Έρωτας, Πανδημία και Διαδίκτυο.. Πέτρος Θεοδωρίδης

Έρωτας, Πανδημία και Διαδίκτυο

Πέτρος  Θεοδωρίδης

Με την Πανδημία ο (μαζικός) θάνατος έπαυσε να αφορά κάτι μακρινό ήρθε κοντά μας ,προκάλεσε «υπαρξιακά ρίγη» αλλά και ανα στοχασμό :ο θόρυβος του κόσμου κόπασε ,η φύση αναθάρρησε. Η καραντίνα ενείχε και κάποια απόλαυση καθώς μείναμε -για λίγο- μακριά από την «τυραννία της στιγμής και της ταχύτητας».

Με την πανδημία όμως δόθηκε και η ευκαιρία στην εξουσία για διείσδυση στα στριφώματα και τα μυστικά περάσματα της κοινωνικής ζωής. Η διαχείριση της από το κράτος συνδέθηκε με μια ρητορική πολέμου, που εισέβαλλε παντού ,στην οικονομία την πολιτική την παιδεία μέχρι την κατεξοχήν ζώνη της μυχιότητας ,στο πεδίο του έρωτα .

Η νεωτερική εποχή ‘σφραγίσθηκε και από την ιδέα του έρωτα ως μιας αφήγησης που καλείται να δώσει νόημα στη ζωή του καθενός μας. «Πόσοι άνθρωποι θα είχαν ερωτευτεί αν δεν είχαν ακούσει ποτέ να γίνεται λόγος για έρωτα;» αναρωτιέται ο Λα Ροσφουκό [1] Σύμφωνα με τον Octavio Paz ο «έρωτας» υπήρξε δημιούργημα μιας ομάδας ποιητών στα πλαίσια της φεουδαλικής αριστοκρατίας του Γαλλικού Νότου κατά τον 12ο αιώνα.[2] Οι Προβηγκιανοί ποιητές χρησιμοποίησαν την έκφραση Fin΄amors (που σημαίνει έρωτας εξαγνισμένος, εκλεπτυσμένος) και αντιστρέφοντας την παραδοσιακή σχέση των φύλων,ονόμαζαν τις αγαπημένες τους, midons (από το meus dominus(κύριε μου). [3] Αντίστοιχα ο Ντενίζ Ρουζμόν στον Έρωτα στη Δύση εντοπίζει στο αρχέτυπο του θρύλο του Τριστάνου και της Ιζόλδης την αφήγηση του έρωτα ως την «ανεξήγητη» ασκητική[4] του δυτικού ανθρώπου, όπου, το πάθος που  υπερβαίνει τον πόθο επιζητώντας το έσχατο όριό του, τον θάνατο, δεσπόζει στο συλλογικό ασυνείδητο της Δύσης.Κατά τον Ρουζμόν, αυτή η ρητορική του πάθους σιγά σιγά αποσπάστηκε από τη θρησκεία που τη δημιούργησε, πέρασε στα ήθη και έγινε κοινή γλώσσα που καθόρισε τους όρους της ερωτικής συμπεριφοράς. [5]

Η αφήγηση του έρωτα συνδέθηκε με το γράμμα, την επιστολή αλλά και την τυπογραφία και την λογοτεχνία:^. ας θυμηθούμε ότι η δεύτερη σημασία του όρου ρομάντζο είναι μυθιστόρημα .

Τα γράμματα γεννούν συναισθήματα διαφορετικά από εκείνα που δημιουργούν οι εικόνες της εποχής μας: Η ερωτική εικόνα σε αρπάζει σχεδόν ολοκληρωτικά. αντίθετα το γράμμα ενέχει την ηδονή της αναμονής καθώς φτάνει αργά ,όσο αργά έφταναν στην ολοκλήρωση παλιότερα, οι ερωτικές σχέσεις

Ο έρωτας ενέχει στην νεωτερικότητα και μια προσδοκία ολοκλήρωσης της αίσθησης του εαυτού :ο μεμονωμένος άνθρωπος κατακερματίζεται σήμερα σε πολλούς διαφορετικούς επιμέρους τομείς και αντιφατικούς ρόλους. ^.Πολύ δύσκολα συνθέτει την ταυτότητα του ως ενιαία. Ως αποτέλεσμα προκύπτει μια αυξημένη ερωτική επιθυμία«Σε μια κοινωνία με σχέσεις απρόσωπες στην πλειονότητα τους είναι πλέον δύσκολο να εντοπίσουμε το σημείο εκείνο όπου μπορούμε να βιώσουμε τον εαυτό μας ως ενότητα και να δράσουμε ως τέτοια ¨Αυτό λοιπόν το οποίο αναζητούμε στον έρωτα είναι, πρωτίστως ,επικύρωση της αυτό απεικόνισης» [6] δηλαδή αυτό επιβεβαίωση.

Σήμερα ζούμε στον κόσμο των ραγδαίων  αλλαγών (Giddens) και την κοινωνία της ρευστής νεωτερικότητας ( Bauman)

Ό,τι χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή –έγραφε ο Pierre Andre Taguieff -είναι η «α δυνατότητα να παραμείνεις στη θέση σου». Δεν επιλέγεις να είσαι σε κίνηση. «Τίθεσαι σε κίνηση[…]Το να είσαι διαρκώς σε κίνηση σημαίνει να μην ανήκεις πουθενά Πρέπει να επιταχύνουμε- δηλαδή σύμφωνα με τις μαγικές λέξεις της μεντιακής ορθοδοξίας να γίνουμε «ευκίνητοι» «εύκαμπτοι» «,να δείξουμε «περισσότερη ευελιξία» να «προσαρμοσθούμε »^[7].

H ταχύτητα της αλλαγής συν- προκάλεσε και μια μεταμόρφωση του έρωτα. Πολύ πριν από την διάδοση του Ίντερνετ αναδύθηκε αυτό που ο Giddens ,ονόμασε «πλαστική σεξουαλικότητα» ως μέρος μιας προοδευτικής διαφοροποίησης του σεξ από τις απαιτήσεις της αναπαραγωγής. Για τις περισσότερες γυναίκες, και κατά τη διάρκεια των προηγούμενων ιστορικών περιόδων, η σεξουαλική ευχαρίστηση ήταν συνδεδεμένη με τον φόβο επαναλαμβανόμενων κυήσεων και κατά συνέπεια με τον φόβο του θανάτου. Στην εποχή μας καθώς οι τεχνολογίες αναπαραγωγής έχουν γίνει πιο εκλεπτυσμένες, αυτή η διαφοροποίηση έχει ολοκληρωθεί .Τώρα, που η σύλληψη μπορεί όχι μόνο να ανασταλεί, αλλά και να παραχθεί τεχνητά, η σεξουαλικότητα γίνεται πλήρως αυτόνομη: η αναπαραγωγή μπορεί να λάβει χώρα ακόμα και με την απουσία της σεξουαλικής δραστηριότητας κι αυτό αποτελεί μια τελική «απελευθέρωση» για την σεξουαλικότητα, η οποία στο εξής «μπορεί να γίνει καθολικά μια ιδιότητα των ατόμων και των μεταξύ τους συνδιαλλαγών ». [8]

Έτσι ζούμε σε μια εποχή που ο Giddens περιγράφει ως εποχή της «αμιγούς σχέσης», στην οποία ο καθένας μετέχει για χάρη της ίδιας της σχέσης, για ότι δηλαδή μπορεί να αποκομίσει από αυτήν ,και «η οποία, επομένως, μπορεί να διακοπεί ,λίγο πολύ, κατά βούληση, οποιαδήποτε στιγμή, από οποιοδήποτε μέλος της».[9]

Σήμερα -που η ταχύτητα έχει γίνει «εθιστικό ναρκωτικό»-ζούμε στην εποχή της «ρευστής νεωτερικοτητας¨» και της ρευστής – κατά Ζ. Μπαουμαν -αγάπης :η κεντρική μορφή της είναι πια ο άνθρωπος χωρίς μόνιμους, σταθερούς, ανθεκτικούς δεσμούς, δεσμούς που να μπορούν να λύνονται εύκολα ,γρήγορα και δίχως πόνο. Στην εποχή μας- γράφει ο Μπάουμαν -οι άνθρωποι κάνουν ,όλο και συχνότερα λόγο για συνδέσεις και για «δίκτυα». Σε ένα δίκτυο οι συνδέσεις πραγματοποιούνται όποτε το ζητήσει κανείς και μπορούν να διακοπούν κατά βούληση πολύ πριν αρχίσουν να γίνονται ανυπόφορες. Έτσι οι συνδέσεις γίνονται «εικονικές σχέσεις». Αντίθετα από τις «πραγματικές σχέσεις», στις εικονικές η είσοδος και η έξοδος είναι εύκολη υπόθεση. Τέτοιες «σχέσεις» μοιάζουν έξυπνες, εύκολες στη χρήση και φιλικές προς τον χρήστη.Στις εικονικές σχέσεις «Μπορείς πάντα να πατήσεις Διαγραφή»[10].

Το διαδίκτυο σηματοδοτεί -για την κοινωνιολόγο των συναισθημάτων Eva Illouz  -μια ριζοσπαστική απομάκρυνση από  την ρομαντική παράδοση του έρωτα «Πρώτον, το διαδίκτυο ορίζει έναν ορθολογικό τρόπο  επιλογής συντρόφου ο οποίος έρχεται  σε αντίθεση με την ιδέα του έρωτα ως μιας  απρόσμενης αποκάλυψης που εμφανίζεται στη ζωή του ατόμου ,ενάντια στη θέληση και στη λογική του.Δεύτερον ενώ ο παραδοσιακός ρομαντικός έρωτας προκαλείται από την ύπαρξη δυο φυσικών υλικών σωμάτων – το διαδίκτυο βασίζεται  στην ασώματη αλληλεπίδραση μέσω κείμενων .[…]Τρίτον ο ρομαντικός έρωτας προϋποθέτει την ανιδιοτέλεια ενώ η τεχνολογία του διαδικτύου αυξάνει την εργαλειοποίηση των ρομαντικών αλληλεπιδράσεων ,δίνοντας έμφαση στην ¨ αξία « που θέτουν τα άτομα για τον εαυτό    τους και τους άλλους στο πλαίσιο μιας  δομημένης αγοράς. Ο έρωτας δεν έχει λογική, ενώ «το διαδίκτυο δίνει έμφαση στη γνωστική πληροφορία σε σχέση με τα συναισθήματα του ατόμου.» Τέλος η ιδέα του  ρομαντικού  έρωτα  συνδέεται συχνά με την ιδέα της μοναδικότητας του ατόμου που  αγαπάμε. Αν όμως το διαδίκτυο έχει κάποιο  πνεύμα είναι σιγουρά αυτό της αφθονίας και της  ανταλλαξιμότητας .Αυτό συμβαίνει γιατί οι γνωριμίες μέσω διαδικτύου έχουν καθιερώσει τiς αρχές της μαζικής  κατανάλωσης στις ρομαντικές συναντήσεις , οι οποίες βασίζονται στην οικονομία της αφθονίας ,των αμέτρητων επιλογών, της απόδοσης, της επιλεκτικής στόχευσης  και της τυποποίησης.»[11]

Σήμερα η αγάπη γίνεται «σεξουαλικότητα» «Σεξ σημαίνει επίδοση ,Και το να είσαι σέξι  αποτελεί κεφάλαιο που  οφείλει να αυξάνεται, Το κορμί γίνεται έκθεμα, ισοδυναμεί με εμπόρευμα. Ο Άλλος μετατρέπεται σε σεξουαλικό αντικείμενο που προκαλεί  ερωτική  διέγερση. Έτσι από τη  στιγμή που ο Άλλος απογυμνώνεται από την ετερότητα  του δεν μπορεί κάποιος να τον αγαπήσει  ^.. μόνο να τον καταναλώσει.»[12]

Στην ταινία  “Shame” (2011) ο εθισμός του Brandon (Michael Fassbender) στην Πορνογραφία λειτουργεί ανασταλτικά στην ικανότητα του να συνάπτει αυθεντικές ερωτικές σχέσεις Το φόντο της ταινίας χαρακτηρίζεται κυρίως από το αίσθημα του ‘’να κοιτάς και να σε κοιτούν’:«μεγάλα παράθυρα στα διαμερίσματα πολυκατοικιών, πόρτες γυάλινες, ανοιχτές ή ανύπαρκτες η κάμερα παντού ,μονίμως εκεί να κοιτάει και να διεισδύει στις ζωές των χαρακτήρων».[13]

Στη ταινία «Μία πορνογραφική σχέση» (An  Affair of Love 1999) η πρωταγωνίστρια ψάχνει μέσω αγγελίας έναν παρτενέρ για να εκπληρώσει μία ερωτική της φαντασίωση :συναντά κάποιον άγνωστο πηγαίνουν στο ξενοδοχείο και κάνουν σεξ τακτικά ώσπου μία μέρα αποφασίζουν να κάνουν κάτι διαφορετικό: «κάτι πιο δύσκολο, θέλουν να κάνουν πρώτη φορά έρωτα και το πορνογραφικό τους ρομάντζο αρχίζει να γίνεται ερωτικό«Οι συναντήσεις τους αραιώνουν Το τέλος πλησιάζει και εκείνοι πρέπει να αποφασίσουν για την σχέση τους. Δίνουν ραντεβού στο ίδιο καφέ »[14]Το τέλος  της πορνογραφικής σχέσης τους φέρνει αντιμέτωπους με την αγωνία του ΄Ερωτα

Ζούμε πια σε μια εποχή διαμεσολαβημένου από την οθόνη σεξ :πορνογραφίας. “ Πορνογραφία είναι η άμεση επαφή εικόνας και ματιού.” “[15] Το  πόρνο αφορά «τη γυμνή ζωή ως έκθεμα». Είναι το αντίπαλο δέος του έρωτα. Εξουδετερώνει ακόμα και τη σεξουαλικότητα καθώς ‘’προτάσσει το νεκρό σεξ έναντι της ζωντανής σεξουαλικότητας [16]

Στις μέρες μας «η αγάπη μετατρέπεται σε μια φόρμουλα που υπηρετεί την απόλαυση. Γι’ αυτό οφείλει, πάνω από όλα ,να γεννά ευχάριστα συναισθήματα. Δεν συνιστά δράση, ούτε αφήγηση, ούτε δράμα ,πάρα μόνο μια συγκίνηση και μια ερωτική διέγερση  δίχως συνέπειες» [17]

O έρωτας συνδέεται άμεσα με το τραύμα, όμως η εποχή μας απωθεί το τραύμα κάτω από την επιφάνεια της οθόνης:«Το λείο χαρακτηρίζει την εποχή μας.» -λέει σε μια  συνέντευξη του ο Μπιουγκ Τσουλ Χαν- «Γνωρίζετε το G Flex, ένα smartphone της LG; Αυτό το τηλέφωνο έχει μια ιδιαίτερη επίστρωση. Αν υπάρξουν γρατζουνιές, εξαφανίζονται μέσα σε λίγο χρόνο. Το κινητό έχει ένα αυτοϊούμενο δέρμα, ένα δέρμα σχεδόν οργανικό. Αυτό σημαίνει πως μένει πάντα εντελώς λείο[…]Αυτή η λεία επιφάνεια του smartphone είναι ένα δέρμα, που είναι άτρωτο, που διαφεύγει κάθε τραυματισμό. Και πραγματικά, μήπως δεν ισχύει το ίδιο σήμερα και με τον έρωτα, όπου κανείς αποφεύγει οποιοδήποτε τραύμα; Δεν θέλουμε να είμαστε ευάλωτοι, υποχωρούμε μπροστά σε κάθε τραύμα, σε κάθε πιθανότητα τραυματισμού.» »[18]

Η Πανδημία πρόσφερε την ευκαιρία στον Ύστερο καπιταλισμό για νέες Περιφράξεις :  «Οι πρώτες προτεραιότητες αυτού που προσπαθούμε να κάνουμε» δήλωσε -σε μία πρόσφατη ενημέρωση του κυβερνήτη της Νέας Υόρκης, Andrew Cuomo,σχετικά με την εξέλιξη της πανδημίας ο εκπρόσωπος της Google,Schmidt,- «εστιάζονται στην τηλε-υγεία, στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση και στις ευρυζωνικές συνδέσεις. Πρέπει να αναζητήσουμε λύσεις που μπορούν να παρουσιαστούν τώρα και να επιταχυνθούν, και να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να κάνουμε τα πράγματα καλύτερα». Για να μην υπάρχει αμφιβολία ότι οι στόχοι του τέως προέδρου της Google ήταν καθαρά καλοπροαίρετοι, στο background η εικόνα του πλαισιωνόταν από χρυσά φτερά αγγέλου^[19].

Και, ανάμεσα στις άλλες και η περίφραξη του έρωτα μέσα στο διαδικτυακό σεξ. Ιδού ο εθνικός μας σεξολόγος Θάνος Ασκητής να επισημαίνει πως ο Covid-19 σκοτώνει το σεξ όσων έχουν εξωσυζυγικές σχέσεις .επειδή «μεταδίδεται από στοματική επαφή, με το σάλιο και το βλεννογόνο, καλό είναι να αποφεύγεται η πρωκτική συνουσία και στοματική επαφή, με άτομα που δεν γνωρίζουμε». Καταλήγοντας ο Ασκητής , συστήνει την καλή καθαριότητα στα σκεύη ηδονής. «Να σαπουνίζετε καλά και με ζεστό νερό τα sex toys»,/.

 Όπως σε όλες σχεδόν τις άλλες  περιοχές της κοινωνικής συμβίωσης έτσι  και στην περιοχή του σεξ το διαδίκτυο έρχεται να σώσει την κατάσταση .Ο κ Ασκητής εξηγεί στα ζευγάρια πως «είναι προτιμότερο να επιδιώξουν μια διαδικτυακή σεξουαλική επαφή από το να συναντηθούν»[20] και προτείνει το’’ Skype  ως ένα «πάρα πολύ καλό εργαλείο για τα καθημερινά μας ραντεβού ^.μας επιτρέπει να έρθουμε πιο κοντά, να εκφραστούμε πιο ανοιχτά, να χαρούμε σεξουαλικά ο ένας τον άλλον με παιχνίδια και κυρίως με σεξουαλικές φαντασιώσεις μεταξύ μας, ώστε να μην νιώσουμε στερημένοι και αποκομμένοι από την ηδονή και την απόλαυση και να μην κυριαρχηθούμε από το φόβο, ότι «ο ερωτικός μου σύντροφος θα εκτονωθεί κάπου αλλού και όχι με μένα» ενώ το αν είναι ασφαλές το  διαδικτυακό σεξ , θεωρεί « ότι είναι υπόθεση των ψηφιακών συστημάτων και της τεχνολογίας, που εγγυώνται το απόρρητο και των προσωπικών ψηφιακών συναντήσεων.»[21]

Έτσι πιά, στις άλλες περιοχές της ύπαρξης  που περιέρχονται σε περίφραξη και ιδιοποίηση μέσω των διαδικτυακών εργαλείων να και η πιο αρχέγονη και μύχια ,το σεξ Στην ταινία Blade Runner 2049 o έρωτας αναπτύσσεται αναμεσά σε ένα αρσενικό ανδροειδές και ένα θηλυκό. ολόγραμμα Το θηλυκό ολόγραμμα - ερωμένη την ώρα που καταστρέφεται το τιβί κοντρόλ της και λίγο πριν σβήσει τρέχει στον Ρεπλίκα αγαπημένο της φωνάζοντας του : ''σ' Αγαπώ'' Δεν είναι γελοίο . είναι τραγικό. Μήπως αυτο δεν ήταν πάντα ο έρωτας; ένα ξεψύχισμα^. εικόνες και άνθρωποι, καθρέφτες και φαντάσματα, που νομίζουν ότι είναι ζωντανά βγάζοντας την απεγνωσμένη κραυγή : «Σ’ αγαπώ!» ;

Σήμερα η εντολή «Αγάπα το Πλησίον σου» "αντικαθίσταται από την εντολή "Στάσου μακριά" κάτι που μεταμορφώνει και την καρδιά της οικειότητας: τον έρωτα. Από τον έρωτα κρατάμε το σεξ και όχι το χειροπιαστό σεξ αλλά το διαδικτυακό εικονικό σεξ : Ειναι ασφαλές, όσο βέβαια το επιτρέπουν τα πρωτόκολλα ασφάλειας των εταιρειών κινητής τηλεφωνίας. Δεν μυρίζει, δεν έχει γεύση ,δεν έχει κίνδυνους. Ειναι σεξ χωρίς σεξ όπως στις μέρες μας έχουμε μπύρα χωρίς αλκοόλ και καφέ ντεκαφεινέ .Επιπλέον αυτή η εικονικοποίηση της σεξουαλικότητας, η πορνογραφικοποίηση της – το να δείξω τον εαυτό μου ως γυμνό σώμα ,ως έκθεμα προς πώληση- αλλά μην αγγίζετε _ την συνταιριάζει και με την Κουλτούρα του Ναρκισσισμού όπως την περιέγραψε ο Κριστοφερ  Λάς : Γιατί τι άλλο είναι η οθόνη πάρα η λίμνη των ναρκίσσων ο α- τόπος οπού τοποθετούμε τις φαντασιώσεις μας;

Στην ταινία του Κιουμπρικ το Κουρδιστό Πορτοκάλι (1971) μια ομάδα νεαρών προβαίνει σε βιαιότητες: βανδαλισμούς, κλοπές, βιασμούς χωρίς λόγο ενώ δείχνει να το διασκεδάζει πολύ. Μετά από ένα ατυχές συμβάν, ο Άλεξ (Μάλκολμ ΜακΝτάουελ) βρίσκεται στη φυλακή όπου διαλέγει να ακολουθήσει ένα νέο σωφρονιστικό πρόγραμμα που επινόησε η κυβέρνηση. Αναγκάζεται να παρακολουθήσει σκηνές  βιασμών δίχως να μπορεί να κλείσει τα μάτια [22]Σήμερα ο κόσμος όλος γίνεται μια οθόνη την οποία είμαστε αναγκασμένοι να  κοιτάμε δίχως καν να ανοιγοκλείνουμε τα μάτια. Ο κόσμος μας γίνεται εικονικός και φευγαλέος, σκιώδης, ο χρόνος όλο και πιο στιγμιαίος και ο έρωτας χάνει το κεντρί του ,γίνεται επίπεδος και στιλπνός ώστε να χωρά στην οθόνη του κινητού, έρωτας δισδιάστατος χωρίς ουλές και χωρίς τραύμα. Μα πως μπορεί να υπάρξει έρωτας χωρίς οδύνη - χωρίς το κεντρί της ηδονής -οδύνης;

 Η πανδημία μας εθίζει σε έναν έρωτα γυάλινο οπού το πάθος ,ο πόνος, η γεύση του θανάτου το μωρουδιακό παιχνίδι του forτ -dα η ερωτική αγωνία, απωθούνται κάτω από την επιφάνεια του καθρέφτη και τη στιλπνή οθόνη του κινητού.

Όμως το απωθημένο (πάντα) επιστρέφει

---

[1]   Ρουσμον  Ντε Ντενιζ ο Έρωτας στη Δύση μετ  Μπάμπης Λυκούδης Εκδόσεις  Ινδικτος 1996  σ214  βλεπε   επίσης  αποσπάσματα απο Άρη Μαραγκόπουλου στο Βήμα, για  βιβλίο των εκδόσεων Ίνδικτος. http://nosferatos.blogspot.com/2009/04/blog-post_5740.html

[2] Octavio Paz ,η διπλή φλόγα ,έρωτας  και ερωτισμός ,μτφ Σαρα Μπενβενιστε ,Εξάντας, Αθηνα ,1996 σ.76

[3]Octavio  Paz , ο.π σ 36

[4]   Ρουσμον , οπ σ 64

[5]   Ρουσμον , ο. π. 206

[6] Αναφερεται  Richard David Precht, Έρωτας ένα απειθάρχητο συναίσθημα , μτφ Χαράλαμπος Καρβούνης εκδόσεις Πατάκη  2009 σ  248 

[7] Pierre Andre Taguieff, Παγκοσμιοποίηση και Δημοκρατία Μετάφραση Νίκος Κουρκουλος Εκδόσεις του εικοστού πρώτου 2002 σ 81,82,83/

[8] Anthony Giddens Η Μεταμόρφωση της Οικειοτητας   μετάφραση Καλογιάννης Απόστολος  εκδόσεις Πολύτροπόν  2005 (1992):σ 55

[9] Anthony Giddens Η Μεταμόρφωση ο.π 2005 (1992):.79 κ.ε

[10] [10]  Ζυγκμουν Μπάουμαν , Ρευστή αγάπη . Για την ευθραυστότητα των ανθρώπινων δεσμών μετάφραση Γιώργος Καράμπελας .  Εστία 2006,σ.16-18

[11] Eva Illouz Ψυχρή Τρυφερότητα,  η άνοδος του  συναισθηματικού καπιταλισμού ,  (2007)μετάφραση Μαρία Στασινοπούλου ,  εκδόσεις ,Oposito ,Αθήνα 2017 σ 139κ.ε

[12] , Μπιούγκ Τσουλ  Χαν , Η αγωνία του έρωτα ,εκδόσεις Opera  μετάφραση Αλεξάνδρα Γκολφινοπουλου  Αθήνα  2019. σ.  32

[13] Aγγλική ταινία, σκηνοθεσία Στιβ Μακ Κουίv με τους: Μάικλ Φασμπέντερ, Κάρεϊ Μάλιγκαν, Νικόλ Μπέχαρι   βλέπε και κριτική στο  Πως το “Shame” του Στιβ ΜακΚουίν είναι μια κριτική στη μοντέρνα κοινωνία https://www.moveitmag.gr/news/pos-shame-toy-stiv-makkoyin-einai-mia-kritiki-sti-monterna-koinonia/57337

 

[14] Του Φρεντερίκ Φοντέν βλεπε και κριτική Ταινίες που Αδικήθηκαν: An Affair of Love - Μια Πορνογραφική Σχέση (1999) Πένυ Πανέ. http://www.filmboy.gr/2012/02/affair-of-love-1999.html

 

[15] Μπιουγκ Τσουλ Χαν η Κοινωνία της διαφάνειας , μετάφραση Ανδρέας  Κραουζε , Opera  Cogito   Auhna 2015 σ 10

[16]  , Μπιούγκ Τσουλ  Χαν , Η αγωνία του έρωτα  εκδόσεις Opera  μετάφραση Αλεξάνδρα Γκολφινοπουλου  Αθήνα  2019. σ 59

[17] .  Μπιουγκ Τσουλ Χαν, η Αγωνία  του Έρωτα    σ  34

[18] Η συνέντευξη δόθηκε στην εφημερίδα «Die Zeit», 2014 βλεπε και  αποδοση της στα ελληνικα  στον ιστοτοποπο  :http://www.poiein.gr/archives/32758/index.html με τιτλο Byung - Chul Han: «Λυπάμαι, αλλά αυτή είναι η πραγματικότητα» (μετφρ. Γιώργος Καρτάκης) ,Μαρτιος  2016

[19]  . Μόλις μια μέρα νωρίτερα, ο Cuomo είχε ανακοινώσει μια παρόμοια συνεργασία με το Ίδρυμα Bill και Melinda Gates για την ανάπτυξη ενός «εξυπνότερου εκπαιδευτικού συστήματος». Αποκαλώντας τον Gates «οραματιστή», ο Cuomo είπεότι η πανδημία έχει δημιουργήσει «μια στιγμή στην ιστορία που μπορούμε πραγματικά να ενσωματώσουμε και να προωθήσουμε τις ιδέες του [Gates]… όλα αυτά τα κτίρια, όλες αυτές οι φυσικές αίθουσες διδασκαλίας - γιατί χρειάζονται άραγε με όλη την τεχνολογία που έχετε;» ρώτησε, προφανώς ρητορικά Βλ :Για τη μόνιμη και δυστοπική ενσωμάτωση της τεχνολογίας σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας, με αφορμή την πανδημία του κορωνοϊού, προειδοποιεί η Ναόμι Κλάιν σε άρθρο της στο theintercept.com https://www.enallaktikos.gr/Article/52489/naomi-klain-thle-new-deal---mia-nea-high-tech-dystopia-to-neo-dogma-toy-sok-ths pandhmias?

[20] https://www.aftodioikisi.gr/ygeia/thanos-askitis-kalytera-diadiktyaki-sexoyaliki-epafi-en-meso-pandimias/

[21] https://www.fortunegreece.com/interview/thanos-askitis-i-pandimia-tha-figi-emis-tha-minoume-ke-prepi-na-minoume-igiis/

[22] ttps://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%BF_%CE%9A%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B4%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C_%CE%A0%CE%BF%CF%81%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%AC%CE%BB%CE%B9_(%CF%84%CE%B1%CE%B9%CE%BD%CE%AF%CE%B1)

η ηλικία μου αρχίζει να συνοδεύεται και από μια παράξενη κούραση

η ηλικία μου αρχίζει να συνοδεύεται και από μια παράξενη κούραση - όταν είναι να σηκωθώ από το κρεβάτι η -κάποιες φορές όταν είναι να μιλήσω - μια δυσφορία ζωής,μια δυσθυμία ..Αυτή η δυσθυμία δεν έρχεται από την θέληση μου, από την ψυχή μου ας πούμε που παραμένει...παιδική η νεανική αλλά από κάτι εξωτερικό .. Το σώμα .. Αρχίζω να κατανοώ τον αρχαίο δυισμό σώματος και ψυχής...κι έτσι κατανοώ καλυτέρα κάποιες μορφές γερόντων που -παλιότερα νόμιζα ότι το ακίνητο - ανέκφραστο σαν του Βούδα ύφος τους - ήταν δείγμα ..σοφίας.. Τίποτε από όλα αυτά .. Εξωτερικό ήταν .. δυσκαμψία μυών , βαρεμάρα , κούραση , σωματικό - από μέσα η ψυχή χοροπηδούσε σαν το ψάρι στα βαθιά νερά σε μια ακίνητη θάλασσα

Θεέ μου πρωτομάστορα

 Petros Theodoridis

25 Ιουνίου 2013  · 

Θεε μου Πρωτομάστορα,που έχτισες τη Χώρα

πες μας τι θ' απογινουμε μέσα στη ζέστη τώρα;

Μας έκλεισες μεσ τα Βουνά στην Πνιγηρή Γαλήνη

Και μέσα στου κομφορμισμού την θλιβερή Σαγήνη

Μέσα στην Κατανάλωση και στην Α-νοησία

(απ τα πολλά τα Σκάνδαλα πάθαμε Ανοσία)

Μας έσβησες τη Μνήμη μας ,γίναμε Λωτοφάγοι

χοντραινουνε οι Κωλοι μας , Άπληστοι και Παμφάγοι

Με όλα τουτα τα Νησιά που λάμπουν μες τη Ζέστη

Θελω να Φύγω από Δω , να πάω Βουδαπέστη ...

Με πνίγει αυτή η θάλασσα η ήρεμη σα λάδι

Με πνίγει όλο αυτό το Φώς που κρύβει το σκοτάδι..

Το Άρρητο ..

 .Υπάρχει πολλές φορές στην άκρη της γλώσσας μας , εκεί που πάμε να περιγράψουμε κάτι που βιώσαμε και δεν τα καταφέρνουμε γιατί κάτι Λείπει, κάτι που δεν μπορούμε να το πούμε όμως μας γαργαλαει  τη γλώσσα και μας θυμίζει κάτι το γαργαλιστικα ηδονικο και πελώριο ,κάτι άλλο από αυτό που ήδη λέμε : λες και κρύβεται  το κουκούτσι του πράγματος  που λέμε και επιπλέον μετακινείται διαρκώς ,αναπηδωντας σαν μπαλάκι του τέννις, υπάρχει μέσα μας το κουκούτσι της ύπαρξης  μας που ενω λέμε κάτι αυτό το κουκούτσι μένει Αλεχτο και μας τραβάει από το πόδι   και μας λέει : " Ει.!   Πρόσεξε με " Μιλα για μένα " .                                                                       Όμως εμείς δεν μπορούμε να μιλήσουμε για αυτό και , γι'αυτό σωπαίνουμε : Η γλώσσα δεν μπορεί να μιλήσει για αυτό.                                                            Την ύπαρξη μας μπορούμε μόνο να συν- αισθανθουμε

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα σήμερα ;

 Ας υποθέσουμε πως σε μια στιγμή της Ζωής σας σηκωθηκατε όρθιοι και αντικρίσαμε το μέλλον με θάρρος και αποφασιστικότητα  : " Θα νικήσω " είπατε .Και μετά   ΗΤΤΗΘΗΚΑΤΕ .  .....                            ε δεν θα κατεβάσετε μόνο τα φτερά .! Θα κοιτάξετε με μίσος όποιον πετάει ακόμα" Πως τολμα να πέρα ενώ εγώ είμαι πεσμένος ;"                                                                      .Θα του ρίξετε με σφενδόνες ελπίζοντας να πέσει . ........                                                          ..  Αυτό συμβαίνει στην Ελλάδα σήμερα

Που πρέπει να ψάξει η Αριστερά ;

 Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΨΑΞΕΙ ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΕΧΑΣΕ ΤΟ ΠΕΤΡΑΔΙ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΦΩΣ :.   γυριζοντας σπίτι του αργά τη νύχτα ο Νασρεντίν Χότζας  βλέπει έναν άνθρωπο πεσμένο στα τέσσερα να ψάχνει πόντο-πόντο το χώμα κάτω από τη λάμπα του δρόμου. Τον πλησιάζει και τον ρωτάει:

    − Έχασες κάτι αδελφέ; 

    − Το πετράδι απ’ το δαχτυλίδι μου! 

    − Πωπώ, κάτσε να σε βοηθήσω να το βρούμε. 

    Πέφτει στα τέσσερα κι ο Νασρεντίν, ψάχνει, ψάχνει, ψάχνει κι αυτός, μα τίποτα! Γυρνάει και ξαναρωτάει τον άνθρωπό μας: 

    − Βρε συ, είσαι σίγουρος ότι το έχασες εδώ; 

    − Όχι Χότζα μου, δεν το έχασα εδώ, να εκεί κάτω μού έπεσε, λέει ο άλλος και του δείχνει κάπου τρία-τέσσερα μέτρα παραπέρα όπου επικρατούσε μαύρο σκοτάδι!  

    − Και καλά αδελφέ μου, αφού το έχασες εκεί, γιατί ψάχνουμε εδώ; 

    − Μα γιατί εδώ έχει φως Χότζα μου, γιατί εδώ έχει φως!»

Άσκηση και παρρησία

Φυσικά, δεν προτίθεμαι να παρουσιάσω όλες αυτές πρακτικές, οι οποίες είναι πραγματικά πάρα πολλές. Θα ξεκινήσει με το σύντομες παρατηρήσεις. Πρώτον, πιστεύω ότι στις τεχνικές τους βλέπουμε κάτι ενδιαφέρον και σημαντικό: φεύγουμε από ένα παιχνίδι αλήθειας το οποίο, στην κλασική αντίληψη περί παρρησία εδραζόταν στο γεγονός ότι υπάρχει κάποιος αρκετά θαρραλέος, στις να λέει την αλήθεια στους άλλους, και βλέπουμε ένα διαφορετικά παιχνίδι αλήθειας, το οποίο συνίσταται στο να είναι κανείς αρκετά Θαρραλέος ώστε να αποκαλύπτει την αλήθεια σχετικά με τον εαυτό του,   Δεύτερη παρατήρηση: το πλαίσιο μέσα στο οποίο βρίσκουμε αυτό  το νέο παρρησιαστικό παιχνίδι, όπου το ζητούμενο είναι να λέμε στον εαυτό μας την αλήθεια σχετικά με τον εαυτό μας, είναι αυτό που τη Έλληνες ονόμαζαν άσκησιν, λέξη απ' την οποία προέρχεται η δική μας ascese. Όμως η ελληνική άσκησις δεν έχει την ίδια έννοια με την ascese  η οποία έχει διαμορφωθεί από τις χριστιανικές πρακτικές και διαμέσου αυτών. Η άσκησης στα ελληνικά έχει πολύ ευρεία σημασία: δηλώνει κάθε είδους πρακτική εξάσκηση ή εκπαίδευση. Για παράδειγμα, ήταν πολύ συνηθισμένο να λέει κανείς ότι κάθε τέχνη, δεξιότητα, τεχνογνωσία, αποκτιέται με μάθησιν και με ἄσκησιν, δηλαδή με θεωρητική εκμάθηση και πρακτική εξάσκηση. Ο Μουσώνιος Ρούφος, επαναλαμβάνοντας μια παραδοσιακή διδασκαλία, έλεγε ότι η τέχνη της ζωής (τέχνη τοῦ βίου) ήταν, όπως κι οι άλλες τέχνες, μια τέχνη την οποία δεν μπορούσε να τη μάθει κανείς μόνο μέσω θεωρητικής διδασκαλίας η τέχνη του βίου απαιτεί εξάσκηση, εκπαίδευση, άσκησιν. " Έτσι, άσκηση σημαίνει πολύ απλά «πρακτική εξάσκηση», «εφαρμογή στην πράξη», Και, προφανώς, αυτή η άσκησης διαφέρει από τον χριστιανικό ασκητισμό από δύο σημαντικές απόψεις. Πρώτον, στον χριστιανικό ασκητισμό ο απώτερος στόχος είναι η αποκήρυξη του εαυτού αντίθετα, στην ελληνική και την ελληνορωμαϊκή φιλοσοφία η ηθική άσκησης έχει ως στόχο τη διαμόρφωση μιας σχέσης με τον εαυτό μας, μιας σχέσης ελέγχου και κυριαρχίας. Δεύτερον, ο χριστιανικός ασκητισμός έχει ως κύριο ζητούμενο την απομάκρυνση από τον κόσμο, ενώ η φιλοσοφική ελληνορωμαϊκή άσκησης ενδιαφέρεται να εφοδιάσει το άτομο με τη σκευή εκείνη που θα του επιτρέψει να ζήσει μέσα στον κόσμο και να τον αντιμετωπίσει. Αυτή είναι η δεύτερη παρατήρηση.

Τρίτη παρατήρηση: η άσκησης αυτή αφορούσε πολλές και ποικίλες μορφές πρακτικών ασκήσεων. Φαίνεται πως οι ασκήσεις αυτές ήταν

166 ΠΑΡΡΗΣΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΕΞΕΤΑΣΗ: ΣΤΩΙΚΟΙ

167

πολύ συγκεκριμένες, αλλά ποτέ δεν αναλύθηκαν ούτε περιγράφηκαν με τον τρόπο που αυτό συνέβη αργότερα στο πλαίσιο των χριστιανι κών θεσμών. Ορισμένες απ' αυτές αποτέλεσαν αντικείμενο συζήτησης ή και κριτικής (π.χ. η praemeditatio malorum (το να αναλογίζεσαι εκ των προτέρων τα κακά που μπορεί να σου τύχουν)). Αλλά τις περισσό τερες απ' αυτές τις ήξεραν οι πάντες, κι οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν αυτού του είδους τις ασκήσεις χωρίς να διατυπώνουν κάποια ακριβή θεωρία σχετικά με αυτές οι πάντες μπορούσαν να τις αναγνωρίσουν, Πολλές φορές, σε ελληνικά και λατινικά κείμενα, βρίσκουμε κάποια χωρία που εμείς κατά κανόνα τα διαβάζουμε ως περισσότερο ή λιγό- τερο ενδιαφέρουσες θεωρητικές σκέψεις για το θάνατο, τη ζωή, τον κόσμο, την αναγκαιότητα, το χρόνο κ.λπ., ενώ στην πραγματικότητα τα κείμενα αυτά δεν αποτελούν καθόλου θεωρητικές σκέψεις, αλλά σχήματα, μήτρες για πνευματικές ασκήσεις. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα περισσότερα από τα κείμενα της ύστερης Αρχαιότητας περί ηθικής δεν ήταν θεωρητικά έργα περί των θεμελίων της ηθικής ήταν πρακτικά βιβλία με συνταγές και ασκήσεις τις οποίες έπρεπε κανείς να διαβάσει, να ξαναδιαβάσει, να επεξεργαστεί μέσα του, να απομνη μονεύσει, προκειμένου να τις καταστήσει ένα είδος σταθερής μήτρας για τη συμπεριφορά του,

Μετά απ' αυτές τις τρεις προκαταρκτικές παρατηρήσεις, θα ήθελα να στραφώ στο είδος των ασκήσεων όπου κάποιος πρέπει να εξετάσει την αλήθεια σχετικά με τον εαυτό του και να πει αυτή την αλήθεια σε κάποιον άλλον. Τις περισσότερες φορές, όταν αναφερόμαστε σε ασκήσεις με τις οποίες πρέπει να πούμε την αλήθεια σχετικά με τον εαυτό μας, τις αποκαλούμε «έλεγχο συνείδησης» και θεωρούμε πως ανήκουν στην ίδια κατηγορία, πως αποτελούν παραλλαγές του ίδιου τύπου. Πιστεύω, όμως, ότι αυτό αποτελεί υπεραπλούστευση, και φοβάμαι ότι ο όρος «έλεγχος συνείδησης», ο οποίος έχει χρησιμοποιηθεί κατ' επανάληψη, και τον οποίο έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ, είναι παραπλανητικός. Στην πραγματικότητα, νομίζω πως πρέπει να ορίσουμε με μεγάλη ακρίβεια τα διάφορα παιχνίδια αλήθειας που τέθηκαν κατά καιρούς σε εφαρμογή μέσω αυτών των ασκήσεων στην ελληνορωμαϊκή παράδοση. Θα ήθελα να αναλύσω, μέσω τεσσάρων παραδειγμάττων –ίσως και πέντε, αν έχω χρόνο, μερικά απ' αυτά τα παιχνίδια αλήθειας, προκειμένου να σας δείξω πόσο πολύ διέφεραν αυτές οι ασκήσεις μεταξύ τους, καθώς και ποια στοιχεία της συμπεριφοράς, του νου και των συναισθημάτων θεωρούνταν σημαντικά για τις με και ποια για τις δε. Θα ήθελα επίσης να σας δείξω ότι οι ασκήσεις αυτές, παρά τις διαφορές που θα δούμε, εμπεριείχαν μια μορφή σχέσης με την αλήθεια, μια σχέση μεταξύ αλήθειας και εαυτού, η οποία σ.167 Εγενικές γραμμές πολύ διαφορετική από το αντίστοιχο τ Το πρώτο κείμενο που θα ήθελα να αναλύσεις εν συντομία είναι ένα χριστιανική παράθεση από το 1ο τα 111 000) του Σενέκα

πικρά χωρία Ο Σέξτος συνήθιζε να κάνει το εξής. Όταν τελείωνε η μέρα της και αποσυρόταν για τη βραδινή του ανάπαυση, έθετε τις εξή τήσεις στην ψυχή του «Ποιο ελάττωμα σου θεράπευσες σήμερα Σε ποια ηθικό ατόπημα αντιστάθηκες; Από ποιαν άποψη έγινες καλύτερης». Η οργή θα αναχαιτιστεί και θα μετριαστεί, αν γνω βει ότι πρέπει να εμφανίζεται κάθε μέρα ενώπιον ενός δικαστή Το ωραιότερο απ' αυτή την πρακτική της εξονυχιστικής εξέτασης μιας ολόκληρης ημέρας. Και πόσο απολαυστικός είναι ο ύπνος που ακολουθεί αυτή την αυτοεξέταση! Πόσο γαλήνιος είναι, πόσο βαθύς και ατάραχος, όταν η ψυχή ή έχει εγκρίνει τον εαυτό της ή τον έχει νουθετήσει, και αυτός ο μυστικός ο κίν σαρας, έχει δώσει αναφορά για το χαρακτήρα της (speculator και censorque secretus cognovit de moribus suis)! Αξιοποιώ αυτή τη δυνατότητα που έχω και υπερασπίζομαι κάθε μέρα τον εαυτό μου ενώπιον δικαστηρίου (coridic apud me causam dico). Όταν φύγει το φως της μέρας και η γυναίκα μου, που γνωρίζει από καιρό τη συνήθειά μου, πάψει να μιλά, εξετάζω διεξοδικά όλη μου τη μέρα φέρνοντας στο νου μου καθετί που έκανα και είπα (totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior)· δεν κρύβω τίπο τα από τον εαυτό μου, δεν προσπερνώ τίποτα. Άλλωστε, γιατί θα έπρεπε να φοβηθώ να έρθω αντιμέτωπος με κάποιο από τα λάθη μου (erroribus), όταν μπορώ να πω στον εαυτό μου τα εξής: «Σε συγχωρώ αυτή τη φορά φρόντισε, όμως, να μην το ξανακάνεις, Σε εκείνη τη διαμάχη, μίλησες πιο επιθετικά απ' όσο έπρεπε. Στο εξής, πρόσεχε να μη συναναστρέφεσαι ανθρώπους αδαείς αυτοί που δεν διδάχθηκαν ποτέ, δεν θέλουν να διδαχθούν. Τον άλλον επιχείρησες να τον καθοδηγήσεις παραπάνω απ' όσο έπρεπε, με αποτέλεσμα, αντί να τον διορθώσεις, να τον προσβάλεις από δω κι εμπρός, εξέταζε όχι τόσο αν αυτό που λες είναι αλήθεια όσο αν ο ανθρωπος στον οποίο απευθύνεσαι αντέχει ν' ακούσει την αλή θεια. Ο καλός άνθρωπος δέχεται την καθοδήγηση με χαρά αντί- θετα, όσο χειρότερος είναι κανείς, τόσο πιο αρνητικά αντιδρά σ' αυτόν που προσπαθεί να τον φέρει στον ίσιο δρόμο»  σ 168