Ο εφιάλτης του παροντισμού – του Γ. Μ. Βαρδαβά Πέτρος Θεοδωρίδης, Όνειρα, εφιάλτες, φαντασιώσεις.

Ο εφιάλτης του παροντισμού – του Γ. Μ. Βαρδαβά FREAR.GR Ο εφιάλτης του παροντισμού – του Γ. Μ. Βαρδαβά Πέτρος Θεοδωρίδης, Όνειρα, εφιάλτες, φαντασιώσεις. Η αίσθηση του χρόνου στις αρχές το

Θα έχω υπάρξει

https://heyzine.com/flip-book/d4c5cabace.html#page/1

Για την ταινία « Ου φονεύσεις» ( «μικρή ιστορία για ένα Φόνο»)από τον Δεκάλογο του Κισλόφκσι, τον «Ξένο» του Καμύ, και την «Σωφρονιστική αποικία» του Κάφκα . του Πέτρου Θεοδωρίδη *

 

Για την ταινία « Ου  φονεύσεις» ( «μικρή  ιστορία για ένα  Φόνο»)από τον Δεκάλογο  του Κισλόφκσι, τον «Ξένο» του Καμύ, και την «Σωφρονιστική αποικία»  του  Κάφκα .

του Πέτρου  Θεοδωρίδη *

 Η ταινία  του μεγάλου πολωνού σκηνοθέτη Κισλοφσκι,  Ου φονεύσεις , ( αρχικός  τίτλος «Μικρή  ιστορία για ένα Φόνο», περιέχεται στον γνωστό   εργο του «Δεκάλογος», 1988 )ήταν εμπνευσμένη από  την  αληθινή  ιστορία της δολοφονίας ενός ταξιτζή της Βαρσοβίας και της εκτέλεσης του νεαρού δολοφόνου του. Πρόκειται για μια ιστορία για δυο φόνους : στον πρώτο ένας νεαρός 20 χρονών, ο Γιάτσεκ  σκοτώνει  με  θηλιά- από λεπτό σχοινί - έναν μεγαλύτερο του ταξιτζή. Στον δεύτερο  φόνο , μια πολύ μεγαλύτερη σε μέγεθος και θανατερή  παγερότητα θηλιά, περιμένει  τον νεαρό : η θηλιά  του Νόμου.

Ας θυμηθούμε  μερικές  σκηνές  και το κλίμα της ταινίας : Τον  ταξιτζή ικανοποιημένο με τον εαυτό του ,κενό,μια παλιά φθαρμένη  φωτογραφία ενός  κοριτσιού ,τον νεαρό δικηγόρο  που δίνει  εξετάσεις για την άδεια άσκησης επαγγέλματος, το ξαφνικό ξέσπασμα βίας  του νεαρού στα ουρητήρια, τον Γιάτσεκ  να κοιτά έναν  αστυνομικό , να ετοιμάζει μια θηλιά,  την  σκηνή του φόνου ,τον  λασπωμένο δρόμος ,το τραίνο που περνά. Πρόκειται  για  ένα μουλωχτό δύσκολο θάνατο για ένα  έγκλημα σε συνέχειες, απεχθές  και μακάβριο: Ο Γιάτσεκ πνίγει  τον ταξιτζή  με  σχοινί , τον χτυπά, του σπάει το κεφάλι με πέτρα, ακούει την μουσική του ραδιοφώνου , τρώει το μισοτελειωμένο σάντουιτς  που έχει αρχικά  ταΐσει έναν σκύλο. Και γύρω  διάχυτο και υπόκωφο  το κλίμα της κακίας και αγένειας ,η εσωτερικευμένη βία της πόλης: κάτω από τον πάγο βράζει  η οργή.

Ας   θυμηθούμε  τώρα το δεύτερο μέρος :Ο δικηγόρος  του Γιάτσεκ   έχασε η μηχανή της δικαιοσύνης  κινείται:Ο δήμιος και  ο δικηγόρος μπαίνουν  στη φυλακή, η πόρτα της φυλακής κλείνει  πίσω τους . Ο Γιατσεκ θέλει να μιλήσει,  να εξομολογηθεί να εξηγήσει γιατί το έκανε στον δικηγόρο^.είναι η πρώτη φορά που δείχνει την ανθρωπιά του Η γέννηση του γιου του Δικηγόρου, αντίστιξη:στο βάθος έχουμε την μητέρα του Γιατσεκ που κλαίει δεν μιλά, δεν κραυγάζει,κλαίει  σιωπηλά. Ο Γιατσεκ γίνεται τώρα  ανθρώπινος ,συμπαθητικός, γλυκός ,ένα  παιδί  «θέλω-λέει - να με θάψουν διπλά στον πατέρα μου, θέλω μια θέση διπλά στον τάφο του και τον τάφο της αδελφής μου Μαρίας. Είναι μαζί: όταν η Μαρία  ήταν  12 την  παρέσυρε ένα τρακτέρ – ο οδηγός ήταν   μεθυσμένος , αχ !!αν η Μαρία ζούσε» καταλήγει ο Γιατσεκ  και κλαίει  και    αναδύεται   μια παράξενη θερμότητα σαν αυτή που αφήνουν  οι πάγοι  όταν λιώνουν .

Έχουμε  στην ταινία δυο απεικονίσεις   της βίας  και του φόνου: Η πρώτη βία ενέχει κάτι το απάνθρωπα ανθρώπινο. Σχεδόν γελοίο, τραγικά γελοίο.     

 Η δεύτερη   βία  είναι  απάνθρωπη με την απανθρωπιά της μηχανής: 1987. Το Πολωνικό κράτος  ,ως υπαρκτός σοσιαλισμός ,πεθαίνει, ξεψυχά. Και  μας παγώνει με την κενή, ανόητη,  ψυχρότητα του .

Το τέλος της ταινίας:η τελευταία επιθυμία του Γιατσεκ , ένα τσιγάρο χωρίς φίλτρο, ο Γιατσεκ ουρλιάζει, ξεσπά ,αίφνης ο πόνος   αναδύεται , ακούγεται από το τηλέφωνο η  απάνθρωπη  φωνή του Νόμου: «Εκτελέστε την ποινή» , επικρατεί  πανικός ακόμα  και στον δήμιο. Στο τέλος βλέπουμε σε μια ερημική περιοχή ,τον δικηγόρο  μέσα στο αυτοκίνητο του να κλαίει, και κάπου  έξω , ένα  μικρό έντονο φως να αναδύεται ,ένα  φως  σαν   εκείνο του Αυγερινού.

Ας συνεχίσουμε  την  ανάλυση  της ταινίας σε δυο επίπεδα :Κατ’αρχάς το κοινωνικό περιβάλλον της  Πολωνίας, στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του  80 όπως μας το  παρουσιάζει  ο Κισσλόφσκι: Το φιλμ  γυρίστηκε  στην Βαρσοβία  και στα περίχωρα της, παρουσιάζοντας την με έναν ιδιαίτερα πρασινωπό τρόπο- με ειδικά φίλτρα που έφτιαξε   ο οπερατέρ της ταινίας , όχι με το πράσινο της  άνοιξης και της ελπίδας,  αλλά με ένα  πράσινο που έδειχνε τον κόσμο σκληρό , μουντό και άδειο.Το ύφος του οπερατέρ, ο  τρόπος που λειτουργεί ο  φακός σε αυτή την  ταινία –,ταιριάζουν απόλυτα με το θέμα:Η πόλη φαίνεται άδεια ,θλιβερή ,ανόητη ,όλοι οι άνθρωποι είναι ίδιοι^. Σιγά  σιγά  διακρίνουμε κάτω από την επίπεδη επιφάνεια την παρόρμηση της τυφλής βίας που εκπροσωπεί  ο Γιατσεκ. Κάτι  τρίζει, κάτι υποχθόνια σκάβει από κάτω .Η ταινία καταγράφει ένα  βουβό κόσμο , όπου τα λόγια δεν έχουν πέραση, βουβό και άνευ νοήματος , έναν νικημένο – ξέπνοο κόσμο. Την   αναπαράσταση ενός κόσμου πριν από τις  Δέκα εντολές - ενός κόσμου πριν από τον νόμο  δηλαδή τον λόγο, ενός κόσμου α-λογου, δηλαδή α – νόητου.

 Σε   μια   συνέντευξη του , αργότερα, ο Κισσλοφκσι αναφέρεται στους τρεις λογούς για τους οποίους  έκανε  αυτή την ταινία .

 Ο 1ος  για να καταγγείλει το σύστημα της θανατικής ποινής , ο 2ος  για να δείξει την  σκληρότητα και το αποτρόπαιο κάθε φόνου είτε  ατομικού είτε  κρατικού. Ο 3ος – μας λέει ο Κισσλοφσκι -ήταν  για να περιγράψει  τον πληκτικό κόσμο της τότε Πολωνίας,ενός κόσμου «πληκτικού και τρομερού» όπου οι άνθρωποι «όχι μόνο δεν  νιώθουν οίκτο, όχι   μόνο δεν αλληλοβοηθούνται αλλά κάνουν ότι μπορούν  για να  φέρνουν εμπόδια ο ένας στον άλλον, έναν κόσμο  όπου οι άνθρωποι  απεχθάνονται ο ένας  τον άλλον, έναν κόσμο από μοναχικούς ανθρώπους»

Το 1987 , η λαϊκή δημοκρατία της Πολωνίας πνέει τα λοίσθια  Ήταν μια  ζωντανή νεκρή κοινωνία, μια κοινωνία σε βαθιά βαρεμάρα. Όμως ,ας σκεφτούμε , μήπως  η ταινία  αφορά στην κάθε α-νόητη κοινωνία, την κάθε κοινωνία σε κρίση  άρα και την σύγχρονη   δική μας κοινωνία;

το  δεύτερο επίπεδο  της ανάλυσης μας  είναι ατομοκεντρικό: θα ήθελα να συγκρίνω τον Γιάτσεκ  με   έναν πολύ γνωστό μυθιστορηματικό αντιήρωα , τον Ξένο του Καμύ ,αλλά και τους ήρωες του μεγάλου μυθιστοριογράφου της  αλλοτρίωσης  του Κάφκα

Κατ’ αρχάς  ο Ξένος (1942)του Καμύ έχει  ένα χαρακτηριστικό που τον κάνει αν μοιάζει  με τον αντιήρωα  του Κισλφσκι ,την  απάθεια μπροστά  στον θάνατο και τον φόνο :Θυμίζω πως ο Ξένος  ξεκινά με την φράση: “ «Σήμερα, η μαμά πέθανε. Ή ίσως χθες, δεν ξέρω »Ο Μερσώ, ένας αδιάφορος Γάλλο-Αλγερινός, μετά την παρουσία του στην κηδεία της μητέρας του,(όπου δεν έκλαψε) σκοτώνει απαθώς έναν Άραβα στο Γαλλικό Αλγερι Η ιστορία είναι χωρισμένη σε δύο μέρη: πριν και μετά τον φόνο.(όπως και η ταινία του Κισσλόφκσι ). Ο Μερσώ κάνει ένα  ανεξήγητο έγκλημα σκοτώνοντας τον Άραβα  δεν προσπαθεί καθόλου να υπερασπιστεί τον εαυτό του, παρακολουθεί με απάθεια την δίκη του.Ο εισαγγελέας, για να πείσει πως πρόκειται για πράξη απεχθή και προμελετημένη, στηρίζει την αγόρευσή του στο γεγονός πως δεν δήλωσε ποτέ μετάνοια δεν έκλαψε  στην κηδεία   της μάνας του. Όλα αυτά οδηγούν τον Μερσώ στην καταδίκη και στη λαιμητόμο.  

Ας συγκρίνουμε   τώρα τον  Γιάτσεκ του Κισσλόφκσι με τον  Ξένο  του Καμύ :Αν ο εκτυφλωτικός ήλιος οδηγεί τον Ξένο  στο να σκοτώσει, δεν έχουμε  την αίσθηση πως το πρασινωπό  χρώμα της απέχθειας  και της πλήξης , είναι εκείνο που φταίει για την αντι κοινωνικότητα του Γιατσεκ;

Όμως στον ξένο η απάθεια  του δολοφόνου  είναι πλήρης και  φτάνει μέχρι το τέλος ενώ στο «Ου φονεύσεις» η αδιαφορία σπάει στο δεύτερο  μέρος –όπου ο δολοφόνος γίνεται ένα  σχεδόν συμπαθητικό παιδί, που η επιθυμία του είναι να τον θάψουν πλάι στον πατερά και την αδελφή του.

Η ομοιότητα επίσης  ανάμεσα στον Ξένο και  στην ταινία του Κισσλόφκσι αφορά επίσης  και στην Δικαιοσύνη:  και στις  δυο περιπτώσεις  και στον Ξένο  και στο Ου φονεύσεις είναι κυρίως ο μηχανισμός  της δίκης  που είναι παράλογα  απάνθρωπος.

Ο  δεύτερος   συγγραφέας που μπορεί  να συσχετιστεί  με την ταινία  αυτή είναι βέβαια ο Κάφκα ο κατ ’εξοχήν συγγραφέας που έδειξε το παράλογο, ακατανόητο στοιχείο του σύγχρονου Νόμου,. Στη Δίκη κεντρικό πρόσωπο είναι ο Γιόζεφ Κ. που  η ισορροπία της ζωής του ανατρέπεται όταν δύο άγνωστοι χτυπούν την πόρτα του και του ανακοινώνουν ότι ήρθαν να τον οδηγήσουν στον ανακριτή. Σιγά σιγά ανακαλύπτει πως  ολόκληρο το περιβάλλον του, ολόκληρος ο κόσμος γίνεται προέκταση του δικαστηρίου.

«Ένα βράδυ δύο μαυροντυμένοι άνδρες του ζητούν να τους ακολουθήσει ως την άκρη της πόλης. Ανίκανος πια να καταλάβει αλλά και να αντιδράσει, ο Γιόζεφ Κ. τους ακολουθεί σ' ένα έρημο λατομείο, για να εκτελεστεί σε λίγο ψυχρά και απάνθρωπα με μια μαχαιριά στο στήθος ’’Σαν το σκυλί’’ σκέφτηκε καθώς έχανε τη ζωή του ο Γιόζεφ Κ. «λες και η ντροπή θα εξακολουθούσε να υπάρχει  και μετά το θάνατο του».

 Όμως   εκείνο  το έργο  του Καφκα που μου φαίνεται πιο κοντινό με τον απάνθρωπο μηχανισμό του Νόμου που  διαφαίνεται στην ταινία του Κισλόφσκι ,είναι η Σωφρονιστική αποικία:Σ’ αυτήν ένας ερευνητής επισκέπτεται μια αποικία και ετοιμάζεται  να παρακολουθήσει μια δημόσια εκτέλεση.Υποψήφιο θύμα ένας στρατιώτης, ο οποίος τιμωρήθηκε για απειθαρχία. Ο στρατιώτης θα υποστεί ένα φριχτό βασανιστήριο. Ένας εγγραφέας θα χαράξει πάνω στο κορμί του το απόσπασμα του νομικού κώδικα που παρέβη. Υπεύθυνος για τη σωστή λειτουργία - μηχανήματος είναι ένα αξιωματικός ο οποίος γεμάτος περηφάνια εξηγεί στον επισκέπτη πώς το μηχάνημα αυτό με τη βοήθεια ειδικών βελόνων και κατάλληλου προγραμματισμού χαράσσει στο κορμί του τιμωρημένου την εκάστοτε ποινή. Στη συνέχεια, ο αξιωματικός απελευθερώνει τον κατάδικο και παίρνει αυτός τη θέση του: εισέρχεται εθελοντικά στο Μηχάνημα -προσπαθώντας  να απολαύσει την τιμωρία του  και ταυτόχρονα να επιβεβαιώσει την λειτουργία του Νόμου.Όμως το μηχάνημα υφίσταται μια απροσδόκητη βλάβη, αποσυντονίζεται  και –ότι πριν ήταν μια τελετουργική τιμωρία –καταλήγει σε ένα παράλογο φονικό μακελειό: το μηχάνημα διαλύεται και τον κάνει κομμάτια.

Θα ήθελα επίσης να θυμίσω μια γνωστή παραβολή πάλι του Κάφκα, τον  μύθο «Ενώπιον του Νόμου» όπου ο Χωρικός που περίμενε για χρόνια ολόκληρα μπροστά στη Πύλη του Νόμου λίγο πριν ξεψυχήσει, «γνέφει αδύναμα στο φύλακα, γιατί δεν μπορεί πια να σαλέψει το σώμα του». Ο φύλακας καταλαβαίνει πως ο άνθρωπος είναι πια στα τελευταία του, πως η ακοή του σιγά σιγά τον εγκαταλείπει, και γι' αυτό φωνάζει δυνατά, σκύβοντας κοντά του: "Κανείς άλλος δεν μπορούσε να περάσει τούτη την πόρτα. Ήταν προορισμένη μόνο για σένα. Τώρα, θα την κλείσω".

Και θα ήθελα  να θυμίσω  μια σκηνή ,  από το δεύτερο μέρος της ταινίας ου  φονεύσεις ‘’ θυμηθείτε  το ξεκίνημα της διαδρομή; με το ταξί,(της  αμετάκλητη διαδρομή του  κάκου ,δηλαδή του φόνου), έχουμε έναν  τροχονόμο που ίσως είναι ο απεσταλμένους του θεού , (ή του Μολώχ )που κρατά ένα αριθμημένο   πλακάτ  και   είναι σαν  να  δίνει το σήμα για να αρχίσει να μετρά ο χρόνο του φόνου.

Νομίζω  πως ο  Κάφκα όπως βεβαΙα και ο Καμύ  μας δίνουν τα κλειδιά για να καταλάβουμε και τη ταινία  του Κισσλοφκσι: ο νόμος σε μια κοινωνία χωρίς νόημα   γίνεται μηχανή: άτεγκτη  α-νόητη , αβαθής, αμετάκλητη παγερή  μηχανή.

 

*Εισήγηση  του Πέτρου Θεοδωρίδη  για την ταινία  Δεκάλογος- 5 «Ου Φονεύσεις» στην Δημοτική Βιβλιοθήκη Σερρών στον κύκλο εισηγήσεων  και διαλόγου ‘Ψηφίδες   Ψυχολογίας στις  30- 5 -2016(Εισηγητές  Πέτρος Θεοδωρίδης , Μιχάλης  Σωτηρίου)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ(ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΉ)

ΚRZYTSZOF  KIESLOWFSKI, 36^ο  Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης . Οργανισμός Πολιτιστικής πρωτεύουσας Θεσσαλονίκης ,Εκδόσεις   Καστανιώτη  1997

 Αλμπερ Καμύ, Ο Ξένος, Μτφ:Νίκη Καρακίτσου-Ντουζέ, Μαρία Κασαμπάλογλου-Ρομπλέν,  εκδόσεις  Καστανιώτη 1998

Φρανς Κάφκα,  Η  Δίκη. μτφ Αλέξανδρος Κοτζιας ,Κέδρος 2009

Φρανς Κάφκα  , Στη σωφρονιστική αποικία  μτφ Σάββας  Στρούμπος Νεφέλη  2009

Ρήγου Μυρτώ, Εκδοχές του Νομού, Kant , Sade,  Kafka , Πλέθρον 2011

https://www.youtube.com/watch?v=FfEfyRLlXwU

https://www.youtube.com/watch?v=IjUqVwahRi4&t=1237s

Η Τυραννία του Σεξ ως Τυραννία της στιγμής ..

 Η Τυραννία του σεξ και η Τυραννία της Στιγμής : Ζούμε σε εποχές  όπου, υφίσταται η δυνατότητα άμεσης σεξουαλικής ικανοποίησης , οπτικής απόλαυσης ( γύμνια ), πορνογραφία ,  "απελευθέρωση της σεξουαλικότητας" .                Για αιώνες  η σεξουαλική απόλαυση ( η ..ολοκλήρωση που λέγαμε κάποτε ) , ήταν κάτι που μετατίθονταν για ταργότερα , που απωθείται , που καταπιέζεται , που κρύβεται )                             Η Μετάθεση για αργότερα της ικανοποίησης ήταν και η αιτία του πολιτισμού έγραφε ο Φρόυντ  στην  Δυσφορία στον Πολιτισμό " Όχι άμεση ικανοποίηση -  η ικανοποίηση θα έρθει αργότερα " και αυτό το αργότερα  ήταν αυτό που επέτρεπε  και τον παραγωγικό Χρόνο , τον χρόνο της Μετουσίωσης  , της αναβολής της ικανοποίησης , τον Χρόνο ως αφήγηση ,ως Οδύσσεια ,ταξίδι προς την Ιθάκη.                                                                          Ο χρόνος  ως αφήγηση , συνδέονταν και με την γραφή , το γράμμα , την.ερωτικη επιστολή που ταξιδεύει και φτάνει αργά , σε χρόνους αναμονής ,καθυστέρησης  ...Επιπλέον το γράμμα , η επιστολή εμπεριέχει και την μετουσίωση της απόλαυσης σε λέξεις , όχι εικόνες , λέξεις,σύμβολα : Η γραφή επέτρεπε την οικοδόμηση ενός φραγμού στον χρόνο ,ο χρόνος γινόταν παρελθόν και μέλλον , αφήγηση και υπόσχεση  και προσδοκια...                                     Στην εποχή μας , που ( αυθαίρετα το λέω , ξεκινά από την δεκαετία του 60 , καταναλωτική κοινωνία )  ο Χρόνος , μαζί με το σεξ  σπάει τα δεσμά του , απελευθερώνεται , ξεχύνεται , και η απόσταση ανάμεσα στην σεξουαλική και άλλη επιθυμία και στην εκπλήρωση της μικραίνει ολοταχώς..                                                                 Λέω και άλλη γιατί,  η σεξουαλική επιθυμία μεταφέρεται μετωνυμία και σε άλλες καταναλωτικές επιθυμίες : Ένα αυτοκίνητο  δεν είναι πια μόνο όχημα αλλά και γαλλικό σύμβολο κλπ...Τα ρούχα , το ίδιο το σώμα ως επίδειξη - εμπόρευμα, το σμαρτφον  ).                                   Αυτό έχει ως  παρασυνεπεια την μειωση του χρόνου ζωής των εμπορευμάτων που εμπεριέχουν την απόλαυση .Διότι ο καπιταλισμός συμπυκνώνεται στη σχέση Χ - ε - Χ'  όπου χ' σημαίνει περισσότερο χρήμα  και αυτό επιτυγχάνεται όταν επιθυμούμε διαρκώς και ξανααγοραζουμε : Όμως αυτή η διαδικασία επιταχύνεται διαρκώς , τα εμπορεύματα διαρκούν λιγότερο και ο αντικειμενικός κόσμος γίνεται  όλο και λιγότερο αντικειμενικός , γίνεται Υποκειμενικός.                                                         Εναν αιώνα πριν  , ένα οικογενειακό τραπέζι υπήρχε ως στυλοβάτης της οικογενειακής ζωής για δυο τρεις γενιές , σήμερα  τα αντικείμενα αγοράζονται και πετιουνται γρήγορα  και αυτό οδηγεί σε μια αίσθηση ότι ελέγχουμε τον αντικειμενικό κόσμο με όρους ατομικής απόλαυσης  , όλο και πιο άμεσης όλο και πιο σύντομης . Από την μετάθεση της απόλαυσης για αργότερα ,( ας θυμηθούμε την Θρησκευτική αιώνια του Παραδείσου , της Αιώνιας απόλαυσης μετά θάνατον ) οδηγούμαστε στην εγκόσμια όλο και πιο σύντομη απόλαυση ...                                  Αυτό με την σειρά του οδηγεί στο κομματιασμα του χρόνου , στην κονιορτοποιηση του σε στιγμές  : στιγμές βαρετές  είτε στιγμές απόλαυσης , που οι μεν δεν έχουν με τις δε μια σχέση συνέχειας αλλά εμφανίζονται ως οι χάντρες ενός  σπάσιμο κολιε που κυλιούνται καταγής :  Ως μπίλιες του θρυμματισμένου χρόνου ....( Συνεχίζεται ). Πέτρος Θεοδωρίδης 

ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ και εθνολαικισμος . Πέτρος Θεοδωρίδης

 ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ και εθνολαικισμος . Πέτρος Θεοδωρίδης

Στις μέρες μας η νοσταλγία αναδύεται και πάλι και μάλιστα περισσότερο έντονα: είτε θετικά ως ανάμνηση αξιών και αναζήτησης μιας θετικής ουτοπίας είτε, πιο συχνά αρνητικά,ως βίαιη, καταστροφική άρνηση του παρόντος.

«Ο,τι χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή είναι η αδυναμία να παραμείνεις στη θέση σου. «Δεν επιλέγεις να είσαι σε κίνηση, τίθεσαι σε κίνηση. Πρέπει να επιταχύνουμε, να γίνουμε "ευκίνητοι", "εύκαμπτοι", να δείξουμε περισσότερη “ευελιξία”, να "προσαρμοσθούμε"». Η σύγχρονη, μετανεωτερική κοινωνία που αποτελεί επιτάχυνση της νεωτερικότητας, σε βαθμό εξαΰλωσης, όπου κάθε τι το σταθερό -όπως έλεγε κάποτε ο Μαρξ- «εξαχνώνεται». Κι η νοσταλγία αναλαμβάνει διαρκώς να μετατρέπει σε νοσταλγικά αντικείμενα τις περασμένες δεκαετίες: Νοσταλγία της δεκαετίας ’70, του ’80 του ’90. Κάθε τι, πριν προλάβει να εξατμιστεί, περιβάλλεται στα γρήγορα από την εμπορευματοποιημένη αύρα της «Νοσταλγίας».

Όμως όπως είπαμε και πιο πάνω η Νοσταλγία δεν είναι μνήμη, αλλά συναίσθημα και επιθυμία. Και στις μέρες μας καταλήγει πολύ εύκολα σε κάθε λογής φονταμενταλισμούς: καθώς η ανοχή γίνεται σχεδόν αβάσταχτη στις συνθήκες της ύστερης νεωτερικότητας, της παγκοσμιοποίησης και των μεγάλων κρατικών μορφωμάτων. καθώς οι κοινότητες πολλαπλασιάζονται ,καθώς εγείρουν διαφορετικές και συχνά αντιφατικές απαιτήσεις πίστης το άτομο βρίσκεται διαρκώς σε μια κατάσταση αμφιθυμίας. Έτσι συχνά βρίσκει καταφύγιο στην ''κατασκευασμένη, ενεργητική, συνειδητή εγκατάλειψη της αμφιβολίας'' . Εγκαταλείπει την ανοχή, που σε συνθήκες διαρκούς αβεβαιότητας μοιάζει να μετατρέπεται σε κινούμενη άμμο, και βυθίζεται στη θαλπωρή είτε του εθνικισμού είτε του θρησκευτικού φανατισμού για να ανακουφισθεί κατά κάποιο τρόπο η ένταση των διλημμάτων που αντιμετωπίζει. Η σύγχρονη αναβίωση εθνικισμών και φονταμενταλιστών μοιάζει να σφραγίζεται από αυτή την -εκ των υστέρων- εγκατάλειψη.

Η μάταιη επιθυμία της εναρμόνισης του κόσμου και η Νοσταλγία μιας υποτιθεμένης παραδείσιας κατάστασης πλήρους ενότητας είναι και μια από τις αίτιες για τα περισσότερα δεινά του σύγχρονου κόσμου. Αν δεν αποδεχτούμε την καταστατική διαίρεση της κοινωνίας, το ενύπαρκτο σχίσμα που σημαδεύει πάντα το κοινωνικό και πολιτικό, θα θεωρούμε πάντα ανυπόφορη την κάθε ένταση, θα ψάχνουμε πάντα για αυτόν που υποτίθεται προκαλεί τον διχασμό: τον «Εβραίο, τον κομμουνιστή, τον ταραχοποιό, τη συνωμοσία». Όμως ο κόσμος μας βάδιζε πάντα σε τεντωμένο σχοινί και ήταν εξαρχής διχασμένος. Ποτέ δεν υπήρξε Παράδεισος, και η Νοσταλγία (που όπως είπαμε δεν είναι Μνήμη) οδηγεί σχεδόν πάντα στην επιλεκτική και επινοημένη μνήμη.

οι

Για τον Ορο Εθνολαικισμο μερος Β/ Η διακριση απο τον εθνικισμο με βαση το κυριαρχο μεσο

 

 

α) με βάση  το  κυρίαρχο  μέσο

 Να πω  εξαρχής  πως το έθνος   και  εθνικισμος  με  ) μετασχηματισμό   των παραδοσιακών κρατών και αυτοκρατοριών της Ευρώπης σε   έναν  νεωτερικο κοσμο   εθνων- κρατων

 

-        Ο εθνικισμός  δεν είναι μόνο  μια   ιδεολογία    ; (  εδώ  υπάρχουν και  διάφοροι που ισχυρίζονται  ότι δεν είναι καν   ιδεολογία )  Είναι και ένα  ιστορικό επεισόδιο που  απόκτα  διαφορετικές εκφάνσεις   σε διαφορετικό χώρο καιχρόνο

-         

-         Ο Εθνικισμος και το εθνος     συνδέεται  με τον έντυπο  καπιταλισμό ( Αντερσον )Τυπογραφία, την  εφημερίδα και το νεωτερικο μυθιστόρημα

Ο  σύγχρονος εθνολαικισμος  με την γενικευμένη διάδοση  της τηλεόρασης   (ιδιωτικη)-και των μεσων  κοινωνικής δικτυωσης   - 

 

  ο όρος έθνος   με  εθνικισμό  αναδύεται  ταυτόχρονα

Με  άλλες ιδεολογίες     και  με τον  μετασχηματισμό   των παραδοσιακών κρατών και αυτοκρατοριών της Ευρώπης σε κατι  νεωτερικο  :Το έθνος – Κράτος

.

η φαντασιακή κοινότητα του έθνους είχε ως μια από  τις προϋποθέσεις της τον έντυπο λόγο ...

Την εφημερίδα το βιβλίο το μυθιστόρημα.. 

,Για τον Μπ  Αντερσον είναι ο έντυπος καπιταλισμός που οδηγεί στη συνάρθρωση των ποικίλων προφορικών γλωσσών και τη δημιουργία, μέσω αυτών, έντυπων γλωσσών, που χάρη στη μηχανική αναπαραγωγή τους, διαδίδονται ευρύτατα μέσω της αγοράς.^[1]

   Αυτές οι έντυπες γλώσσες θέτουν τώρα τα θεμέλια της εθνικής συνείδησης δημιουργούν ενιαία πεδία ανταλλαγής και επικοινωνίας

Δημιουργείται έτσι μια κοινότητα συναναγνωστών,το έμβρυο της κοινότητας που αυτό -κατανοείται φαντασιακά ως εθνική.

Ο έντυπος καπιταλισμός προσδίδει μια σταθερότητα στη γλώσσα, γεγονός που συμβάλλει αργότερα στη συγκρότηση της  ιδεας   ,μιας  αιώνιας και άφθαρτης οντότητας που είναι κεντρική στην υποκειμενική σύλληψη του έθνους.

Παράλληλα ο ‘Αντερσον τονίζει ότι η αστική τάξη είναι η πρώτη άρχουσα τάξη που δημιουργεί τη συνοχή της μέσα από την έντυπη γλώσσα σε αντίθεση με τις προ-αστικές άρχουσες τάξεις που θεμελίωναν τους δεσμούς αλληλεγγύης τους στη βάση της συγγενείας..

  Τώρα   η εθνική ταυτότητα  γίνεται  στην  νεωτερική εποχή   μια σταθερή     κεντρική ταυτότητα   που ενορχηστρώνει  ιεραρχικά τις άλλες – ταυτότητες  φύλου επαγγέλματος  θρησκεία κλπ. -  καΙσταθερά όπως το τυπογραφικό στοιχείο

  

υφίστανται  δυο  μορφές   εντύπου λογοΥ  σύμφωνα με τον Άντερσον  που    μορφοποιούν το έθνος 

 α) η Εφημερίδα  ως η  καθημερινή   προσευχή του μη θρησκευόμενου ατομου

 

  και  β)  το Μυθιστόρημα

ευρύτερα, η κινητικότητα, η ανωνυμία και η εξατομίκευση που γεννά ο καπιταλισμός επιβάλλουν έναν και μοναδικό, μεταδιδόμενο με τη γραφή και διαδιδόμενο μέσω της εκπαίδευσης κώδικα στον όποιο θα διεξάγεται η επικοινωνία στα πλαίσια της εκάστοτε κοινότητας.(βλ Έ. Γκελνερ ,Εθνικισμός. Πολιτισμός .πίστη και εξουσία  ,μτφ Λύδια Παπαδάκη, εκδ Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2002, σελ 52-53).)

 

  Ο εθνολαικισμος    από την άλλη  είναι  ένας  λόγος , μια  ρητορική που  συνδέεται  με από- ιεραρχημένες  ταυτότητες  με  Ξεκολλημένες  ταυτότητες   που διαμορφώνεται διάμεσο της τηλεόρασης και του Ιντερνέτ

Και όπως  επισημαίνει ο Νηλ  Ποστμαν στο κλασσικο εργο του  Διασκέδαση μέχρι θανάτου η Τηλεόραση οδηγεί στη Αποπλαισίωση του Κόσμου

χρησιμοποιείται  συνήθως στα δελτία ειδήσεων  του ραδιοφώνου  της τηλεόρασης  φράση « και τώρα …ας περάσουμε  σε άλλο θέμα» γιαν α δηλώσει ότι  αυτό που μόλις  ακούσαμε  η  είδαμε  δεν έχει καμμιά  σχέση με αυτό που πρόκειται να ακούσουμε η να  δούμε Η φράση  αυτή  είναι ένας τρόπος   γνωστοποίησης  του γεγονότος ότι ο κόσμος  όπως καταγράφεται από τα όλο και ταχύτερα  ηλεκτρονικά μέσα, δεν έχει αλληλουχία η νόημα και δεν πρέπει να λαμβάνεται  σοβάρα υπόψη

Στην τηλεόραση, σχεδόν κάθε μισή ώρα παρουσιάζεται ένα ξεχωριστό γεγονός, με διαφορετικό περιεχόμενο, πλαίσιο και συναισθηματική χροιά από εκείνο που προηγείται και έπεται

Τα προγράμματα είναι δομημένα με τέτοιον τρόπο  ώστε , σχεδόν  κάθε οκταλεπτο να μπορεί να σταθεί  αυτοτελώς.  Σπάνια απαιτείται  από τους τηλεθεατές να συνεχίσουν μια  σκέψη η ένα συναίσθημα  από μια  χρονική  στιγμή σε μίαν άλλη…

στην τηλεοπτική παρουσίαση των ‘’δελτίων ειδήσεων’’ ί δεν εμφανίζονται μόνο αποσπασματικές   ειδήσεις . αλλά ειδήσεις χωρίς πλαίσιο, χωρίς  αξία, κατά συνέπεια χωρίς ουσιαστική σοβαρότητα. Δηλαδή παρουσιάζονται   οι ειδήσεις  σαν είδος διασκέδασης

Έχουμε τώρα έναν πολιτισμό του οποίου  οι ιδέες  και η επιστημολογία  διαμορφώνεται από τις εικόνες της τηλεόρασης και όχι από τυπωμένες λέξεις (τα αποσπάσματα από το Διασκέδαση μέχρι θανάτου)

 

Παραδειγμα  η εργαλειακή χρήση του συναισθήματος-ως τηλεοπτικού μελό-που συνοδεύει τον σύγχρονο εθνολαικιστικο λόγο: το πάθος του Π Ψωμιαδη όταν ύψωνε τον τεράστιο μακεδονικό αετό του, το ευτυχισμένο χαμόγελο  του Καραζαφερη ,όταν λευκά περιστέρια του τσιμπολογούσαν τους κολλημενους στο στο κεφάλι του σπορους ,σε μια τελετή ρίψης του σταυρού. 

Πετρος Θεοδωριδης

---

[1]

Για τον όρο Εθνολαικισμός .μερος Α. Του Πετρου Θεοδωρίδη

Η   ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥ

 Ο Ορός εθνολαικισμος ήταν μια  πολεμική  επινόηση  Ένα  καινούριο  σημαίνον -που είχε μια πολιτικαενδιαφέρουσα  όσο και παράξενη  Περιπέτεια-

έχει -ως όρος - αριστερή καταγωγή  και Σαλονικια  καταγωγη  : Το 2005 είχαμε να αντιμετωπίσουμε 2 παράλληλα φαινόμενα που σήμερα έχουμε ξεχάσει .

Το πρώτο είχε να κάνει με την εισβολή της Εκκλησίας στη Πολιτική ζωή του τόπου . Ήταν η εποχή του Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου και των περιβόητων Λαοσυνάξεων ( του 2000) αλλά και των τρομερών σκανδάλων της εκκλησίας που έσκαγαν το ενα μετά το άλλο ( το 2005)

2ον Ήταν η εποχή του Παναγιώτη Ψωμιάδη του ...Νομάρχη της καρδιας μας - και ατού της Τότε Νέας Δημοκρατίας .

Ο Ορός λοιπόν ΕΘΝΟΛΑΙΚΙΣΜΟΣ - που δεν ήταν απλώς μια λέξη αλλά συνοδευόταν από πολύ συγκεκριμένη ανάλυση και τεκμηρίωση - γεννήθηκε στη Σαλονικη  για να αναφερθεί στα συγκεκριμένα φαινόμενα που είχαν Οσμή Δεξιάς και ακροδεξιάς ... Έγιναν τρεις εισηγήσεις στα πλαίσια της τότε συνεργασίας Οικολόγων και τότε Συνασπισμού

Παρακάτω παραθέτω μια πρόσκληση από εκείνη την εποχή

.(:Σας προσκαλούμε την Τετάρτη 20.4.05 και ώρα 7.30 μ.μ. στην αίθουσα της ΕΔΟΘ (Προξ. Κορομηλά 51) στην εκδήλωση με θέμα «Εθνολαϊκισμός και Θεσσαλονίκη».
Εισηγητές θα είναι ο πολιτικός επιστήμονας Πέτρος Θεοδωρίδης, ο πανεπιστημιακός (Θεολογική Σχολή ΑΠΘ) Νίκος Μαγγιώρος, ο εκπαιδευτικός, πρόεδρος της Γ' ΕΛΜΕ Τριαντάφυλλος Μηταφίδης και ο νομαρχιακός σύμβουλος Μιχάλης Τρεμόπουλος.)

------------------------------

Κάπως αργότερα ο Καθηγητής του Α. Π. θ Αντρέας Πανταζοπουλος εισήγαγε τον ορο Εθνικολαικισμος (που αναφερόταν στον Σύριζα και θεωρήθηκε ως ορος που χρησιμοποιεί το λεγόμενο ακραιο κεντρο )..

Παρακάτω  παραθέτω  τμήματα  από την εισήγηση  μου για τον όρο Εθνολαικισμος  ( άρθρο στο περιοδικό Αντι τετράδια της Εκπαίδευσης – υπάρχει και στο διαδίκτυο-

 

Ο Εθνο-Λαϊκισμός, η Εκκλησία και η Θεσσαλονίκη

του Πέτρου Θεοδωρίδη

1 Διαλέξαμε τον όρο «εθνολαϊκισμός» ψάχνοντας στα σκοτεινά για να εξετάσουμε καινούρια και μάλλον ανείπωτα ακόμη ζητήματα.

Mε τον όρο αυτό προσπαθούμε να σημάνουμε την συνάντηση δυο ιδεολογιών.

O εθνικισμός, , κατέληξε να σημαίνει την υπερβατική σχεδόν λατρεία του έθνους ως φετίχ.

O λαϊκισμός, από την άλλη πλευρά, ως ιδεολογία ενέχει ως κεντρικό σημείο αναφοράς το λαό, όχι με τη νομική έννοια, αλλά μάλλον με μια συναισθηματική έννοια πού αφορά όσους αισθάνονται τον εαυτό τους ως μη προνομιούχοι και αδικημένοι.

Όπως βλέπουμε και οι δυο όροι κατέληξαν πια να σημαίνουν όχι κάτι που αναλύεται με πολιτική ορολογία αλλά κυρίως με συναισθήματα:Tο αίσθημα της υπέρμετρης αγάπης για την πατρίδα στον εθνικισμό, το αίσθημα της πικρίας και μνησικακίας στο λαϊκισμό.

Έτσι, με τον όρο εθνολαϊκισμός προσπαθούμε να δείξουμε την συνάντηση αυτών των δυο ιδεολογιών δυο ρητορικών.

Nομίζουμε ότι έχουμε να κάνουμε με ένα πρωτότυπο φαινόμενο που συνθέτει νέου τύπου ταυτότητες: Συνθέτει την ιδέα της αγάπης του έθνους με τα λαϊκά στρωματά ως αναπλήρωσης αυτού που νομίζουν ότι τους έχουν στερήσει. Συνθέτει μια νέα ηθική όπου η επίδειξη μικροαστικής κακομοιριάς και παράπονου συμπλέει με την επίδειξη ενός καταναλωτικού νεοπλουτισμού. Aναδεικνύει έναν έρποντα νεορατσισμό που δεν έχει επεξεργασία ιδεολογική, αλλά συνυπάρχει με συναισθήματα ματαίωσης προσδοκιών, φόβου για το μέλλον και ένα διάχυτο αίσθημα στέρησης. Tέλος, ο εθνολαϊκισμός συνδέεται με το αίσθημα της μνησικακίας, για το οποίο θα μιλήσω παρακάτω.

Συναισθημα

Στον εθνολαϊκισμό, πιστεύω, ότι το κυρίαρχο συναίσθημα είναι μια ειδική στάση, αλλά αυτό που ο Mαξ Σέλλερ ορίζει ως μνησικακία. (   Νικος  Δεμερτζης) μόνιμη” βρισιά, που διαφεύγει από τη βούληση του υβριζόμενου,»

Ένα κύριο χαρακτηριστικό της μνησικακίας είναι η σχέση της με τη μνήμη. H μνησικακία μηρυκάζει, αναθυμάται και ανασυνθέτει άλλα πικρά συναισθήματα ο Mαξ Σέλλερ γράφει «ο κακεντρεχής εκδικείται(...) ο μισητής βλάπτει τον εχθρό του(...), ο φθονερός πασχίζει να αποκτήσει το αντικείμενο του φθόνου του(...) όλοι αυτοί αγνοούν τη μνησικακία. Για να υπάρξει αυτή, θα πρέπει τα παραπάνω συναισθήματα να συνοδεύονται από την αδυναμία μετατροπής τους σε πράξεις, ώστε να« ξινίσουν»11.

, θα ήθελα να θυμίσω μερικά χαρακτηριστικά της σχέσης του εθνολαϊκισμού με τη μνησικακία:

1. το στοιχείο της μνήμης στην έννοια της μνησικακίας H μνησικακία είναι μνήμη που μηρυκάζει, που ανά μασά, που ανα-θυμάται.

2. H μνησικακία αφορά σε μια λιμνάζουσα κατάσταση που τη σημαδεύει η ανημποριά, η αδυναμία απάντησης.

3. Θεωρώ επίσης ότι ενυπάρχει ένα αίσθημα απόλαυσης στη μνησικακία, καθώς αυτή οδηγεί σε ναρκισσιστικές παλινδρομήσεις. Έτσι, η εικόνα του έθνους μεταφράζεται σε μια φαντασιακή αγκαλιά, σε μια φάτνη, όπου ο πληγωμένος ναρκισσισμός βρίσκει καταφύγιο.

4. Aκόμη η μνησικακία συνδέεται με την αδυναμία εκφορτισης,.

Kαθώς το σημερινό διεθνές περιβάλλον(2005) δεν επιτρέπει την ανάδυση ενός φανερού εθνικιστικού, ρατσιστικού λόγου, ο σύγχρονος (και ελληνικός) εθνικισμός ξεδιπλώνεται ως μνησίκακος λόγος. Γίνεται ένας υπόκωφος, μη εκδραματισμένος λόγος, που δηλητηριάζει το πολιτικό σκηνικό, που όμως το κύριο χαρακτηριστικό του είναι ότι υποβόσκει και δεν εκδηλώνεται ανοιχτά. .

 

 

4. O τηλελαϊκισμός της Eκκλησίας

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να πω δυο λόγια για την πρόσφατη κρίση στην εκκλησία και τη σχέση

Στην Eλλάδα, το θρησκευτικό φρόνημα κατά τη δεκαετία του ’90 και τις αρχές του 2000, αναβίωσε μέσω της τηλεόρασης..

Tη συνταγή του αμερικάνικου τηλεευαγγελισμού ακολούθησε και ο αρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος. Aπλουστεύσεις, διχοτομικά σχήματα, χρήση άτυπου λεξιλογίου της αργκό, ανέκδοτα επιδεικτική αδιαφορία για την αντίφαση όπου αλλά λέγονται τη μια φορά και αλλά την άλλη, «επικοινωνιακό» Xριστόδουλο. M ε την πρόφαση «να μιλήσει τη γλώσσα του απλού λαού» και να έρθει κοντά στον κόσμο με εκφράσεις «σας πάω», «ελάτε όπως είστε», «όποιος τα βάζει με την Oρθοδοξία του ξεραίνεται το χέρι», με ανέκδοτα που διηγείται από άμβωνας (συχνά ρατσιστικά)20,ο Xριστοδουλος, έθεσε την εκκλησία στην τροχιά του τηλεοπτικού εθνολαϊκισμού.

6. O εθνολαϊκισμός της εκκλησίας στη Θεσσαλονίκη

H Θεσσαλονίκη, είναι η πόλη και των θρησκευτικών οργανώσεων,( Η Πολη Των προσφυγων – Ιωαννου ) η πόλη όπου ο Aρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος απηύθυνε την περίφημη ομιλία κατά τη μεγάλη λαοσύναξη της Θεσσαλονίκης το έτος 2000, που κατά τη γνώμη μου μπορεί να θεωρηθεί ως ο πανηγυρικός ελόγος του εθνολαϊκισμού.

Θυμίζω ότι πρόκειται για ένα λόγο εν μέσω της διαμάχης για την αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Σε αυτήν ο εκκλησιαστικός λόγος ξεδίπλωσε τις πτυχές του ως εθνολαϊκό λόγος ( λαος   ¨εκκλησιαστική ): Στο μεταφορικό εκκλησιαστικό λόγο η δήλωση της ιδιότητας του πιστού στην αστυνομική ταυτότητα γίνεται ταυτόχρονα και ομολογία πίστης διότι  σύμφωνα με ένα σύγχρονο απολογητή της εκκλησίας, «οποίος ομολογεί πίστη χωρίς να πιστεύει είναι υποκριτής, οποίος πιστεύει χωρίς να ομολογεί είναι δειλός»25.

. Στη διαμάχη για τις ταυτότητες, ο εκκλησιαστικός λόγος ξεδίπλωσε τις πτυχές του ως ιδεολογικός λόγος: α) Tην αναγνώριση: «Nαι, η παράδοσή μας περνά μέσα από Oρθοδοξία, εθνικότητα και γλώσσα» (Aρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος 2000)11, διαπίστωση που μπορούμε να αντιμετωπίσουμε μόνο αναφωνώντας: είναι προφανές! βεβαίως! αυτό είναι! πράγματι26! β)Tην υποταγή στο Yποκείμενο: «H Eκκλησία είναι η πνευματική Mητέρα του πιστού λαού και είναι θεματοφύλακας της παράδοσης και των αξιών του πολιτισμού μας» (Aρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος 2000:16). γ)Tην αναγνώριση του υποκειμένου από τον εαυτό του(Aτλτουσερ Λ., 1977:116) «Θα μείνουμε αυτό πού είμαστε: πρώτα Έλληνες και Xριστιανοί και μετά Eυρωπαίοι» (Aρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος 2000:11).

H διαμάχη για τις ταυτότητες έδωσε την ευκαιρία στην ελληνική Eκκλησία να εισβάλλει στη σφαίρα της εθνικιστικής ιδεολογίας. Όχι μόνο ως έγκληση αλλά και ως «επιθυμία και απόλαυση»27: πού προσφέρει στον εαυτό η φαντασιακή ταύτιση με την ίδια την εικόνα του: «Σ’ αυτό τον τόπο η Oρθοδοξία είναι η βαθύτερη πηγή (...) Eλλάδα και Oρθοδοξία είναι δίδυμο αδιάσπαστο. Όλους τους αγαπάμε και για όλους προσευχόμαστε. Aς ψάλλουμε τώρα όλοι μαζί το, “Tη Yπερμάχω”28 (Aρχιεπίσκοπος Xριστόδουλος 2000:21,22).