έχει για το ευρωπαϊκό μέλλον. Διότι να μην ξεχνάμε: ναι μεν η ευρωπαϊκή οικοδόμηση ξεκίνησε από τον άνθρακα και τον χάλυβα –δηλαδή το βαρύ ευρωπαϊκό βιομηχανικό κεφάλαιο–, αλλά στο επίπεδο του εποικοδομήματος υπήρξαν κάποια δημοκρατικά κεκτημένα. Αν τα απολέσουμε, τότε πραγματικά δεν βλέπω σε τι το σχέδιο μπορεί να αξίζει. Εξάλλου, τώρα πλέον ούτε άνθρακας ούτε χάλυβας υπάρχουν ώστε να δίνουν γραμμή. Τράπεζες έχουμε. Κάπως έτσι τα βλέπω τα πράγματα: αν η Ευρώπη συνεχίσει στον δρόμο του ευρωπαϊκού κενού, της απαξίωσης της εργασίας και του εκφυλισμού της δημοκρατίας, απλώς δεν θα έχει λόγο να υπάρχει. Όπως πάει λοιπόν, το τρώει το κεφάλι της, και η χώρα που είναι στην εμπροσθοφυλακή της κρίσης, η Ελλάδα, βιώνει πιο οδυνηρά τους κραδασμούς αυτούς.

Α.Λ.: Αυτό που λες, Δημήτρη, μου θυμίζει κάπως τη θεωρία του παρία. Ο παρίας, ο απόβλητος, είναι εκείνος που μπορεί να σώσει την κοινωνία γιατί μπορεί να θέσει ξανά τους κανόνες με τους οποίους συγκροτείται το σύστημα. Να τους θέσει με δίκαιο τρόπο, επειδή ο ίδιος βρίσκεται απέξω και στην πιο δυσμενή θέση. Όλες οι θεωρίες της κοινωνικής αλλαγής, αλλά και οι σωτηριολογικές, είχαν ως πυρήνα τους τη θεωρία του παρία και του απόβλητου – από τον χριστιανισμό έως τον μαρξισμό. Μπορεί να φαίνεται υπερβολικά θεωρητικό και αφηρημένο, αλλά αν ξεκινήσουμε από τη διαπίστωση ότι σήμερα είναι η αδιαμεσολάβητη ισχύς που θέτει τους κανόνες, τότε η Ελλάδα, ή μάλλον η συνείδηση του τι συνέβη στην Ελλάδα, γιατί η χώρα βρέθηκε στη θέση του απόβλητου, πρέπει να μεταμορφωθεί σε μια επιδίωξη μιας νέας τάξης, νέων κανόνων. Από την άποψη αυτή, η ελληνική Αριστερά, κι εσύ ανάμεσά της, ερχόσαστε σ’ εμάς τους εκλογείς ή οφείλετε να πάτε στο Ευρωκοινοβούλιο με προτάσεις αναδιοργάνωσης της ίδιας της Ευρώπης. Ποιες είναι αυτές; Γιατί εδώ οφείλω να σου επισημάνω επίσης τον κίνδυνο η θεωρία του παρία να γίνει μια φενάκη του ίδιου του παρία, και να νομίζει ότι η παρουσία του μοναχά μπορεί να γίνει θρυαλλίδα αλλαγών στην Ευρώπη. Αυτό είναι το ένα ερώτημα.

Δ.Χ.: Όπως λες, «η συνείδηση του τι συνέβη στην Ελλάδα» είναι αυτή που μπορεί να μεταμορφωθεί σε μια δημιουργική αμφισβήτηση. Είναι αναγκαία και όχι ικανή προϋπόθεση. Σε αυτό επαυξάνω. Καμία παρουσία κανενός δεν μπορεί να εξασφαλίσει τις κρίσιμες πολιτικές ανατροπές χωρίς πρόγραμμα και στρατηγικές. Ακόμη περισσότερο, το ότι επιλέγουμε το μέρος του αδύναμου στον πολιτικό ανταγωνισμό δεν συνεπάγεται βέβαια ότι ο αδύναμος –αδύναμος είτε από την άποψη του πολιτικού κύρους είτε της οικονομικής εξουσίας– έχει πάντα δίκιο επειδή είναι αδύναμος. Και αυτός πρέπει διαρκώς να τίθεται υπό τη βάσανο της κριτικής, ειδάλλως θα μένει μονίμως ανήλικος και ανώριμος, αδύναμος ων, υπό την πατερναλιστική προστασία αυτών που φέρονται πως τον εκφράζουν. Άρα ο παρίας ούτε έχει εξ ορισμού δίκιο, ούτε το δίκιο του φτάνει προκειμένου να ανατρέψει την κατάσταση. Η στρατηγική είναι το όπλο του αδυνάτου. Εδώ θα δοκιμαστεί και η δική μας δυνατότητα, ως Αριστερά, να μπορέσουμε την ίδια στιγμή που μαχόμαστε για την ανάσχεση της επίθεσης στην κοινωνία και τη δημοκρατία, να κρατήσουμε το μυαλό μας καθαρό για τη χάραξη συγκεκριμένων προτάσεων στις δημόσιες πολιτικές, τόσο στο επίπεδο της οικονομίας όσο και σε αυτό των θεσμών, που είναι, όπως ξέρεις, ζήτημα κοντά στα δικά μου ενδιαφέροντα. Το επείγον αυτή τη στιγμή στην Ευρώπη είναι λοιπόν η διττή στροφή: στροφή από τη νεοφιλελεύθερη συνταγή μέσα από ένα ευρωπαϊκό new deal στην οικονομία, και συνάμα στροφή για την ανάταξη της δημοκρατίας. Δεν ξέρω αν «η Ευρώπη ή θα είναι κοινωνική ή δεν θα είναι Ευρώπη», όπως άκουσα πρόσφατα από υπεύθυνα χείλη, ξέρω όμως ότι αν η Ευρώπη δεν είναι δημοκρατική, δεν αξίζει να υπάρχει.

Α.Λ.: Από την απάντησή σου όμως προκύπτει και ένα άλλο ερώτημα: Αν η Ευρώπη συγκροτήθηκε ως οικονομικός και πολιτικός χώρος –αφενός ως αντίπαλο δέος στην τότε Ε.Σ.Σ.Δ. και αφετέρου ως ενοποίηση της βαριάς της βιομηχανίας, δηλαδή της παραγωγικής της βάσης–, σήμερα πού βρισκόμαστε; Άραγε μπορούν οι τράπεζες να αποτελέσουν στοιχείο ενοποίησης και μάλιστα ενοποίησης με κανόνες και δημοκρατικές διαδικασίες; Η Ευρώπη επικαλείται συνεχώς την ανταγωνιστικότητα απέναντι στους καινούριους οικονομικούς γίγαντες για να μειώσει τους μισθούς, να κατεδαφίσει το κράτος πρόνοιας, να απογυμνώσει την εργασία. Και τα δύο ζητήματα ανοίγουν το κεφάλαιο «Ευρώπη και παγκοσμιοποίηση». Κάποιος θα πρέπει να βάλει κανόνες στη νέα ιστορική φάση της παγκοσμιοποίησης. Ποιος; Εδώ η Ευρώπη είναι εμφατικά απούσα. Και τα δύο σκέλη της ερώτησής-σχολίου μου οδηγούν στην ανάγκη μιας πρότασης αναδιοργάνωσης της Ευρώπης.

Δ.Χ.: Η Ευρώπη είναι εμφατικά απούσα από τη συζήτηση αυτή για την πολιτική ρύθμιση των νέων προβλημάτων της εποχής της παγκοσμιοποίησης, διότι απλώς δεν έχει τι να πει. Βιάστηκε στο όνομα της πρόσδεσής της με τις στρατηγικές του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου στις αρχές της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα να φτιάξει νόμισμα, χωρίς προηγουμένως να έχουν σφυρηλατηθεί οι απαραίτητες προϋποθέσεις οικοδόμησης αλληλεγγύης ανάμεσα στα ευρωπαϊκά έθνη. Τα έθνη φτιάχνουν νόμισμα, δεν φτιάχνει το νόμισμα έθνη. Έτσι λοιπόν, στην πρώτη δυσκολία –και μάλιστα σκληρή δυσκολία όπως η συγκυρία που ζούμε– τα ευρωπαϊκά έθνη επιστρέφουν στις δικές τους αφηγήσεις, αναβιώνουν τα οικεία στερεότυπα όλων έναντι όλων, και αναβιώνουν οι ευρωπαϊκοί εθνικισμοί. Η Ε.Ε. θέλησε μια νομισματική ένωση χωρίς ικανές προϋποθέσεις πολιτικής ένωσης και φυσικά η νεοφιλελεύθερη βιασύνη, η υπαρξιακή αναμέτρηση με τον χρόνο που ποτέ δεν φτάνει, μας οδήγησε στο αδιέξοδο που ζούμε: στη μετατροπή αυτού που στην αρχή ονομάσαμε κρίση, σε ένα νέο καθεστώς, σε μια νέα ρουτίνα στις ζωές μας. Η κυρίαρχη γραμμή που υπάρχει σήμερα, δηλαδή η μείωση του εργασιακού κόστους στο όνομα της ανταγωνιστικότητας με τους νέους οικονομικούς γίγαντες της υφηλίου, δεν είναι απλώς κοινωνικά οδυνηρή. Είναι πρωτίστως ιστορικά ανεδαφική. Η Ευρώπη δεν μπορεί να «κινεζοποιηθεί» όσο και κάποιοι να το θεωρούν ως τη μόνη λύση. Να σ’ το προχωρήσω: ακόμη κι αν υποθέσουμε, για λόγους οικονομίας της κουβέντας, ότι αυτή είναι η μόνη λύση για την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας –που δεν είναι φυσικά–, η λύση αυτή είναι επιεικώς ανιστόρητη. Κανείς δεν είναι μάντης να προβλέψει πού θα βρίσκεται η Ευρώπη σε μια δεκαετία από σήμερα, όπως κανείς δεν θα μπορούσε να προβλέψει το 2000 πού θα βρισκόταν σήμερα. Ούτε μπορούμε να πούμε πως η Ευρώπη είναι καταδικασμένη από κάποια μοίρα να μένει ενωμένη. Αυτό που ξέρουμε όμως είναι ότι όταν η Ευρώπη δεν είναι ενωμένη, γεννάει τη βία και τη διαίρεση. Αυτός είναι ο μπούσουλας για μένα. Απέναντι στο νέο καθεστώς για το οποίο έκανα λόγο, η Αριστερά δεν μπορεί να είναι δύναμη παλινόρθωσης της προ κρίσης Ευρώπης, αλλά δύναμη που θα κομίσει νέες ιδέες δικαιοσύνης και δημοκρατίας ενάντια σε αυτό το καθεστώς. Αυτό φυσικά θέτει τους «λαούς απέναντι στη Μέρκελ», αλλά μας θέτει και ενώπιον του κρίσιμου πολιτικού διλήμματος «μετά τη Μέρκελ τι;». Εδώ, θα συμφωνήσω πως η Αριστερά θέλει δουλειά πολύ. Πάντως, σήμερα το πρώτο βήμα είναι η προσπάθεια να βγει μπροστά ο ΣΥΡΙΖΑ με ικανό εκλογικό προβάδισμα την Κυριακή των ευρωεκλογών ώστε τουλάχιστον να καταλάβουν κάποιοι κάποιοι ότι «η υπομονή μας τελείωσε». Διότι αν δεν γίνει αυτό, τότε θα καταλάβουν ότι αντέχουμε κι άλλο. Και αυτό θα συνεχίσει τον μονόδρομο της καταστροφής. Δεν συμφωνείς ότι σήμερα προέχει η ενίσχυση της Αριστεράς;

Α.Λ.: Ναι, η ενίσχυση της Αριστεράς στις Ευρωεκλογές προέχει. Και για έναν άλλο λόγο. Γιατί όσο αποκτά δύναμη η Αριστερά, τόσο ωριμάζει. Απόδειξη το debate των πέντε υποψηφίων στις Βρυξέλλες. Αφενός προσέδωσε στον Τσίπρα το statusενός Ευρωπαίου statesman και έφερε συνολικά την Αριστερά, και όχι μόνο την ελληνική στο κομβικό σημείο των ευρωπαϊκών προβλημάτων. Αφετέρου, η κατεύθυνση της συζήτησης, με τους ηγέτες της Αριστεράς και των Πρασίνων, δημιούργησε έναν άλλο ορίζοντα προσδοκιών. Επομένως ποια πρόταση, ποιο πρόγραμμα, ποιες προτεραιότητες και συμμαχίες για την αλλαγή στην Ευρώπη; Τι θα προτείνετε στο Ευρωκοινοβούλιο ως ομάδα που θα αντιπροσωπεύει την ελληνική Αριστερά σε μερικά φλέγοντα ζητήματα που είναι στο δικό σου πεδίο; Και εδώ θα ήθελα τη συμβολή σου σε δύο ζητήματα που ξέρω πως σε απασχολούν.

1) Μετανάστευση: βρισκόμαστε μάρτυρες καταστροφικής πολιτικής που κάνει τη Μεσόγειο νεκροταφείο ανθρώπων που ζητούν την ελπίδα. Η ευρωπαϊκή κοινωνία εθίζεται στην ωμότητα. Ποια θα πρέπει να είναι μια ευρωπαϊκή μεταναστατευτική πολιτική;

2) Πώς θα αποκρουστεί ο φασισμός από την ευρωπαϊκή ήπειρο; Με την ήπια μορφή της ενσωμάτωσης, την οποία αρχικά είχε επιλέξει ο Φίνι στην Ιταλία και τώρα ακολουθεί η Λεπέν στη Γαλλία, ή με τη μορφή της βίαιης αντιπαράθεσης, όπως στην περίπτωση της Χρυσής Αυγής; Ο φασισμός έχει γίνει πια μέρος του ευρωπαϊκού πολιτικού σκηνικού, το στρέφει συνολικά προς τα δεξιότερα, ή συμμετέχει ακόμη και στη διακυβέρνηση, όπως στην Ουγγαρία και τη Νορβηγία (και βεβαίως στην Ουκρανία).

Δ.Χ.: Το μεταναστευτικό είναι η συμπύκνωση όλων των δύσκολων ταξικών, εθνικών και δημογραφικών αντιφάσεων των καιρών της παγκοσμιοποίησης. Αριστερή στρατηγική στο μεταναστευτικό σημαίνει κρίσιμες αξιακές αποστάσεις από τη λογική τής με κάθε κόστος ανάσχεσης των μεταναστευτικών ροών που είναι κυρίαρχη σήμερα στην Ευρώπη και οδηγεί στα Φαρμακονήσια, και ταυτόχρονα πολιτικές ενσωμάτωσης ως συμπερίληψης στον λαό για τους ανθρώπους που έχουν μεταφέρει εδώ το κέντρο των βιοτικών τους σχέσεων. Στο δύσκολο ερώτημα «Τι κάνουμε με τους ανθρώπους που έρχονται και δεν έχουν τι να κάνουν περιμένοντας να φύγουν;», η Αριστερά πρέπει να δώσει απαντήσεις συγκεκριμένες και να αποφεύγει τα ευχολόγια. Αλληλεγγύη χρειάζεται, αλλά δεν αρκεί. Το πρώτο που έχουμε είναι ότι γενικώς στην Ελλάδα πλανάται –αριστερά και δεξιά– ο αστικός μύθος του Δουβλίνου ΙΙ ως αιτία του κακού. Το πρόβλημα –λέω και ξαναλέω– έχει να κάνει με τον χώρο Σένγκεν που επιτρέπει την ελεύθερη κυκλοφορία μόνο των νόμιμων μεταναστών. Εδώ η Ελλάδα καλείται να κάνει μία ακόμη δύσκολη διαπραγμάτευση με την Ε.Ε. καθώς δέχεται δυσανάλογα μεγάλες ροές εξαιτίας της θέσης της. Αυτό όμως προϋποθέτει μια μεγάλη προσπάθεια ταυτοποίησης και καταγραφής ενός τμήματος του πληθυσμού, το οποίο θα πρέπει να βγει από τα υπόγεια στα οποία έχει μπει εξαιτίας του Ξένιου Διός. Και έπειτα μια προσπάθεια αναλογικού και δίκαιου καταμερισμού αυτού του πληθυσμού εντός της Ένωσης, το λεγόμενο burden sharing. Ο δρόμος δεν είναι καθόλου εύκολος, πάντως η σημερινή κατάσταση είναι σίγουρα αδιέξοδη και καταστροφική βάζοντας νερό στον ακροδεξιό μύλο.

Με τον φασισμό δεν ξεμπερδεύουμε εύκολα. Όσο κυρίως η κατάσταση είναι αυτή που είναι, το ακροδεξιό ευρωπαϊκό κτήνος θα αφυπνίζεται. Αν δεν αλλάξει, όποια μέτρα ανάσχεσης του φασισμού και να λαμβάνουμε στο νομικό πεδίο, πάντα θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε τη σκοτεινή πλευρά μας. Και η ποινική δίωξη είναι μέσα στο οπλοστάσιο. Αλλά φυσικά δεν είναι πανάκεια. Κακά τα ψέματα: ο φασισμός είναι η σκοτεινή πλευρά της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Ούτε πρωτογονισμός είναι ούτε «υπανάπτυξη» όπως βάλθηκαν να μας πείσουν. Μια χαρά πάει και πήγε με την «ανάπτυξη»… Αν η Ευρώπη δεν στρίψει αριστερά, τότε μπροστά μας δεν έχουμε το όραμα του νεοφιλελεύθερου κοσμοπολιτισμού που ευαγγελίζονται οι κυβερνώντες, αλλά αυταρχικές εθνικές διακυβερνήσεις οι οποίες ενώ στο επίπεδο της ιδεολογίας θα αναπαράγουν τον οικείο αγοραίο εθνικισμό τους, στο πεδίο της οικονομίας θα είναι πλήρως υποταγμένες στο μοντέλο της συμπίεσης του εργασιακού κόστους στο όνομα της ανταγωνιστικότητας. Ο χειρότερος συνδυασμός δηλαδή. Εκεί νομίζω πως τοποθετείται και ένας σύγχρονος κριτικός αριστερός λόγος στην Ευρώπη: σε μια έντιμη υπέρβαση τόσο της νεοφιλελεύθερης φιλοευρωπαϊκής απολογίας της συναίνεσης όσο και της αντιευρωπαϊκής εθνικιστικής υστερίας της απόρριψης και όχι βέβαια την προτίμηση σε κάποιο από τα δύο. Έτσι νομίζω πως θα βάλουμε τον φασισμό ξανά για ύπνο. Να τελειώνουμε εύκολα με δαύτον δεν το βλέπω. Εσύ τι λες;

Α.Λ.: Έως τώρα η θεσμική συγκρότηση της Ευρώπης βασίστηκε σε μια δυσπιστία προς τη λαϊκή νομιμοποίηση. Επιπροσθέτως δύο δεκαετίες νεοφιλελευθερισμού έχουν διαποτίσει με αυτή τη συγκεκριμένη φιλοσοφία τους ανθρώπους που δουλεύουν για την ευρωπαϊκή ενοποίηση αλλά και τους θεσμούς που συγκροτούνται. Απέναντί τους όμως δεν έχουν έναν ευρωπαϊκό ομοιογενή δήμο. Ας θυμηθούμε την εμπειρία του αποτυχημένου Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Μας έδειξε ότι στον αντίποδα δεν έχεις μόνο τις προοδευτικές δυνάμεις αλλά και τον δεξιό εθνικισμό. Αυτό που αντιμετωπίζει κανείς στην Ευρώπη είναι μια κατακερματισμένη κοινωνία. Την ίδια εικόνα μάς έδειξε και ο πρώτος γύρος των αυτοδιοικητικών εκλογών στην Ελλάδα. Η κρίση δεν ομογενοποιεί την κοινωνία πολιτικά αναδιατάσσοντας από τη μια τις λαϊκές και προοδευτικές δυνάμεις της υπέρβασης της κρίσης, και από την άλλη μεριά τους ολίγους υποστηρικτές της πολιτικής λιτότητας και αυταρχισμού. Η κρίση κατακομμάτιασε τις παλιές δυνάμεις, αλλά δεν εκκαθάρισε το έδαφος για την επέλαση των νέων δυνάμεων, για την πρόοδο της Αριστεράς. Σε μια τετραετία κρίσης αναπτύχθηκε μια καινούρια πυκνή βλάστηση πάνω στο έδαφος της κρίσης. Και μέσα στη βλάστηση αυτή ελλοχεύουν κάθε είδους άγρια ζώα, και βεβαίως τα φασιστικά. Πρόκειται για ένα οικοσύστημα της κρίσης το οποίο θα πρέπει να το καταλάβουμε αποφεύγοντας δυϊστικά και απλουστευτικά σχήματα κατηγοριοποίησης. Έως τώρα λέγαμε ότι η κρίση παγιώθηκε σε καθεστώς. Αλλά κάθε καθεστώς δημιουργεί τις δυνάμεις αναπαραγωγής του. Εδώ καλείται η Αριστερά να παρέμβει. Το πρόβλημα της κοινωνικής αλλαγής θα πρέπει να το κατανοήσουμε ως πρόβλημα ανασύνταξης της κοινωνίας. Κι εδώ χρειάζεται μια θεωρητική και πολιτική ευρυχωρία που μπορεί να δεξιωθεί το σύνθετο και την πολυπλοκότητα. 

ΧΡΟΝΟΣ 13 (05.2014)